قالدىقسىز ەكونوميكانىڭ جاپوندىق ۇلگىسى

سوناۋ 70-جىلداردىڭ وزىندە جاسىل ەكونوميكانىڭ جاپوندىق ۇلگىسىن جاساپ, الەمدىك قاۋىمداستىققا تانىلدى. ەڭ الدىمەن 1967 جىلى لاستانعان قورشاعان ورتانىڭ احۋالىن جاقسارتۋعا ارنالعان ىرگەلى زاڭدار قابىلدانىپ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان جوبالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى. بۇگىن­دە جاپونيادا تابيعاتتى قورعاۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلەتىنىن كورىپ وتىرمىز. وسى­دان ءبىراز جىل بۇرىن توكيو قالاسى باسشىسىنىڭ ورنىنا كونكۋرس جاريالانعاندا كەيبىر مەملەكەتتەردەگىدەي وڭ جاق, سول جاعىن قىمتاپ العان بايشىكەش ەمەس, توكيونىڭ اۋاسىن تەز ارادا تازارتۋعا بولاتىن جوبانى جاساعان مىقتى عالىمنىڭ لاۋازىمدى ورىندى جەڭىپ العانى بەلگىلى. قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتىستى كوپتەگەن زاڭداردىڭ قاتارىندا 1968 جىلى بەكىتىلگەن «اۋانىڭ لاستانۋىن توقتاتۋ تۋرالى» زاڭ, «شۋلى دىبىستارعا شەكتەۋ» تۋرالى ەرەجە ءتارىزدى قۇجاتتار بار. بۇل قۇجاتتاردىڭ بارلىعى قۇرعاق بايان­داما تۇرىندە ەمەس, ناقتى ءىس جۇزىندە ورىن­دالعانىنا ەل كۋا. 

1968 جىلى جاپونيا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى جونىنەن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇردى. ءالى كۇنگە دەيىن وسى مەجەدەن تومەندەگەن ەمەس. ءار ايماعىندا حيميالىق كاسىپورىندار كوبەيگەن سايىن اۋاسى, سۋى, ورمانى لاستانا بەردى. سول لاستانعان, بۇزىلعان تابيعي ورتانى عايىپتان تۇسكەن قۇتقارۋشى تازارتىپ بەرمەدى, بالا-شاعاسىنان قارياسىنا دەيىن قولىنا تازالاعىش قۇرالدارىن الىپ قارا جۇمىسقا بەل شەشىپ كىرىستى. سونىڭ ارقاسىندا لاستانعان وزەن-كول, تۇنىق اۋا قالپىنا كەلدى. 1970 جىلداردىڭ باسىندا, ياعني بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە وزەن-كولدەردىڭ بالىقتارى كورىنەتىندەي ءموپ-ءمولدىر بولىپ شىعا كەلدى. 1970 جىلداردىڭ باسىندا سۋدى, اۋانى لاستايتىن گازدىڭ, ۋلى زاتتاردىڭ قورشاعان ورتاعا بولىنبەۋىن كوزدەيتىن تەحنولوگيا قولدانىسقا ەن­گىزىلدى. 

1971 جىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ وندىرىستىك تەحنولوگيا ورتالىعى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جۇرەتىن كولىكتەردى جاساۋعا باعىتتالعان وتە ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرا باستادى. سول كەزەڭدە بۇكىل ءوندىرىس تۇرلەرىنىڭ قورشاعان ورتاعا زياندى بولماۋىنا با­عىتتالعان Cleaner Production (سر) تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. ءوندىرىستىڭ قورشاعان ورتاعا زيانىن تەجەي وتىرىپ, ونەركاسىپتى قارقىندى دامىتۋ قا­تار جۇرگىزىلدى. سر تەحنولوگياسىنىڭ ءبىر ناتيجەسى جاپونيادا تسەلليۋلوزا ون­دىرىلە باس­تادى. 1970-1989 جىلدارى قاعاز ءون­دىرىسى قارقىنداپ, سۋدى لاستاۋعا سەبەپ بولاتىن سوD مولشەرى 2200000 توننا­دان 200 000 توننا دەڭگەيىنە تۇسكەن. 1975 جىلى ەڭ العاش كۇن ەنەرگياسىن تۇتىناتىن ۇيلەر سالىندى, وندىرىستىك تەحنولوگيا ينستيتۋتى ەڭ العاش ەنەرگيامەن جۇرەتىن ماشينا جاساپ شىعاردى. مەتالل وڭدەيتىن زاۋىتتاردا, تسەلليۋلوزا ءوندىرىسى, مۇناي حيمياسى, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى سياقتى كاسىپورىنداردا تۇتى­نا­تىن ەنەرگيا ازايتىلىپ, بۇل كاسىپورىن­دار جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە كوشتى. 

1973 جىل مەن قازىرگى ۋاقىتتى سالىستىرساق جاپون ەكونوميكاسى ەكى ەسەگە دامىدى, ءونىم ءوندىرۋ 1,5 ەسە ءوسىپ, ەنەرگيا تۇتىنۋ 0,9 ەسە مەجەسىنە جەتتى. وزون قاباتىنىڭ تەسىلۋى, جاھاندىق جى­لىنۋ, ۋلى جاڭبىر مولشەرىنىڭ كو­بە­يۋى دۇنيەجۇزىلىك ەكولوگيالىق ما­سە­لەگە اينالعان كەزدە الەمدىك قاۋ­ىم­­­داستىق مۇشەلەرى باس قوسىپ, 1992 جى­­لى برازيليادا (ريو-دە-جانەيرو) دۇ­نيەجۇزىلىك سامميت وتكىزدى. 172 مەم­لەكەتتىڭ قاتارىندا جاپونيا دا وسى جيىنعا قاتىستى. ناتيجەسىندە جا­پونيا ءبىرىنشى بولىپ ەكونوميكالىق ما­سەلەلەردى شەشۋدىڭ تاسىلدەرىن يگەرۋگە كىرىستى. 

كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بۇۇ-نىڭ كونۆەنتسياسىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءۇشىنشى كونفەرەنتسياسى 1997 جىلى جاپونيانىڭ كيوتو قالاسىندا وتكىزىلدى. كونفەرەنتسيا قو­رىتىندىسىندا قابىلدانعان كيوتو حات­تاماسىندا 2008-2012 جىلدار ارا­لىعىندا دامىعان ەلدەر مەن وت­پە­لى ەكونوميكالى مەملەكەتتەردىڭ ۋلى گاز­دى اۋاعا شىعارۋىن 1990 جىلمەن سا­لىستىرعاندا 5 پايىزعا ازايتۋ كوز­دەلگەن. جاپونيا حاتتامانى 2002 جى­لى راتيفيكاتسيالادى. جاپونيانىڭ قور­شاعان ورتانى قورعاۋ اگەنتتىگى قور­شاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. 1967 جىلى قابىلدانعان قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن باقىلاۋ تۋرالى نەگىزگى زاڭ تابيعاتقا قامقورلىق جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە جۇكتەيدى. 

قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن بۇل ەلدە وندىرىستىك, تۇرمىستىق قالدىقتارعا ورىن تابۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تابۋ قيىن بولدى. جەرى تار, قالدىق كومەتىن ورىن شەكتەۋلى. سول كەزدە جاپون عالىمدارى قالدىقتى وڭدەۋ تەحنولوگياسىن جاساۋدى قولعا الدى. بۇگىندە ءار جاپون ازاماتى قالدىق مولشەرىنىڭ از بولۋى ءۇشىن وسى تەحنولوگيانىڭ ەرەجەلەرىن مۇلتىكسىز ورىندايدى. ياعني تۇرمىستىق قالدىقتار ءتورت ءتۇرلى قوقىس جاشىگىنە سۇرىپتالىپ تاستالادى. ورتەلەتىن قوقىس, ورتەلمەيتىن قوقىس, ەسكى زاتتار (تۇرمىستىق تەحنيكا), پلاستيك بوتەلكەلەر بولەك-بولەك جاشىكتەرگە سالىنادى. جاپونيادا ازىق-ت ۇلىك, وراۋلار, تۇرمىستىق تەحنيكا, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن اۆتوكولىك قالدىقتارىن وڭدەۋدىڭ كورسەتكىشى 1989 جىلى 4,5 پايىز بولسا, 2000 جىلى 14,3 پايىز بولعان. 

قوقىس وڭدەۋ زاۋىتتارى دا جەتىلگەن تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, توكيونىڭ ءبىر بولىگىندە 8900000 تۇرعىن مەكەندەيدى. ءبىر جىلدا 2870000 توننا قوقىس شىعارىلادى ەكەن. بۇل قالادا 21 ورىندا قوقىس وڭدەيتىن زاۋىت بار. ماسەلەن, سولتۇستىگىندەگى زاۋىتتا ءبىر كۇندە 600 توننا ورتەلەتىن قوقىس جويىلادى. مۇندا زياندى ۋلى زاتتاردىڭ قورشاعان ورتاعا تارالماۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تەحنولوگيا قولدانىلادى. پەش­تە قوقىس جانىپ جاتقاندا ەنەرگيا شى­عىن­د­المايدى, قايتا وڭدەلىپ, پايدالا­نىلادى. شىققان قىزۋدىڭ تەڭ جارتىسى وسى زاۋىتتىڭ ىسىنە جاراتىلادى دا, قالعان جارتىسى ەنەرگيا وندىرەتىن كاسىپورىندارعا ساتىلادى. ياعني قوقىس وڭدەيتىن زاۋىت ايماقتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىنا دا اجەپتاۋىر ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇل زاۋىت سونداي-اق جاقىن ماڭداعى كاسىپورىنداردى ىستىق سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. سۋ قوقىس وڭدەۋ زاۋىتىنان شىققان ەنەرگيانى پايدالانىپ ىسىتىلادى. 

جاپونيادا ىستەن شىققان تۇرمىستىق تەحنيكا بوسقا تاستالمايدى. ۇيالى تەلەفونداردى ۇساق بولشەگىنە دەيىن كادەگە جاراتىپ, قۇرامىنداعى التىن, پلاتينا ۇنتاقتارى ارنايى تەحنولوگيالىق ادىسپەن بالقىتۋ ارقىلى ءبولىنىپ الىنادى. ال تۇرمىستىق تەحنيكانى وڭدەۋ ورتالىعىندا كىر جۋعىش ماشينا, تەلەديدار, كونديتسيونەر, توڭازىتقىش, كومپيۋتەرلەر, ت.ب. بولشەكتەنىپ پايدالانىلادى. مۇندا ماماندار تەحنيكانى ۇساق بولشەگىنە دەيىن توپتاپ تارازىلايدى. 

شارافات جىلقىباەۆا, جاپونتانۋشى