پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش-قا رەسمي ساپارى اياسىندا اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپپەن كەزدەستى. قارسى الۋ ءراسىمى اياقتالعان سوڭ ەلباسى اقۇيدىڭ قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىنا قولتاڭبا قالدىردى. قازاقستان مەن اقش پرەزيدەنتتەرى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ مەيلىنشە وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
ەلباسى رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن اقش پرەزيدەنتى د.ترامپقا العىسىن ءبىلدىردى. قازاقستاننىڭ اقش-تى سەنىمدى سەرىكتەس, الەۋەتتى ارىپتەس سانايتىنىن جەتكىزگەن ن.نازارباەۆ الداعى ۋاقىتتا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.
ء«سىزدى پرەزيدەنتتىك قىزمەتىڭىزدىڭ ءبىر جىلدىعىمەن جانە ەكونوميكاداعى زور جەتىستىكتەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن. قازاقستان مەن اقش اراسىندا ءاردايىم ەكىجاقتى ساياسي قارىم-قاتىناس ورناعان. اقش تاراپى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندادى. سودان بەرگى 26 جىل ىشىندە ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. مەنىڭ بۇگىنگى ساپارىم ‒ سونىڭ ايعاعى. الداعى اڭگىمە بارىسىندا ەكى ەلگە دە ءتيىمدى ماسەلەلەردى تالقىلايتىنىمىزعا جانە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ ودان ءارى نىعايا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەدى ەلباسى. ءوز كەزەگىندە د.ترامپ اقش تاراپى قازاقستاندى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى بولاشاعى زور, ستراتەگيالىق ارىپتەس دەپ ەسەپتەيتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ديپلوماتيالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاڭا ساپاعا يە بولىپ وتىر. اق ءۇي باسشىسى قازاقستاندى وڭىرلىك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ شەشۋشى فاكتورى رەتىندە باعالايتىنىن جەتكىزدى.
– ءسىزدىڭ وسىندا كەلگەنىڭىزگە قۋانىشتىمىن. سىزگە بارلىعى زور قۇرمەتپەن قارايدى. ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كەرەمەت جولعا قويىلعان. قازىر قازاقستاننىڭ جاعدايى وتە جاقسى. ءبىز ءۇشىن ءسىزدى قابىلداۋ زور مارتەبە. ءسىزدىڭ ەلىڭىز ءۇشىن جاساعان ءىسىڭىز, شىنىندا دا, تاماشا, – دەدى اقش پرەزيدەنتى.
بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىلارى شاعىن قۇرامدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. جيىن اياقتالعان سوڭ ن.نازارباەۆ پەن د.ترامپ جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگ وتكىزىپ, كەزدەسۋدەگى تالقىلانعان ماسەلەلەرمەن تانىستىردى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اق ءۇي باسشىسىنا اقش-قا شاقىرىپ, قازاقستاندىق دەلەگاتسياعا قوناقجايلىلىق تانىتقانى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. د.ترامپپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋىن, ەر-ريادتاعى كەزدەسۋىن جانە وسى ساپاردىڭ سەنىم, دوستىق جانە ءوزارا تۇسىنىستىك تۋى اياسىندا ءوتىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى.
«ساپارىمنىڭ ناتيجەسى قازاقستان-امەريكا قارىم-قاتىناسى ەكى ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالار كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرەتىندىگىنە سەنىمىم مول. بۇگىن استانا مەن ۆاشينگتوننىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا داۋىرىنە باستاما بولاتىن بىرلەسكەن ساياسي مالىمدەمە قابىلدايمىز. اقش ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاش مويىنداعان ەلدەر قاتارىندا. سودان بەرى ساياسي تۇرعىدا قازاقستانعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى», دەدى ن.نازارباەۆ.
ەلباسى اقش-قا ساپارىندا ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتتىڭ اتىنان كەلىپ وتىرعانىن ايتتى. قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ازياعا الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعى زور. سولتۇستىكتە رەسەي, شىعىستا قىتاي, وڭتۇستىكتە يسلام الەمىمەن شەكتەسىپ جاتىرمىز. بۇل رەتتە اقش-تىڭ «س5+1» فورماتىنا قاتىسۋى وتە ماڭىزدى. مەن د.ترامپ مىرزادان بۇل ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋدى سۇرايمىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
«قازاقستان 2001 جىلى تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە اقش-قا بەلسەندى تۇردە كومەك قولىن سوزدى جانە قازىرگى تاڭدا اۋعانستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستارعا قولداۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇكىل الەم تەرروريزمنىڭ جاڭا وشاقتارىنا قارسى تۇرۋى ءتيىس. قازاقستان اۋعانستانعا 75 ميلليون دوللار كولەمىندە گۋمانيتارلىق جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتتى. بۇعان قوسا, مىڭعا جۋىق اۋعاندىق جاستار ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتىر. بۇل جۇمىستارعا 50 ميلليون دوللار جۇمسالدى. بۇل جايىندا كەڭىنەن ايتىپ بەرۋگە ۋاقىت جەتكىلىكتى بولادى دەپ ويلايمىن», دەدى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ.
ەلباسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان تۇستا يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان باس تارتىپ, سەمەيدەگى سىناق الاڭىن جاپقانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. يادرولىق قارۋى بار ەلدەرگە بىزدەن ۇلگى الۋعا شاقىرۋعا مورالدىق قۇقىعىمىز بار. مۇنداي اڭگىمەنى يرانمەن جۇرگىزدىك, قازىر سولتۇستىك كورەيامەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدەمىز. كحدر ماسەلەسىن قىتاي, اقش, رەسەي تاراپى بىرلەسە شەشە الادى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاعى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. قازاقستانداعى امەريكالىق كومپانيالار ەل ەكونوميكاسىنا 50 ميلليارد دوللاردان استام قارجى قۇيىپ, بەس مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. ەلىمىزگە كەلەتىن اقش ازاماتتارىنا ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزىلگەن. ەلباسى ۆيزاعا قاتىستى ەندىگى قادامدى اقش تاراپىنان كۇتەتىنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا ەكى ەل اراسىندا تىكەلەي اۋە قاتىناسى ورناتىلماق.
«بۇگىنگى دوڭگەلەك ۇستەلدە 7 ملرد دوللار كولەمىندەگى 20 كەلىسىمشارتقا قول قويۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ‒ بيزنەس وكىلدەرى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءبىز بوينگ ۇشاقتارىن ساتىپ الۋدى, قازاقستاندا 900 ەلەكتروۆوز سالۋدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بايلانىستى ارتتىرۋدى كوزدەيمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسوز سوڭىندا د.ترامپتى اقش-تىڭ ەكونوميكا سالاسىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىمەن قۇتتىقتادى. ء«سىز تاڭعالارلىق سالىق رەفورماسىن جاسادىڭىز. بۇل قادامىڭىزدى قولدايمىن, ويتكەنى مۇنداي رەفورمانى ءبىز بەس جىل بۇرىن قابىلداعان بولاتىنبىز. بىزدە كورپوراتيۆتىك سالىق 20 پايىز, تابىس سالىعى 10 پايىز», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ن.نازارباەۆ.
ءوز ءسوزىن ەلباسىنا العىس ايتۋدان باستاعان د.ترامپ ن.نازارباەۆتىڭ اق ۇيگە رەسمي ساپارمەن كەلۋىن وزىنە ابىروي سانايتىنىن جەتكىزدى. «اقش تاراپى شيرەك عاسىردان بەرى قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى تاۋەلسىز, ەگەمەن, الەۋەتتى ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە ەسەپتەپ كەلەدى. ءبىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مويىنداۋىمىزدى ماقتانىشپەن ايتامىز. سودان بەرى كوپ ۋاقىت ءوتتى. الايدا بۇل قازاقستان مەن اقش تاراپى حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەگەن مەرزىمنەن ۇزاق ەمەس. قازاقستان وزدەرىندەگى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى ءوز ۇرپاعى ءۇشىن قاۋىپسىز جانە بەيبىت بولاشاق قالىپتاستىردى», دەدى د.ترامپ.
بۇدان كەيىن اق ءۇي باسشىسى اقش-تىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ ءىرى ينۆەستورى جانە نەگىزگى ساۋدا-ساتتىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى. د.ترامپ قازاقستاندى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى تابىستى دامۋدىڭ مودەلى رەتىندە تانيتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ء«بىز الداعى ۋاقىتتا قازاقستانعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. اسىرەسە, ەنەرگەتيكا سەكتورىنا ماڭىز بەرۋ جوسپاردا بار. قازىرگى تاڭدا قازاقستانمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىز العا جىلجىپ كەلەدى. اقش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ارىپتەستىك كوپشىلىكتىڭ كۇتكەنىنەن الدەقايدا جەدەل ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان اۋعانستانداعى ءبىزدىڭ اسكەرىمىزگە ايتارلىقتاي كومەك كورسەتىپ كەلەدى», دەگەن اقش پرەزيدەنتى ەكى اراداعى ارىپتەستىكتىڭ قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسى قىزمەتىنە كىرىسۋىمەن ودان ءارى نىعايعانىن اتاپ ءوتتى.
د.ترامپ ەلباسى ن.نازارباەۆپەن بىرگە ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ جونىندە تالقىلاعانىن مالىمدەدى. قازاقستان كورەيا تۇبەگىندە يادرولىق قارۋعا قاتىستى ماسەلەدە سەنىمدى ارىپتەسكە اينالىپ وتىر. اق ءۇي باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ ارقىلى سولتۇستىك كورەيا رەجىمىنىڭ يادرولىق قارۋ قاۋپىنەن قورعانۋعا مۇمكىندىك مول.
«پرەزيدەنت نازارباەۆقا اۋعانستانداعى ءبىزدىڭ ارەكەتىمىزگە قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ايتامىن. قازاقستاننىڭ يليم (دايش) جانە تاليبان سودىرلارىمەن كۇرەسۋدە ماڭىزدى لوگيستيكالىق قولداۋ كورسەتۋىن جوعارى باعالايمىن. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ اۋعان ازاماتتارىنا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىن قولعا الۋىنىڭ, ەلدەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا بەلسەنە ارالاسۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە», دەدى اقش پرەزيدەنتى.
سودان كەيىن د.ترامپ قازاقستاندى كورشىلەرىنە قۇرمەتپەن قارايتىن, ءوز تاعدىرىنا ءوزى جاۋاپتى ەگەمەن ەل رەتىندە ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا امەريكالىق كومپانيالاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى جاعداي جاسالعان.
«امەريكالىق كاسىپكەرلەر قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ بويىنشا الدىڭعى قاتاردا. ەكى اراداعى ساۋدا جانە ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا ن.نازارباەۆ اقش-تىڭ ىسكەر وكىلدەرىمەن كەزدەسەدى. ءبىز ساۋدانى ەكىجاقتى جانە ءادىل بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى د.ترامپ.
اق ءۇي باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بىرقاتار ونەركاسىپ سالالارىندا, ازاماتتىق اۆياتسيا, تەمىر جول, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, تەحنولوگيا جانە ەنەرگەتيكا سالاسىندا ساپالى ونىمدەر مەن قىزمەت جەتكىزۋ جونىندە اۋقىمدى شارالار اتقارىلىپ جاتىر. ءسوز سوڭىندا د.ترامپ قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى بەرىك, كەلەشەگى جارقىن بولۋىنا تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى ساپار قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلدادى. وندا ءححى عاسىرداعى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش-قا ساپارى جالعاسۋدا. ساپار بارىسىندا ەلباسى بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, بيزنەس-فورۋمعا قاتىستى. بۇل جونىندە گازەتىمىزدىڭ كەلەسى سانىندا كەڭىرەك جازىلاتىن بولادى.
اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» – ۆاشينگتوننان (اقش)
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى