قازىرگى تاڭدا قازاقستان الەمدىك دەڭگەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەل رەتىندە حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەندى دەۋگە نەگىز بار. قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى, الدىڭعى قاتارلى وركەنيەتتى ەلدەر سەكىلدى ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ءبىزدىڭ وتانىمىزدا دا جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل جۇمىس ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ء«بىر قاراعاندا, جەر جۇزىندەگى ميللياردتان استام ادام ءوزىنىڭ تۋعان تىلىمەن قاتار, كاسىبي بايلانىس قۇرالى رەتىندە جاپا-تارماعاي وقىپ جاتقان اعىلشىن ءتىلىن ءبىزدىڭ دە جاپپاي جانە جەدەل ۇيرەنۋىمىز كەرەكتىگى ەش دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىندەي», دەپ قاداپ ايتقانى جانە بار.
بۇل ءبىزدىڭ الدىمىزعا كۇردەلى مىندەتتەر قويۋدا. وسى ارادا تاعى دا پرەزيدەنتتىڭ اتالمىش ماقالاسىنداعى «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, زامان سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى», دەگەن ەسكەرتۋىن دە ەستە ۇستاي وتىرىپ, بۇرىنعى تاجىريبە مەن داستۇرلەردى ساقتاپ, ءبىلىم سالاسىنا الەمدىك وزىق مەملەكەتتەردىڭ دامۋ باعىتتارىنا ساي يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ, وقۋ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا.
جاھاندانۋ جاعدايىندا كوپتىلدىلىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا يۋنەسكو كوميسسياسى دا باستى نازار اۋدارىپ, شەت ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ماماندار دايىنداۋ ارتىقشىلىعىن اتاپ ايتۋدا. بۇعان قاراعاندا بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا عانا وزەكتى ەمەس ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, نيدەرلاند, فينليانديا, تۇركيا, شۆەتسيا سياقتى مەملەكەتتەر اعىلشىن تىلىنە جەتە ءمان بەرىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارىندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ىقپالداسۋدىڭ قاجەتتى شارتى بولىپ بەلگىلەنگەن.
قازاق پەداگوگيكاسىنىڭ قارا شاڭىراعى, 90 جىلدىق تاريحى, مول تاجىريبەسى بار اباي اتىنداعى قازۇپۋ ء«ۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» اياسىندا ءتورت پەداگوگيكالىق ماماندىق بويىنشا باكالاۆريات جانە بەيىندى ماگيستراتۋرا ماماندارىن دايىنداۋدى باستاپ كەتتى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.بالىقباەۆ ەلدىك ءىستى ىلگەرى باستىرار جولدا ۇلكەن باستامالار كوتەرىپ, اعىلشىن تىلىندە وتىلەتىن پاندەردىڭ عىلىمي نەگىزىن, جان-جاقتى وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت تاريحىندا العاش اشىلعان ماماندىقتار قاتارىندا بيولوگيا جانە حيميا پاندەرى بار. بۇل ماماندىقتار بويىنشا نەگىزگى جۇمىس جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا ينستيتۋتىنا جۇكتەلگەن.
ءيا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن مامان دايارلاۋ ءىسى سان قىرلى ءارى كۇردەلى ۇدەرىس. ەڭ الدىمەن اعىلشىن توپتارىندا ءدارىس وقيتىن پروفەسسور-وقىتۋشىلار ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان ارنايى تىلدىك دايىندىق كۋرستارىنان وتكەنىن ايتا كەتەيىن. سونىمەن قاتار كافەدرالارعا جاس PhD دوكتورلارى مەن ماگيسترلەر جۇمىسقا قابىلداندى. ءسويتىپ, ءدارىس وقيتىن وقىتۋشىلار تولىقتىرىلدى. ال وقۋلىق پەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارعا كەلەر بولساق, «Botany», «Genetics», «Introduction to Biology», «Chemical ecology», «Organic chemistry», تاعى باسقا قۇرالدار بار. بۇل قۇرالدارمەن وقۋعا مينيسترلىك رۇقساتى بەرىلگەن.
اعىلشىن توپتارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستاردىڭ بيولوگيا ءپانىن تەرەڭ مەڭگەرىپ شىعۋىنا بوتانيكا جانە جالپى بيولوگيا كافەدراسى اياسىندا «بيولوگيانى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك كابينەتى» اشىلدى. بۇل كابينەت بولاشاقتا الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنداعى بيولوگيا ءپانىن اعىلشىن تىلىندە بەرەتىن مۇعالىمدەر ءۇشىن دە ادىستەمەلىك ورتالىق بولادى دەگەن ءۇمىت بار. تىلدىك ورتانى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا «English club» ورتالىق قۇرىلىپ, وعان ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, PhD دوكتورانتتارى مەن وقىتۋشىلار بەلسەندى قاتىسۋدا. شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن دە بايلانىستامىز. ولارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, تاجىريبە الماسىپ تۇرامىز. بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەر بولسام, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا «Engish club» ورتالىق مۇشەلەرى لەيدەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (نيدەرلاند) پروفەسسورلارى ەليزا ستورك, داان رومەينمەن جانە اباي اتىنداعى قازۇپۋ كاسىبي باعدارلانعان تىلدەر كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ج. ابۋوۆپەن بىرگە اعىلشىن تىلىندە وقيتىن ستۋدەنتتەرى مەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. بۇعان ۇيىتقى بولعاندار PhD دوكتورلارى ا.شوقانوۆا مەن ر.امانجولوۆ ەدى.
كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار نيدەرلاند عالىمدارىمەن كوپتىلدىلىكتى دامىتۋ تۋرالى تاجىريبە الماسىپ, اعىلشىن ءتىلى ءپانىن تەرەڭ مەڭگەرۋ جايلى پىكىر الىسىپ, «CLIL» ادىستەمەسىنىڭ تيىمدىلىگى جان-جاقتى تالقىلاندى. وسى ادىستەمە جايلى دا مالىمەت بەرە كەتەلىك. «CLIL» («Content and Language Integrated Learning») – بۇل وتكەن عاسىردىڭ 80-90-شى جىلدارى نيدەرلاند ەلىندە دامي باستاعان. مەكتەپتەردە كەيبىر پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا دايىندىق باستالعاندا سالىستىرمالى تۇردە جاڭا باعىت رەتىندە قابىلدانعان بولاتىن. 1994 جىلى ول ەۋروپا ەلدەرىندە قولداۋ تاپقاننان كەيىن نيدەرلاند اۋماعىندا كەڭىنەن جۇزەگە اسىرىلا باستادى. «CLIL» ادىستەمەسىنىڭ ءمانى تۋرالى ايتساق, ساباقتا وقۋشىلار اعىلشىن تىلىندەگى باعدارلاما شەڭبەرىندە ستاندارتقا ساي ءبىلىمدى مەڭگەرۋ بولىپ تابىلادى.
پروفەسسور ەليزا ستورك «CLIL» ادىستەمەسىن كورسەتۋ ءۇشىن شەبەرلىك ساباق وتكىزىپ, بارلىق قاتىسۋشىلارعا تاپسىرما بەردى.
سول تاپسىرما بويىنشا ستۋدەنتتەر پىكىر الماسۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, ءوز ويلارىن اعىلشىن تىلىندە جەتكىزۋگە تالپىندى. نيدەرلاندتىق قوناقتار اڭگىمە ۇستىندە شەت ءتىلىن ۇيرەنۋ جەكە تۇلعانىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ دە دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ءتىل بىلۋگە دەگەن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ ۇمتىلىسىن وڭ باعالادى.
لەيدەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىلارى بيولوگياعا قاتىسى بار پروفەسسور- وقىتۋشىلارمەن اعىلشىن تىلىندە ءدارىس وقۋدىڭ تاسىلدەرىن تالقىلاپ ۇلتتىق مەنتاليتەتكە ساي وقۋلىق جازۋ ءىسىن قوزعادى. جالپى, شەتەلدىك قوناقتاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, العاشىندا ءپان مەن ءتىلدى قاتار وقىتىپ, كەيىن ءوزارا قيىلىستىرۋ, اتاپ ايتقاندا, ءپان مەن ءتىلدى ۇشتاستىرۋ ۇلگىسى ءتيىمدى بولاتىنى تۋرالى ورتاق بايلام جاسالدى. سونداي-اق نيدەرلاند عالىمدارى ستۋدەنتتەردىڭ دايىندىقتارىن باعالاۋ بويىنشا دا ءوز ۇسىنىستارىن ايتتى. مىسالى, ماماندىق بويىنشا دايارلاناتىن ەمتيحان سۇراقتارىنا ءوز انا تىلدەرىندە جانە لينگۆيستيكالىق تۇرعىداعى سۇراقتاردى ەنگىزۋ باستاپقى كەزەڭدە وتە ماڭىزدى بولاتىنىن دا تىلگە تيەك ەتتى. بۇل دەگەنىڭىز, ءوز ءتىلىڭدى وزگە تىلمەن قاتار قوي, ونىڭ لينگۆيستيكالىق قادىر-قاسيەتىن ءار كەز ەستە ۇستاۋ كەرەكتىگىن بىلدىرەتىنى انىق. بۇعان قاراعاندا وزگە ءتىلدى ۇيرەنە وتىرىپ ءوز ءتىلىمىزدى دە قۇرمەتتەۋ جونىندەگى ۇعىم سانامىزدا تۇرۋى كەرەك دەپ بىلەمىن.
كۇلاش قايمۋلدينوۆا,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى