قازاقتىڭ ارداقتى اقىنى, كوركەمسوز ابىزى مۇزافار ءالىمباي عۇمىرناماسىنىڭ باستى كرەدوسىن ءوزىنىڭ مىنا ولەڭ جولدارى ايقىنداپ تۇرعانداي: دۇنيەنى تازا تاپسىرۋ پارىز, كەزەگى كەلگەن كوكتەمگە.
وسىلاي جىرلاعان اقىن بار ادامي بولمىسىمەن, تابيعي دارىنىمەن بۇل ۇستانىمىنان ەشقاشان اۋىتقىعان ەمەس. مۇزاعاڭنىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىن زەردەلەپ زەرتتەگەن كىسىنىڭ بۇعان كوزى جەتەرى حاق. اقىن اعامىز قازاقتىڭ ساف التىنداي تابيعي مىنەز-قۇلقىن, تەرەڭنەن تولعايتىن تەلەگەيلىگىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەندىكتەن, ەل قادىرىن, جەر قادىرىن پەرزەنتتىك جۇرەك تەبىرەنىسىمەن ۇعىپ, دارابوز دالا تاعدىرىمەن جان دۇنيەسى ءبىتىسىپ, بىرىگىپ كەتكەندەي.
مەن دالاممەن ولشەيمىن تاعدىرىمدى, ماعان دوس سول دالامنىڭ دوسى عانا, نەمەسە: تۋعان ەلدى لايىق نەگە تەڭەرمىن؟ ەلىم – ەمەن: جاپىراعىمىن ەمەننىڭ. تۋعان جەردىڭ ءنارىن جۇتىپ, نۇر قۇشىپ, ەمەنىمنىڭ ارقاسىندا كوگەردىم. شالقىپ ەمەن جايقالادى مەنسىز-اق, ەمەنسىز مەن قايتىپ كۇنىم كورەرمىن؟! – دەيدى اقىن اعا.
ءيا, ءاربىر «وتانىم», «ەلىم», «حالقىم» دەيتىن ادامنىڭ جانىنىڭ شىراعدانىنداي يمان-ۇعىمى وسىلاي بولۋعا ءتيىستى. «وتسىز جۇرەكتە عانا وتان جوق» – وسى يماني ۇعىم مۇزاعاڭدى تاعدىردىڭ نەبىر سۇراپىل دۇمپۋلەرىنەن امان الىپ شىققان. ەلىنىڭ باسىنا تۇسكەن قيلى-قيلى قيىندىقتار مەن قايعىلى, قاسىرەتتى كەزەڭدەردە دە جۇرتىنىڭ جانىنا نۇرلى سوزبەن ءنار بەرىپ, ۇرپاق ساناسىن سارالاپ, حالقىمىزدىڭ دانا دارالىعىن تانىتىپ, ۇلتتىق كەلبەتىن ساقتاپ قالۋعا جانۇشىرا اتسالىسىپ جۇرگەن زيالىلارىمىزدىڭ ءبىرى – سان قىرلى تالانت يەسى مۇزافار ءالىمباي. «ەلدىڭ قامىن ويلاعان ەرتە ەسەيەر» دەپ اقىن ءوزى ايتقانداي, ەرتىستىڭ كەرەكۋلىك وڭىرىندە, مارالدىدا, مۇعالىمنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ ازاماتتىعى مەن دارىنىن ءداۋىر كۇردەلىلىگى, الاساپىران جىلدار قۇيىنى سومداپ, ماقساتىن ايقىنداتتى.
مۇزافار اعامىزدىڭ اكەسى ايتماعانبەت حح عاسىردىڭ باسىندا ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ, تۋعان اۋىلىندا مەكتەپ اشقان. سول مەكتەپ ءالى بار ەكەن. اناسى زەينەپتىڭ بويىنا اقىندىق دارىعان كىسى بولىپتى, ون ەكى قۇرساق كوتەرگەن, 9 پەرزەنتى شەتىنەپ كەتىپتى. ءتىرى قالعانداردىڭ ىشىندەگى كەنجەسى مۇزافار 4-5 جاسىنان باستاپ انا اۋزىنان اباي, بۇقار جىراۋ, سۇلتانماحمۇت, ءسابيت دونەنتاەۆ, يسا, ەستاي جىرلارىن ەستىپ, جاتتاپ وسەدى. جالپى, مارالدى اتىرابىندا اقىن-جىراۋلار, ەرتەگىشىلەر, انشىلەر كوپ بولعان. سولاردىڭ ءبىرى ماعاۋيا باستەمي ۇلى پارسى, اراب تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن ايتۋلى اقىن ەكەن. 1935-1938 جىلدارى جاس مۇزافارعا شىعىس پوەزياسىنىڭ جەتى جۇلدىزىن تانىستىرىپ, تاعىلىم بەرگەن سول كىسى. 1938 جىلى مۇزافار ءالىمباي پاۆلودار قالاسىنداعى پەدۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. سول جەردە ءجۇرىپ پوەزياعا قۇشتارلىعى ارتىپ, قالالىق ادەبيەت ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, ولەڭدەر جازا باستايدى, ولار وبلىستىق گازەتكە شىعادى. پەدۋچيليششەنى ۇزدىك بىتىرگەن جاس جىگىت ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا, وبلىستا قۇرىلعان مادەني-ۇگىت بريگاداسىندا بولادى. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ول اسكەرگە ءوز ەركىمەن اتتانىپ, 3 ايداي قاتارداعى سارباز, كەيىن ساياسي جەتەكشىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ بەكىتىلەدى. 1942 جىلى ول 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ مينومەت ديۆيزياسىندا باتارەيا كومانديرىنىڭ ساياسي قىزمەت جونىندەگى ورىنباسارى, 1943 جىلى ارميادا ساياسي قىزمەتكەرلەر ينستيتۋتى تاراتىلعاندا, مۇزافار ءالىمباي تانك ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلەدى. جاۋىنگەر-كوماندير كەيىن كادر وفيتسەرلەرى قاتارىندا قالدىرىلعان. تەك 1948 جىلى ءساۋىر ايىندا عانا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ارالاسۋىمەن اسكەردەن بوساپ, ەلگە ورالعان. سول جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ول «پيونەر» جۋرنالىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە بەكىتىلگەن. 1949 جىلى «جاستار داۋىسى» اتتى ۇجىمدىق جيناققا مۇزافار ءالىمبايدىڭ مايدان جىرلارى ەنەدى. ونىڭ بىرنەشە ولەڭىنە ايبىندى اقىن قاسىم امانجولوۆ ءسۇيسىنىس ءبىلدىرىپ, ماقتاعان ەكەن, وسى جايت جاس اقىنعا قانات بىتىرگەندەي. «قاراعاندى جيناعى» اتتى ءبىرىنشى كىتابى 1952 جىلى جارىق كورگەن. وسىلاي باستالعان اقىننىڭ شىعارماشىلىق جولى ءارتۇرلى قىزمەتتەگى وسۋىمەن ۇشتاسا وتىرىپ, شارىقتاي باستاعان.
1958 جىلى قازاقستاندا العاش رەت «بالدىرعان» جۋرنالى اشىلعاندا, مۇزافار ءالىمباي ونىڭ باس رەداكتورى بولىپ بەكىتىلىپ, ونى 1986 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن باسقارعان. قازاق بالالارىن ادەبيەتكە باۋلىپ, ولاردىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا وسى جۋرنالدىڭ قوسقان ۇلەسى مول ەكەنى انىق.
اقىن مۇزافار ءالىمبايدىڭ شىعارماشىلىعىنداعى اسا ۇلكەن ارنالى سالا – بالالار ادەبيەتى. زەرتتەۋشىلەر دە, قالىڭ قاۋىم دا مۇزاعاڭدى بالالار پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى دەپ باعالايدى. ونىڭ تانىمدىق تا تالىمدىك تۋىندىلارى سوناۋ ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىنان بەرى باستاۋىش مەكتەپ وقۋلىقتارىنا, بالاباقشا رەپەرتۋارىنا مولىنان ەنگەن. «جىل ون ەكى اي» كۇنتىزبەسىنەن ۇزبەي ورىن تەپكەن ماڭىزدى تاقىرىپتارداعى تاڭداۋلى ولەڭ-جىرلارىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. كوپتەگەن شىعارمالارى بۇلدىرشىندەردىڭ قولىنان تۇسپەس قۇندىلىققا اينالعان.1984 جىلى «اسپانداعى اپكە» اتتى ولەڭدەر جيناعى ءۇشىن مۇزافار الىمباەۆقا اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى. ول قازاق بالالار ادەبيەتى بويىنشا وسى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان بىردەن-ءبىر قالامگەر.
مۇزاعاڭ شىن مانىندە پەداگوگ-جازۋشى. ول كىسىنىڭ سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى قازاق راديوسىنان جۇرگىزگەن لەكتسيالارى اتا-انالارعا تاپتىرماس باعىت-باعدار بولدى. «تاربيە تۋرالى اڭگىمەلەر» (1972 ج.), «حالىق قاپىسىز تاربيەشى» (1976 ج.), «حالىق عاجاپ تالىمگەر» (1994 ج.) سونىڭ ناتيجەسى. حالىق شىعارماشىلىعىنداعى تاعىلىمدىق تەندەنتسيالارعا ارنالعان زەرتتەمەلەرى باسپاسوزدە ۇزدىكسىز جاريالانىپ كەلەدى.
مۇزافار ءالىمباي – ەسسەيست جازۋشى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, سىنشى. اسىرەسە ونىڭ «ورنەكتى ءسوز – ورتاق قازىنا» (1967 ج.) اتتى عىلىمي مونوگرافياسى, ماقال-ماتەلدىڭ كوركەمدىك تابيعاتىن, ونى اۋدارۋدىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسىن تالداعان زەرتتەۋلەرى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە وقۋلىق ءارى تارجىماشىلارعا كومەكشى قۇرال بولىپ تابىلادى.
«قالام قايراتى» (1976 ج.), «تولقىننان تولقىن تۋادى» (1992 ج.) حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىنە, جەكە قايراتكەرلەرىنە ارنالعان ەسسەلەر, سىن ماقالالارى بولسا, «كوڭىل كۇندەلىگىنەن» (1980 ج.) اتتى كىتابى قازاق ادەبيەتىندە جازۋشى لابوراتورياسىن تۇڭعىش ءسوز ەتكەن ەڭبەك.
مۇزافار ءالىمبايدىڭ ەپيكالىق جانردا جازعان وننان استام پوەماسى بار. سونىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىكتىگىمەن حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەنى «ەستاي-قورلان» اتتى ليرو-ەپوستىق داستانى. بۇل شىعارما قازاق ساحاراسىنا اتى كەڭىنەن جايىلعان داڭعايىر كومپوزيتور, اقىن, ءانشى ەستاي بەركىمباي ۇلىنىڭ تراگەديالىق تاعدىرىنا ارنالعان, ول بىرنەشە رەت قايتالانىپ باسىلدى, ورىس تىلىنە دە اۋدارىلدى. وتانعا, تۋعان حالقىنا دەگەن ىستىق سەزىم مۇزاعاڭنىڭ جۇرەگىنەن نەبىر جالىندى شىعارمالاردى جارق ەتكىزدى. «مەنىڭ قازاقستانىم», «ەلدىكتىڭ ەڭسەسى», «زەردەنىڭ زەرى», «اياز بي» اتتى ورنەكتى تۋىندىلار سولاردىڭ قاتارىندا.
مۇزاعاڭنىڭ 350-دەي ولەڭىنە اتاقتى كومپوزيتورلار ءان شىعارعان, 1984 جىلى جارىق كورگەن «اقماڭدايلىم» اتتى جيناعىندا سول اندەردىڭ جارتىسىندايى قامتىلعان.
ءومىردىڭ ءمان-ماعىناسىن فالسافالىق ويمەن تۇيىندەپ, ونى شۇرايلى دا شىرايلى ءبىر-ەكى سويلەممەن ءۇيىرىپ ناقىل شىعارۋ اقىن سانا-سەزىمىنىڭ قۋاتتىلىعىنىڭ جەمىسى دەپ ءبىلۋ قاجەت. «نارعا تاتىر ماقال بار» دەيتىن مۇزاعاڭ تىنباي ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. ۇلان شاعىنان باستاپ ءتول ناقىلدار شىعاراتىن اقىننىڭ بىرنەشە «ناقىلدار كىتابى» جارىق كوردى.
ەستەلىك جانرىندا دا ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن مۇزافار ءالىمباي ءوزى ارالاسقان قازاق ادەبيەتىنىڭ مايتالماندارى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ب.مومىش ۇلى, س.ماۋلەنوۆ, م.يمانجانوۆ جانە ت.ب. 50-60 شاقتى قازاق زيالىلارىنىڭ كىسىلىك پاراساتىن اشىپ, ء«ومىر. ونەر. ونەرپاز» (1990 ج.), «كورگەندەرىم كوڭىلىمدە» (1992 ج.), «كوزىن كوردىك جاقسى مەنەن جايساڭنىڭ» (2002 ج.) كىتاپتارىن وقىرمانعا تارتۋ ەتتى.
2003 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە مۇزاعاڭنىڭ «زاڭعار زامانداستار – قايران قالامداستار» دەگەن اتپەن رەكۆيەم-جىرلارى شىقتى. ءاربىر ءتورت جول – قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىرتۋارلارىنا ءنارلى كوركەم سوزبەن بەينەلەپ, فالسافالىق ويمەن تۇيىندەپ جاسالعان ەسكەرتكىشتەي. كەۋدەمنەن ارىلتا الماي قارا بۇلتتى, كوڭىلىم وتكەندى ويلاپ الابۇرتتى... و, زاڭعار زامانداستار – قالامداستار! تۋعان ەل سەندەر كەتىپ نالا جۇتتى.
مۇنشاما قادىرىڭدى ۇعار ما ەدىم, ۇعا الماسام مايىسىپ سىنار ما ەدىم؟! جاس ۇرپاق جالعاستىرسىن: بۇل ولەڭىم, بارشاڭا باعىشتاعان دۇعام مەنىڭ!
وسىلايشا مۇزاعاڭ زامانداستارىنىڭ زاڭعارلىعىن اسقاقتاتىپ, كەيىنگىلەرگە ءومىردىڭ ءمانىن دە, ءسانىن دە ۇقتىرىپ, ۇلتتىڭ ساناسىن ءوسىرىپ, رۋحىن شىڭدايتىن ءىرى تۇلعالاردى قادىرلەپ-قاستەرلەۋدى ۇيرەتەدى. ويتكەنى سول ءبىرتۋارلار ەلدىڭ رۋحاني عۇمىرىنىڭ باعدارشامى عوي.
مۇزافار ءالىمباي شىعارمالارى 39 تىلگە اۋدارىلعان, اقىن ءوزى دە كوركەم اۋدارمامەن كوپ اينالىسىپ, ەۋروپا, شىعىس ەلدەرى ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ تاتىمدى تۋىندىلارىن قازاقشالاعان.
«اقىن بولۋ دەگەن نە؟ اقىن بولۋ – حالىق اتىنان سويلەۋگە حاقىڭ بولۋ» جانە «امىرشىگە ەل «حان يەم!» دەگەن, ال اقىنعا ەل «اۋليەم!» دەگەن. وسىنداي ناقىلدارىمەن مۇزاعاڭ اقىندىقتىڭ كيەلىلىگىن قاستەرلەپ, وعان قويىلار تالاپتىڭ دا بيىك ەكەنىن ۇقتىرادى.
مۇزافار اقىننىڭ تالانتىنىڭ شىڭدالۋىنا ىقپال ەتىپ, ونىڭ ادامدىق, تازالىق, پاراساتتىلىق, كىشىپەيىلدىلىك, ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرىنە ءتانتى بولعان اعا-ءىنى, زامانداستارىنىڭ ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جازعاندار قاتارىندا م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءى.وماروۆ جانە ت. ب. كوپتەگەن قازاق زيالىلارى بار.
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە شاتتانباعان قازاق زيالىسى بار ما, مۇزاعاڭ دا تەبىرەنىپ, العاشقى مەملەكەتتىك ءانۇراننىڭ ءسوزىن جازىپ, ءتورت اۆتوردىڭ ءبىرى بولدى. 1994 جىلى اقىن اعاعا «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى» اتاعى بەرىلدى. ول «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. اقىن حالقى ءۇشىن تەر توكسە, ەلى دە اقىنىن ارداقتايدى.
حالىق جازۋشىسى مۇزافار ءالىمبايدىڭ جانىنان, جادىنان تولقىن بولىپ قۇيىلعان تۋىندىلارى كەلەر ۇرپاققا امانات بولىپ قالا بەرمەك.
جادىرا دارىباەۆا, اقىن