ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق
اۋىل مۇعالiمiنiڭ التى اۋىزى (التىنبەك قورازباەۆتىڭ «قارا شال» ءانiنىڭ اۋەنىمەن)
بە-ە-ۋ, جالعان-اي! قالقايعان قاسiرەتتi مۇعالiممiن. بۇل كۇندە مۇعالiمدi ۇعادى كiم؟ جاۋتاڭداپ باستىققا دا, بالاعا دا, دۇنيە-اي, ارەڭ-ارەڭ شىعادى ءۇنiم. كۇن قايدا تەرلەپ iشەر قىزىل شايدى, تەر ەمەس, كوزدiڭ جاسى ءجۇزiم شايدى. ساباقتان قاشقان بالا كەزدەسەر مە, ارالاپ قايتايىنشى قىزىلسايدى. وۋ-ۋ-ۋ, دۇنيە-اي! مەكتەپكە كەلسەڭدەرشi, قاراقتارىم, Iزدەۋمەن كوشە كەزiپ دالاقتادىم. قول جەتكەن وتىز جىلدا وتىز مىڭدى وكiمەت قايتا الدى عوي ساناپ ءبارiن. باي قايدا, بالا قايدا, ءۇيiم قايدا, قاسقايىپ توردە وتىرعان كۇنiم قايدا؟ قالادا كۇزەتشi العان كوتەرمە اقى بiزدەرگە بۇل دۇنيەدە بۇيىرماي ما؟ «ۇستازدىق – ۇلى اتاق» جالعان بولدى, ساعىندىق ىبىراي اتا سالعان جولدى. كومiلiپ كوپ پاپكاعا كۇنiم ءوتتi, شاكiرتپەن جۇمىس جاساۋ ارمان بولدى. اۋ-ۋ-ۋ, ارمان-اي! بiر جاقتا ۇبت تۇر جاندى قيناپ, ءومiرiم تولعان ۇرەي, تولعان جۇمباق. تiزiم ال, داۋىس جينا, ساناق سانا, كەتەمiن ودان قالسا قيقىم جيناپ. كۇن قايدا مiسە تۇتار قولدا باردى, وقۋعا مۇعالiمدiك سورعا باردىم. بۇل كۇنگi فرونتال مەن كرۋ-لاردان تەرگەۋi مۇڭكiر-ناڭكiر جولدا قالدى...
قازاق ەدiم دەگەنشە... (تابىلدىشا تولعاۋ)
قازاق ەدiم دەگەنشە, قاسقىر ەدiم دەسەيشi. تۇزدە جورتقان بورiدەي تاپتى جەمiن دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, باتىر ەدiم دەسەيشi. جاۋىنا دا جاناشىر عاپىل ەدiم دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, اقىن ەدiم دەسەيشi. سەرiلiك پەن سالدىققا جاقىن ەدiم دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, اڭعال ەدiم دەسەيشi. كەمپiرiنە ورىستىڭ ەكi-ەكiدەن ءۇي بەرiپ, پاتەرشi بوپ ەندi وعان قالعان ەدiم دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, اڭقاۋ ەدiم دەسەيشi. بiر ءۇي بiتسە باسىنا, بiر ات مiنسە استىنا, دۇنيەدەن باز كەشكەن جالقاۋ ەدiم دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, ماقتانشاقپىن دەسەيشi. كرەديتكە توي جاساپ, اتتان ساپپىن دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, كۇيiنiشپiن دەسەيشi. قارا جەلەڭ جامىلعان, قابا ساقال وسiرگەن ارامزاعا «اللا” دەپ, سىيىنىپپىن دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, وكiنiشپiن دەسەيشi, ساموگوندى ورىستان ءوتiپ iشتiم دەسەيشi. قارا بالتا ءتارiزدi كەتiلiپپiن دەسەيشi, قايراي-قايراي بiر كۇنi جەتiلiپپiن دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, جانپيدامىز دەسەيشi, قارىنداستىڭ ارى ءۇشiن, قارا بالا قامى ءۇشiن, اتامەكەن جەر ءۇشiن, جان قيعامىز دەسەيشi. قازاق ەدiم دەگەنشە, قاسiرەتپiن دەسەيشi. تiرلiگiمدە تامۇقتى باسىپ ءوتتiم دەسەيشi. ايبوكەننiڭ سۇتiمەن اسىراپ كiم دەسەيشi, قانى شىققان جارامدى قاسىماق كiم دەسەيشi... قازاق ەدiم دەگەنشە... ءامينا قۇرمانعاليقىزى
الماتى
ساڭلاق سازگەردىڭ جاتىپاتار ءازىل-وسپاقتارى
قۇرمانعازى قاي وقۋدى بىتىرگەن؟
قىزىل يمپەريانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان زامانىندا «جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرمەگەندەر كسرو كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى بولمايدى» دەگەن قاتىپ قالعان قاعيدا بار-تىن.
– مەن تاڭعالام, – دەيدى ەكەن ءشامشى قالداياقوۆ. – الماتىداعى كونسەرۆاتورياعا قۇرمانعازىنىڭ اتى بەرىلگەن. سوندا قۇرمانعازى اتام قاي كونسەرۆاتوريانى ءبىتىردى ەكەن؟
قارا كاستوم
شامشىگە ەل-جۇرتى ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ, سۋ جاڭا كاستوم-شالبار كيگىزەدى. الماتىعا كەلگەسىن سول جاڭا كيىممەن دوستارىنا سوعادى دا, تۇندەلەتىپ ۇيىنە كەلە جاتسا كوشەنىڭ بۇزىقتارى ۇستاپ الىپ:
– شەشىن! – دەيدى.
– ءاي, جىگىتتەر, مەن قالداياقوۆپىن عوي.
– بىزگە قالداياقوۆ ەمەس, قارا كاستوم كەرەك! – دەيدى الگى اپەرباقاندار. سوندا جارىقتىق شاكەڭ:
– اينالايىن حالقىم, ءوزى كيىندىرەدى, ءوزى شەشىندىرەدى. حالقىم امان بولسىن! – دەپ شەشىنە باستاسا كەرەك.
ءبىر قاپ كۇرىش
شاردارا اۋدانىنداعى «قازاقستان» اۋىلىندا باس اگرونوم بوپ ىستەيتىن دوسىنا شاكەڭ جىل سايىن ات باسىن بۇرىپ, ون-ون بەس كۇن اۋناپ-قۋناپ قايتادى ەكەن. ءشامشى قالداياقوۆتىڭ اتىن ەستىگەسىن اۋىل-ايماق امانداسىپ, اق داستارقاننىڭ باسىندا القا-قوتان وتىرىپ, دامدەس-تۇزداس بولۋ داستۇرگە اينالعان. سونداي اعىل-تەگىل ساتتە ءبىر جىگىت:
– ءشامشى اعا, – دەپتى بىردەڭەسى ءوتىپ كەتكەندەي وكتەمدەۋ سويلەپ, – ەسىڭىزدە مە, بىلتىر سىزگە ءبىر قاپ كۇرىش بەرىپ ەم عوي. شاكەڭ ەستىمەگەن راي تانىتىپ, ۇندەمەپتى. الگى جىگىت ادەپسىز سۇراعىن تاعى قايتالاپ:
– اعا, – دەپتى, – بىلتىر ءبىر قاپ كۇرىشتى ماشيناڭىزعا ارتىپ جىبەرىپ ەم عوي, ەسىڭىزدە مە؟
سوندا شاكەڭ بەدىرەيگەن جىگىتتىڭ بەتىنە قاراپ: – ك... ك... كۇرىش ەسىمدە, ءوزىڭ ەسىمدە جوق! – دەگەندە, جۇرت قىران-توپان ك ۇلىپتى.
يت ينفاركت بولا ما؟
«عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, بۇكىل جان-جانۋاردىڭ ىشىندە يت قانا ينفاركت بولمايدى ەكەن...» دەگەن ءسوزدى گازەتتەن وقىعان شاكەڭ:
– ەگەر مەنىڭ كورگەن كۇنىمدى كورسە يت تە ينفاركت بولادى! – دەپتى قۋاقىلانىپ.
وتىرىك ء«شامشى»
ءبىر زاماندا وتىرىك «شامشىلەر» كوبەيىپ, اتىن پايدالانعاندار از بولماعان. سىراحانادا ءابىلاحات ەسپاەۆ ەكەۋى تۇرسا, ءبىر بەيتانىس جىگىت كەلىپ:
– مەن ءشامشى قالداياقوۆپىن! – دەپ ءوزىن تانىستىرادى. ەكى دوس نە دەرىن بىلمەي, ءبىر-بىرىنە قارايدى. ابەكەڭ:
– مەن ءابىلاحات ەسپاەۆپىن! – دەيدى. ال, ءشامشى ءوزىن:
– اكادەميك احمەت جۇبانوۆپىن! – دەپ تانىستىرادى.
الگى جىگىت كەتكەسىن ابەكەڭ:
– ولگەن كىسىنىڭ اتىن ايتىپ, وتىرىك تانىسقانىڭ ۇيات ەمەس پە؟ – دەيدى. سوندا ءشامشى: – ۇيالسا اناۋ جىگىت ۇيالسىن, – دەيدى. – ول جىگىت ءتىرىنى ءولتىردى, ال مەن ءولىنى ءتىرىلتتىم.
كوپەن امىربەك
استانا
تiكەن- تiركەس
قاتەنى كوبىرەك جىبەرگەن سايىن, ازى قالادى.
ادامدا بيلىك از بولعان سايىن اشۋدى مەيىرىمگە جەڭدىرە بىلەدى.
قولىنان كوپ نارسە كەلمەيتىن ادام «ۇزاققا» شابادى.
باسقالار جايلى اڭگىمەلەي وتىرىپ تا ءوزىڭ تۋرالى كوپ نارسە ايتا كەتۋگە بولادى.
ء ومىر بويى كەۋدەسىن قاعىپ كەلدى, بىراق ونىڭ بۇل «قاعىسىنا» ەشكىم جاۋاپ بەرگەن جوق.
كۇننىڭ استىنان ورىن تاۋىپ, ءوز جۇلدىزىڭدى جوعالتاتىن دا ساتتەر بولادى.
سەنىمىڭ مىعىم بولۋ ءۇشىن قولىڭدا شەگەمەن قاتار بالعا دا بولۋى كەرەك.
ەگەر قان قىسىمىڭىز وتە جوعارى بولسا, دۇرىسى – قىزمەت باسپالداعىمەن كوتەرىلمەگەنىڭىز.
ءۇمىت زۇلحاروۆا الماتى
قوجاناسىر حيكايالارى
جاس كەزىندە قوجا قارىنداسىنا ءوزىنىڭ ۇيلەنگىسى كەلەتىنىن ايتادى دا, قارىنداسى ىزدەپ ءجۇرىپ ءبىر قىز تاۋىپتى. قوجەكەڭ قارىنداسىنان: – ال جاقسى, كورىپ كەلگەن قىزىڭنىڭ جاسى قانشادا, سونى ايتشى؟ – دەپ سۇرايدى. – قۇداي اقى, – دەيدى قارىنداسى, – مەن جاسىن سۇراپ ەدىم, ول «بىلمەيمىن» دەدى. بىراق ءوزى جاپ-جاس. – جوق, – دەيدى اعاسى, – وندا ماعان ونىڭ قاجەتى جوق. – نەگە؟ – دەيدى قارىنداسى. – ويتكەنى ول جاس ەمەس. – ونى قايدان ءبىلدىڭ؟ – وتىزدان اسقان ايەلدەر ارقاشان دا جاسى قانشادا ەكەنىن وتىرىك بىلمەي قالادى. دەمەك, بۇل قىزدىڭ جاسى وتىزدان اسىپ كەتكەن بولدى.
* * * قوجاناسىر ءۇيىن سالىپ جاتقان ۇستاعا توبەنىڭ تاقتايىن ەدەنگە, ەدەننىڭ تاقتايىن توبەگە قاعۋدى تاپسىرىپتى. ۇستا اڭ-تاڭ بولىپ: – مۇنىڭىز نە, نەگە بۇلاي ىستەيسىز؟ – دەپ سۇرايدى. قوجاناسىر ماڭعاز قالپىن بۇزباستان: – جاقىن ارادا مەن ۇيلەنگەن سوڭ بەلگىلى عوي, ءۇيدىڭ استان-كەستەنى شىعىپ, استى ۇستىنە تۇسەدى. مىنە سول ءۇشىن الدىن الا شارا قولدانىپ جاتقانىم عوي, – دەگەن ەكەن.
* * * قوجەكەڭ بوس ۋاقىتىندا كوبىنەسە تەك كىتاپ وقۋمەن بولسا كەرەك. بىردە ايەلى وعان رەنجىپ: – بۇگىن تۇندە تاڭ اتقانشا ۇيىقتاماي, «مەنى كىتاپقا اينالدىرا گور» دەپ اللاعا جالبارىندىم, – دەپتى. – ە, جايشىلىق پا؟ – دەيدى مولدەكەڭ. – شىنىمدى ايتسام, – دەيدى ايەلى, – مەن سەنى انا كىتاپتارىڭنان قىزعانىپ ءجۇرمىن. ەرتەلى-كەش كوزىڭدى الماي قاراۋ ءۇشىن مەنىڭ كىتاپ بولعىم كەلەدى. – اللاعا سىيىنعان كەزىڭدە, – دەپ قالجىڭداپتى مولدەكەڭ, – ءوزىڭدى كۇنتىزبەگە اينالدىرا گور دەپ جالبارىن. – و نەگە؟ – دەيدى ايەلى. – كۇنتىزبەدەن اسقان جاقسى كىتاپشا جوق جانە ءوزى ءبىر جىلعا عانا جارايدى, سوسىن جاڭا كۇنتىزبە الاسىڭ, – دەپتى قوجاناسىر سوندا.
* * * مەشىتتىڭ مولداسى جيىلعان قاۋىمعا نەشە ءتۇرلى ۋاعىز ايتىپ جاتىپ اڭگىمە ايەلدەرگە قاراي اۋىسادى: – ايەل دەگەننىڭ و باستا جاراتىلىسى سولاي: ولاردىڭ شاشى ۇزىن, اقىلى قىسقا. قوجاناسىرعا بۇل ءسوز ۇناماي قالادى. – عافۋ ەتىڭىز, مولدەكە, و نە دەگەنىڭىز؟ ايەلدىڭ شاشى ۇزىن بولسا, ول سۇلۋ, ادەمى بولىپ كورىنەدى. ال اقىلدىڭ قىسقا بولۋىن مەن ۇقپايمىن. اگاراكي, مەن ءسىزدىڭ ورنىڭىزدا بولسام, وندا تەك ءوز ايەلىمدى عانا جامانداپ, وزگە ايەلدەرگە ءتىل تيگىزبەگەن بولار ەدىم, – دەپتى.
تانىستىرۋ
بۇرىننان سىڭگەن بويعا, جالپى جيىن-تويدا, جينالعانداردى ءوزارا, تانىستىرۋ تۇرادى ويدا. تويدى بىرەۋ باسقارادى, تانىستىرۋ بىلاي باستالادى. ءبىرىنشى, كەشەگى بولعان كىسىنى, ەكىنشى, كەيىنگى تولعان كىسىنى, ءۇشىنشى, ءتاپ-ءتاۋىر جەرگە, تۇعىرعا قونعان كىسىنى, ءتورتىنشى, سوسىن سىپايى, سوڭىندا «توڭعان» كىسىنى – سولاي تانىستىرادى. جاسى مەن جولى ۇلكەندى, «پوحودۋ» جولاي تانىستىرادى. كەي جەردە وسى «سالانى», وزگەرتۋ وڭاي ەمەس-اۋ, سەبەبى, بۇل – «زامان تالابى».
قازىبەك اشىربەك ۇلى
قىزىلوردا
پوليتسياداعى «پاي-پاي»
– نەگە وسى جول پوليتسياسى بەكەتىنىڭ جانىنان كولىكتەر اقىرىن وتەدى؟ – جول پوليتسەيلەرىنىڭ بالا سياقتى جولعا جۇگىرىپ شىعاتىن ادەتتەرى بار ەمەس پە؟ * * * – اللو, پوليتسيا مە ەكەن؟ – ءيا, كەزەكشى تىڭداپ تۇر. – كورشىم اناشا ساتىپ جاتىر. – قانشادان؟ – بۋماسى ون مىڭ! – قىمبات ەمەس, الۋىڭىزعا بولادى... * * * اۋىلداعى پوليتسيا اراق جاساپ ساتاتىن شالمەن اڭگىمەلەسىپ وتىر. – كوكە, اراق جاساۋىڭىزدى توقتاتىڭىز! – جاساپ كەلدىم, جاساي بەرەمىن. – وتىرعىزامىز! – بالام جاسايدى. – ونى دا تىعامىز! – نەمەرەم جالعاستىرادى. – نەمەرەڭىزدى دە!... – ە, ول كەزدە مەن تۇرمەڭنەن شىعامىن! * * * پوليتسيا جەڭىل ءجۇرىستى قىزعا ءتونىپ وتىر. – ىلدەبايقىزى, بۇل قالاي-ەي!؟ اكەڭ عوي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىلدەي پروفەسسورى! شەشەڭ دە سوندا تالىمگەر! سەن قالاي عانا جەڭىل جۇرىسكە ءتۇسىپ كەتتىڭ؟! – كول-كوسىر تابىس. جولىم بولىپ كەتكەنىنە ءوزىم دە تاڭعالامىن.
ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر