مويناق – مەملەكەت مىعىمدىلىعىنىڭ مىسالى

«مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسى سالىنۋدا. ول 2011 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى».

نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ەل مەرەيتويىنا تولىمدى تارتۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا اعىمداعى جىلدى تاۋەلسىزدىك جىلى دەپ جاريالادى. سان عاسىر اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىز جايلى ايتقاندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەرەكشە قارقىنمەن دامىعانى ويعا ورالادى. اسىرەسە, بولاشاققا دەگەن اۋقىمدى ىستەردىڭ ورىستەتىلگەنى كوڭىل قۋانتتى. وسى ورايدا جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ قۇيقالى ايماعى رايىمبەك اۋدانى اۋماعىندا سالىنىپ جاتقان «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسى شىن مانىندە عاسىر قۇرىلىسى. شۆەيتساريا مەن قىتايدان كەيىن جەر استىن ۇڭعىلاۋ ادىسىمەن سالىنعان ءۇشىنشى سۋ ەلەكتر ستانساسى ەكەنىن ءاردايىم ماقتان ەتەمىز. ول ەل يگىلىگىنە اينالار كۇن دە جاقىن. «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى 1985 جىلى كەڭەستىك كەزەڭدە باستالىپ, قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى 1992 جىلى توقتاتىل­دى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا وراي ۇكىمەت­تىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. وڭتۇستىك وڭىردەگى قۋات كوزى تاپشىلىعىن تۇبەگەيلى شەشۋگە ارنالعان ۇكىمەت قاۋلىسىمەن 2006 جىلدان بەرى «مويناق» قۇرىلىسىنا جان ءبىتتى. بىردەن «بەستوبە» سۋ قويماسىن قۇرايتىن بوگەت قۇرىلىسى باستالدى. بوگەت قازىلىپ, قۇم, توپى­راق, وزگە دە دۇنيەلەر توگىلىپ, تەحنيكا كۇشىمەن تاپ­تال­دى. قاجىرلى ەڭبەك ناتيجەسىندە ۇزىندىعى 500 مەتر, بيىكتىگى 100 مەترلىك بوگەت تولىعىمەن ءبىتتى. سونىمەن بىرگە بوگەتتەن بولەك جول, وزگە دە نىسان­دار قولعا الىندى. ەنەرگە­تيكتەر قالاسى سالىنا باستادى. ەندى ونىڭ دا جۇمىسى تولىعىمەن اياقتا­لا­دى. قۇرىلىستا ىستەيتىندەرگە بارلىق جاعداي جاسا­لىپ, ولار جوعارى ەڭبەكاقى الادى. تاۋەلسىزدىك مەرەيى قارساڭىندا «مويناقتىڭ» شۇعىلالى ساۋلەسى ەل مەن جەرگە تۇسەدى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك ءارى ءوڭىر حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتاتىنىن ايتۋعا بولادى. قۇرىلىسقا قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى 25 ميلليون اقش دوللارىن ءبولدى. وسىلايشا قا­را­جات نەگىزىنەن «بەستوبە» سۋ قويماسى مەن جول, ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا, تۇرعىن ءۇي سالۋعا جۇم­سالدى. كەيىننەن تاعى دا 132 ميلليون دوللاردى قازاق­ستاننىڭ دامۋ بانكىنەن الدىق. بۇل جوعارىداعى جۇمىس­تار­عا باعىتتالدى. كەيىن 200 ملن. اقش دوللارىن قىتاي دامۋ بانكى بەردى. قاراجات ەسەبىنەن نەگىزگى نىسان قۇرى­لىس­تارى باستالدى. جۇ­مىسقا كاسىبي تاجىريبەسى بار قىتايدىڭ مامان­دارى تاڭدالدى. ولار جۇمىس­تى جالعاس­تىرىپ اكەتتى. قازىر بولىنگەن قارجى­نىڭ 90 پايىزى يگەرىلدى. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى 340 ميلليون دوللار. قازىر قۇرىلىستا 1200-دەي ادام ەڭبەك ەتۋدە. سونىڭ 340-ى قىتايدان كەلگەن ماماندار. قالعان­دارى ءوزىمىزدىڭ وتانداستار. قۇرىلىس رايىمبەك اۋدانىنىڭ اۋماعىندا جۇرگىزىلگەندىكتەن كوبىنە اۋدان حالقى جۇمىسقا تارتىلدى. اسىرەسە, ۇزىن­بۇلاق, جىلىساي ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارى جۇمىسقا الىنىپ, وزىندىك ۇلەستەرىن قوسۋدا. «مويناق» گەس-ءى پايدالانۋعا بەرىلگەندە 127 ما­مان جۇمىسپەن قامتىلماقشى. قازىر مۇندا پو­لي­تەحنيكالىق, ەنەرگەتيكالىق جانە اۋىل شارۋا­شىلىعى ينستيتۋتتارىن بىتىرگەن 28 جاس مامان قىتايدا ارنايى تاجىريبەدەن ءوتىپ قايتتى. جۇمىس­قا الىناتىن مامانداردىڭ بارلىعى ءوزىمىز­دىڭ قىز-جىگىتتەر. «مويناقتىڭ» شاپاعاتى مەن جاقسىلى­عىن كورگەن وسىنداي 300 ازامات تۇرمىستارىن تۇزەدى. ماماندار ءۇشىن 80 تۇرعىن ۇيدەن تۇراتىن قالاشىق جانە اللانىڭ ءۇيى, بالالار باقشاسى ەنەر­گەتيكتەردىڭ تىنىمسىز تىرلىگىنە جاعداي جاساي­تىن بولادى. جاڭا ۇيگە قونىستانعانداردىڭ قۋا­نى­شىندا شەك جوق. جالپى, «مويناقتى» سالۋعا 200 مىڭ تەكشە مەتر بەتون, 25 مىڭ توننا ارماتۋرا, 16 مىڭ توننا قۇبىر, 5 مىڭ توننا قۇرال-جابدىق, 1 ملن. تەكشە مەتر تاس جۇمسالعانى ەسەپتەلدى. قۇرال-جابدىق­تان وزگەسى وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى ءارى ساپاسى جاقسى. گەس-ءتىڭ اقتوعان شاتقالىندا تۋننەل ارقىلى كەلگەن سۋ وسى جەردە اگرەگاتتارعا كەلىپ قۇيىلادى. مۇندا ەكى اگرەگاتتىڭ ارقايسىسى 150 مۆت.-تىق. ونىڭ ءبىر بۇرانداسىنا دەيىن ۇقىپتى ۇستاپ, كۇتۋ كەرەك. سەبەبى, ول شەتەلدەن اكەلىنگەن. اۋىستىرۋ ەداۋىر قيىندىق تۋعىزادى. «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ باس عي­ماراتى شارىن وزەنىنىڭ جاعاسىندا. جەر استى سۋ جولى بىتكەن 9 شاقىرىم جەردە سالىنىپ جاتىر. مۇندا اۋقىمدى قۇرىلىس جۇرگىزىلۋدە. وسى جەر استى سۋ جولى ارقىلى قۋات كوزى وندىرىلەتىن, شى­عاتىن جەردەگى ۇلكەن-ۇلكەن ەكى قوندىرعى ادۋىندى وزەن سۋىن اينالدىرادى. باس عيماراتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگى, ساپاسى تالاپقا ساي جاسالدى. مۇنداعى تاۋ بەتكەيلەرى دە ادام ەڭبەگىمەن بەتوندالىپ, كومكەرىلدى. عيماراتتىڭ استىنداعى اينالىپ تۇراتىن ەكى قوندىرعى ارقىلى قۋات كوزى ءوندىرىلىپ, شارىن وزەنى ارناسىنا قايتا تۇسەدى. جوسپار بويىنشا اقتوعايدا بالىق ءوسىرىلىپ, دەمالىس ورىندارى جاسالادى. «بەستوبە» جاساندى سۋ قويماسىنىڭ اينالاسىندا دا وسىنداي دەمالىس ورىندارى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل دا تاۋەلسىزدىك اكەلگەن جاقسىلىق, بولاشاقتىڭ يگىلىگى. ارينە وعان از دا بولسا ۇلەس قوسقانىمىزدى ماقتان ەتەمىز. باس مەردىگەر قىتاي سۋ شارۋاشىلىعى كوم­پانياسى ەرەكشە ەڭبەك ەتۋدە. قۋانىشتىسى «موي­ناق» مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىڭ قولىندا. ال, 49 پايىزى قازاقستاندىق اكتسيونەرلەر ەنشىسىندە. شەتەلدىكتەردە اكتسيا جوق. جارىق كوزى «كەگوك» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جەلىلەرى ارقىلى شەلەك جانە قاپشاعايدىڭ جانىنداعى «روبوت» قوسىمشا ستانسالارىنا بەرىلەدى دە ءارى قاراي وڭتۇستىك وڭىرگە تاراتىلادى. جيىرما جىلدا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر قاتارىندا «مويناق» ستانساسى بار ەكەنىن زور مارتەبە سانايمىز. ءارى ەلىمىز ومىرىندەگى ماڭىزدى نىساندا قولتاڭبا قالدىرۋ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قۋانىش ەكەنى انىق. وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن تەر توگۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت قوي. ورازالى قانتاەۆ,  «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ باس ديرەكتورى.   دەرەك پەن دايەك • مويناق – شۆەيتساريا مەن قىتايدان كەيىن جەر استىن ۇڭعىلاۋ ادىسىمەن سالىنعان ءۇشىنشى سۋ ەلەكتر ستانساسى بولىپ تابىلادى. • مويناق سۋ ەلەكتر ستانساسى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىنىڭ قۋات كوزى تاپشىلىعىن شەشەتىن نىسان. • قۋاتى 300 مۆت. بولاتىن مويناق گەس-ءى كولەمى جانە قۋات­تىلىعى جاعىنان ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا ىسكە قوسىلاتىن العاشقى ەنەرگەتيكالىق ءوندىرىس. • مويناق گەس-ءىنىڭ ەرەكشەلىگى ول تمد كەڭىستىگىندەگى جوعارى قىسىمدى ءۇش گيدروستانسانىڭ ءبىرى. ونداعى سۋ قىسىمى 500 مەتردى قۇرايدى. • قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى 340 ميلليون دوللار. • العاش قۇرىلىسقا قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى 25 ميلليون اقش دول­لارىن ءبولىپ, قارجى «بەستوبە» سۋ قوي­ماسى مەن جول, ەلەكتر جەلىسىن تار­تۋعا, تۇرعىن ءۇي سالۋعا جۇمسالعان. • كەيىننەن تاعى دا 132 ميلليون دوللار بولگەن قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى قارجىسى جوعارىداعى جۇمىس­تار­دى ورىستەتۋگە باعىتتالىپتى. • قىتاي دامۋ بانكى 200 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالعان. قاراجات ەسەبىنەن نەگىزگى نى­سان قۇرىلىستارى باستالىپ, جۇ­مىس­قا كاسىبي تاجىريبەسى بار قىتاي ماماندارى تارتىلعان. • قازىر بولىنگەن قارجىنىڭ 90 پايىزى يگەرىلگەن. • قۇرىلىستا 1200-دەي ادام ەڭبەك ەتۋدە. ونىڭ 340-ى قىتايدان كەلگەن ماماندار. قالعاندارى ءوزىمىزدىڭ وتانداستار. • ماماندار ءۇشىن 80 تۇرعىن ۇيدەن تۇراتىن قالاشىق جانە اللانىڭ ءۇيى, بالالار باقشاسى سالىندى. • مويناقتى سالۋعا 200 مىڭ تەكشە مەتر بەتون, 25 مىڭ توننا ارماتۋرا, 16 مىڭ توننا قۇبىر, 5 مىڭ توننا قۇرال-جابدىق, 1 ملن. تەكشە مەتر تاس جۇمسالعان. • «مويناقتىڭ» 51 پايىز اكتسياسى مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىڭ قولىندا. ال, 49 پايىزى قازاقستاندىق اكتسيونەرلەر يەلىگىندە. • جارىق كوزى «كەگوك» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جەلىلەرى ارقىلى شەلەك جانە قاپشاعاي جانىنداعى «روبوت» قوسىمشا ستانسالارىنا بەرىلىپ, ودان ءارى وڭتۇستىك وڭىرگە تاراتىلادى. • قۇرىلىستا 100 ءتۇرلى ماركاداعى اۆتوكولىكتەر مەن 37 ارناۋلى تەحنيكا جانە مەحانيكالىق اگرەگات, گەنەراتور, ترانسفورماتور, كومپرەسسورلاردىڭ ءوزى 50-دەن اسادى. • «بەستوبە» سۋ قويماسىنىڭ كولەمى 238 ملن. تەكشە مەتر. • «مويناقتىڭ» كەپىلدىك مەرزىمى 100 جىلعا ەسەپتەلگەن. • سەيسميكالىق جاعىنان 9 باللدىق جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى. • الىپ قۇرىلىس ىسكە قوسىلعاندا وڭىردەگى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كورسەتكىشى جىل سايىن 6,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جوسپارلانعان. بيۋدجەتكە 1 ملرد. 790 ملن. تەڭگە ءتۇسىم تۇسەتىن بولادى. تاعدىر ءبىزدى وسىندا توعىستىردى تاۋەلسىز ەل جاستارىنىڭ ار­مانى دا اسقاق. وسىدان بولار ءبىزدىڭ جالىنداعان جاستىق جىگەرىمىز ءححى عاسىردىڭ الىپ قۇرىلىسىنا جۇمسالۋدا. بۇل ءبىز ءۇشىن مارتەبە دەسەم دە بولار. «مويناق» گەس-ءىنىڭ قۇرىلىسى ءبۇ­گىندە بارشانىڭ نازارىندا بولعاندىقتان ءار كۇندى ەسەلى ەڭ­بەكپەن اتاپ وتۋدەمىز. ءبىز جاستار ءاردايىم تۋعان وتانىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قۋانىپ, ماقتانىش سەزىمدە بو­لا­مىز. وسىنداي ەلدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىمىزدى باقىت سانايمىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شاپاعاتى بۇرىن توقتاپ قالعان «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىنا ءتۇستى. ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قايتا قولعا الىنعان «عاسىر قۇرى­لى­سى» اتالعان «مويناق» ءبىز سەكىلدى جاستاردىڭ دا بولاشاعىنا جار­قىن جول اشتى. قايرات-ءجى­گە­رى­مى­ز­دى جانۋعا مۇمكىندىك تۋ­عىزدى. الماتى قالاسىنداعى ەنەر­گە­تيكا جانە بايلانىس ينس­تي­تۋتىن ينجەنەر-ەلەكتريك مامان­دىعى بويىنشا 2009 جىلى بىتىرگەننەن كەيىن تۋعان اۋدا­نىم­داعى «مويناققا» كەلدىم. ۋا­قىت­شا تاپسىرىلعان جۇمىس­تار­دى اتقارا ءجۇرىپ ومىرلىك جا­رىم ايزادانى جولىقتىردىم. ول دا الماتى ەنەرگەتيكا جانە راديو­بايلانىس كوللەدجىن بىتىرگەن جاس مامان. ءبىزدى تاعدىر وسىلاي توعىستىردى. «مويناقتاعى» وزەن ارناسى بەكىتىلگەن قىركۇيەك ايىندا ايزادا ەكەۋمىزدىڭ ۇيلەنۋ تويىمىز بولدى. كوپ ۇزاماي جاس وتاۋ, ءارى جاس مامان رەتىندە «مويناق­تاعى» «ەنەرگەتيكتەر» قالاشى­عىنان ءتورت بولمەلى ءۇي الدىق. ءسويتىپ, ءبىر ايدىڭ ىشىندە قوس قۋانىشقا كەنەلدىك. ەڭ باس­تى­سى, وڭتۇستىك وڭىرگە جارىق نۇ­رىن شاشاتىن «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىندا جۇمىس ىستەيتىنىم كوڭىلىمدى كوتەرە تۇسەدى. مىنە, الىپ قۇرىلىس ءومىرى­مىزدى وسىلاي جاڭا ارناعا ءتۇسىر­دى. ءبىز وسى ۇجىممەن ءوسىپ, ءور­كەندەيمىز. وعان سەنىمىمىز مول. ايبەك مارات ۇلى, «ەنەرگەتيكتەر» قالا­شىعىن­داعى جاس وتاۋ يەسى.   قىتايدا تاجىريبەدەن ءوتتى جەتىسۋدىڭ وزەن-كولدەن كەندە ەمەستىگى اتىنان-اق سەزىلىپ تۇر. كۇندە كورىپ, تۇنىق سۋىنا شومىلىپ, ءنار العان وزەندەرىمىز ناعىز بايلىقتىڭ كوزى. تابيعاتتىڭ جومارتتىعى مەن سىيىن پايدالانۋ ماقساتىندا اساۋ شارىن وزەنىنىڭ سۋى بايلاندى. ەندى از كۇندەردە ۇشار باسىن الاتاۋ شىڭىنان العان شارىن وزەنىنەن نۇر شۇعىلا جان-جاققا تارايدى. وسىلايشا بارشانىڭ ءۇمىتىن جاندىرعان «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسى ەل يگىلىگىنە اينالاتىن بولادى. الىپ قۇرىلىستىڭ شارىن وزەنىنەن باستاۋ الۋ سەبەبىنە توقتالايىن. عالىمداردىڭ جان-جاقتى زەرتتەۋى ناتيجەسىندە شيرەك عاسىر بۇرىن وسىنداي ناقتى تۇجىرىم جاسالىپتى. ويتكەنى, شارىن – قىسى-جازى اعىنىن جوعالتپاي, ەكپىندەي اعاتىن وزەن. دەمەك, گەس سالۋعا ءتيىمدى ەكەنى دالەلدەنگەن. بيىكتەن سارقىراي قۇلاعان سۋدىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋ ءارى بوگەت سالۋ كۇردەلى ءىس ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بيىكتىگى 94 مەتر ءبو­گەت­تىڭ تابانى سۋ شايىپ كەتپەيتىندەي بەتوندالىپ, تەگىستەلىپ, «الىپ قازاندىققا» اينالدى. قۇرىلىستى «كەرنەۋ ليميتەد» كومپانياسى جۇزەگە اسىردى. شىڭنىڭ قۇزار باسىنا سالىنعان بوگەتكە بىلىكتى ماماندارمەن بىرگە اۋدان جاستارى دا اتسالىستى. ولار كەيىنگى جاس ۇرپاققا «قۇرىلىستى ءبىز سالعانبىز» دەپ ماقتان ەتەتىنى انىق. وسىنداي جاستاردىڭ قاتارىندا مەن دە بارمىن. پوليتەحني­كا­لىق, ەنەرگەتيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتتارىن بىتىرگەن 28 جاس مامان قىتايدا ارنايى تاجىريبەدەن ءوتىپ قايتتى. كۇن سايىن بوگەتتىڭ كوز الدىمىزدا تولىپ, ۇلكەن سۋ قويماسىنا اي­نالعانىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. سۋدى نەگىزگى ارنادان بۇرىپ, ارنايى تۋننەلمەن اعىزۋ, دەريۆاتسيالاۋ تاجىريبەسى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت جۇزەگە اسىرىلدى. مىندەتىمىز مامان رەتىندە الىپ قۇرىلىس ىسكە قوسىلعاننان كەيىن وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ تۇتىنۋشىعا نۇر-ساۋلە سىيلاۋىنا مامان رەتىندە ۇلەس قوسۋ. مۇنداعى قولعا الىنعان جۇمىستار جانىما جاقىن. جانە بۇل الداعى ءومىرىمنىڭ باستاماسى, ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسىن كورەتىن ءسات. مەرۋەرت باعاەۆا, جاس مامان.   ۇجىم جىلى قارسى الدى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە ەنەرگەتيك ماماندىعى وزىنە تارتاتىن. بۇل تەگىن بولماپتى. رايىمبەك اۋدانىنداعى ءوزىم تۋىپ-وسكەن جىلى­ساي سەلولىق وكرۋگىندەگى «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى قايتا قولعا الىنعاندا قۋانعانىمدى ايتىپ جەتكىزە المايمىن. سوندا ەڭبەك ەتۋدى ارمانداعان جاستاردىڭ ءبىرى بولدىم. الماتى قالاسىنداعى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, بىتىرگەلى ءار كۇنىم ستانسانىڭ تىرلىگىمەن بىرگە. «مويناق» گەس-ءىنىڭ باسشىلىعى مەنى جىلى قارسى الدى. كاسىبي ءبىلىمىمدى تاجىريبەممەن ۇش­تاس­تىرۋىما مۇمكىندىك تۋدى. تاپسىرعان جۇمىس­تار­دى تياناقتى اتقارىپ كەلەمىن. بۇگىندە قۇرى­لىس اياقتالىپ كەلەدى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنا وزىندىك ۇلەسىن قوساتىن الىپ قۇرىلىستا ءوز قولتاڭباڭنىڭ بارلىعى ەرەكشە قۋانىش ەكەن. سونى سەزىندىم. تاۋەلسىز­دىگى­مىزدىڭ 20 جىلدىعى اتالاتىن جەلتوقسان ايىنىڭ 11 جۇلدىزىندا «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانسا­سى­نىڭ العاشقى كەزەڭى ىسكە قوسىلادى. وسىعان وراي جۇمىس قىزىپ تۇر. مەن ءۇشىن «مويناق» مەنىڭ ءومىرىم, مەنىڭ جارقىن بولاشاعىم دەپ تۇسىنەمىن. وسى قۇرىلىستا جاستىق جىگەرىمنىڭ بار ەكەنىن سەزىنگەن سايىن ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن قۇشتارلىعىم ارتا تۇسەدى. ايدار تاۋبالديەۆ, ەنەرگەتيك. ايقارا بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» الماتى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى كۇمىسجان بايجان.