سىرى اشىلماعان سۋرەتتاس

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاما­سىنا وراي­لاستىرىپ جەرگىلىكتى اكىم­شىلىك ۇيىم­داس­تىرعان «كيەلى مە­كە­نىم – قا­راتالىم» ەكس­پەديتسيا­سى­نىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە اۋدانداعى باستى-باستى نىسانداردى ارالاپ ءجۇرمىز. باس­قاسى باسقا, ءبىز­دىڭ ءاۋ باستا­عى نازا­رىمىزدى اۋدارىپ, نيەتىمىزدى ويات­قان تالدىبۇلاق شاتقالىنداعى وسى سۋرەت­تاس بولدى. بىزبەن بىرگە ساپارعا شىققان جەر­گىلىكتى كونەكوزدەر مەن ءبىرلى جارىم تاريح­شىلاردىڭ اۋزىنان وسى كۇنگە دەيىن زەرتتەۋدەن, قورعاۋدان تىس قالىپ كەلە جاتقانىن ەستىگەن سوڭ ءتىپتى قۇمارتتىق.

...جاتاعان سايمەن ورلەپ كەلەمىز. ازىرگە تاڭ­بالى تاس كەزدەسە قويارداي ەمەس, ەشقانداي قۇز, جارتاستىڭ سۇلباسى بايقالمايدى. ون شاق­تى شاقىرىم جۇرگەن سوڭ, ەسىگىنە «كيەلى مەكەنىم – قاراتالىم» ەكسپەديتسياسى» دەگەن ەمبلەما جاپسىرعان بىرنەشە «نيۆا» وشارىلا توقتادى. ۇستىڭنەن مىنە تۇسەردەي, قۇلاي كەتەردەي قۇتىڭدى الىپ باعاتىن الىپ قۇزدارداي ەمەس, كەرەگە تاستار «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن» دەپ, نەمقۇرايلى قاراپ قويىپ, قىرىن جايعاسىپتى. كۇن سالىپ قاراپ تۇرمىز. تاريحتىڭ تاڭباسىن ىزدەگەن ءتۇرىمىز.

ارقار, بۇعى, جىلقى, جابايى شوش­قا, قاسقىر, تاۋەشكى, ساداق تارتىپ تۇر­عان ادام تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كو­رى­نەدى. تاعى بىرنەشە كومەسكى تارتقان سۋرەت­تەر بار. اتقا جەگىلگەن ەكى اياقتى اسكەري اربانىڭ سۋرەتى بار دەلىنەدى ءبىزدىڭ قولعا ۇستاتقان شاعىن كىتاپشادا, بىراق ءبىز قانشا ۇڭىلسەك تە تابا المادىق. ءسىرا, تەرەڭ ءبىر قولاتتاردا بولسا بولار. ولاي دەيتىنىمىز, الگى كەرەگە تاستى اسىپ, كەلەسى بيىككە جىقپىل-جىقپىلمەن كوتەرىلگەنىمىزدە ءبىز تومەنىرەكتەن كور­گەندەگىدەي شوعىرلانباسا دا, ءبىرلى-جارىم سىزىلعان سۋرەتتەردى كەز­دەستىردىك. ءتىپتى, ءبىر قالقادا ەلەۋسىز قال­عان جالعىز قۇلجانىڭ سۋرەتىن «مىنانى مەن اشتىم», دەپ, ازىلمەن ءوزىمىزدىڭ اتى­مىزعا جازىپ الدىق.

سۋرەتتاس اتالعان كەرەگە توزا باس­تاپتى. جوعارىدان تومەن كوز سالساڭ, ءبىر قات­پارىنىڭ ارشىلا باستاعانىن اڭعارۋعا بو­لادى. جاقپار تاستار قۇلاپ تۇسپەيدى, ارشىلادى ەكەن. ەندى ءسال تۇرسا الگى سۋرەتتىڭ ءبارى جوققا اينالارداي. شىتىناي باستاعان, قىنا باسقان... تاڭبا, سۋرەت سالۋعا بايىرعى بابالار دا كەز كەلگەن تاس اتاۋلىنى تاڭداي بەر­مەگەن سياقتى. الدىمەن, قار مەن جاڭبىر شايىپ, كۇن مەن جەل جەپ تاس­تامايتىنداي ىقتاسىندى تاڭداپتى. سوسىن, ارينە, تەپ-تەگىس, جىپ-جىلتىر, مىعىم كەرەگەگە سالعان. جەردىڭ دە عۇمىر-جاسى بولاتىنى, جەر شارىنىڭ قارتايىپ بارا جاتقانى جايلى دابىل قاعىلىپ ءجۇر عوي, مىنا تاستارعا قاراساڭ, جەردىڭ دە ەسكىرەتىنىن, تاستىڭ دا توزاتىنىن شىنداپ تۇيسىنەسىڭ. الگى ءبىر بۇرىشتا, ءبىر قۇلاشتاي عانا تەگىس تاسقا قاشالعان جالعىز قۇلجانىڭ جانىندا ءبىر كەزدەرى وسىنداي بىرنەشە سۋرەتتەر شوعىرىنىڭ بولماعانىنا كىم كەپىل؟ سۋرەت سالىنعان بۇكىل ءبىر كەرەگەنىڭ قۇلاپ قالماعانىن (ارشىلىپ تۇسپەگەنىن) ەشكىم جوققا شىعارا المايدى عوي. دەمەك, تاسقا قاشالعان تاريح تا ماڭگىلىك ەمەس.

بارىن زەرتتەپ تاستاماسا دا, ءبىردى-ەكىلى ىزدەنگەن جەكەلەگەن عالىمدار بولىپتى. ولار­دىڭ زەرتتەۋىنشە وسى شاتقالمەن جۇل­گەلەس تۇزىلگەن سۇلۋ­شوقى, داۋىلباي, اقىل­باي تاۋلارىندا 1000-نان اسا, ءتىپتى, 2000-عا جۋىق سۋرەت بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامالدار ايتىلادى. تەك كوڭىل بولىنسە, قورعاۋ­عا الىنسا دەيدى. جاعداي جاسالسا, تۋريس­تەردى تارتۋعا مۇمكىندىك تە زور دەسەدى. را­سىندا, ەتەكتە تاۋ وزەنى اعىپ جاتىر. ساي اڭعارى دا كەڭ. ارنايى دەما­لىس ورىندارىن سالۋعا مۇمكىندىك جەت­كىلىكتى كورىندى. بارار جول دا اسا قيىن دەي المايسىز. ورتالىقتان دا سونشالىق قاشىق ەمەس. ەرتە زامانداردا عيباداتحانا بولعان دەگەن دە بولجامدار بار. دەمەك, سىرىن ءالى دە تولىق اشا قويماعان سۋرەتتەر گالەرەيا­سىن قازاقستاننىڭ كيەلى كارتاسىنا ەنگىزۋگە ابدەن بولادى.

...كۇنى كەشە عانا جازىلعان ادام اتتا­رىنىڭ ءوزى مىڭداعان جىلداردى باسىپ ءوتىپ, اپ-انىق, تۇپ-تۇنىق قالپىندا بۇگىنگە جەتكەن پەتروگليفتەردىڭ جانىندا انىق كورىنبەيدى. تاس توزىپ, تاۋ قۇلاماسا, باعزى­داعى بابالار تاڭبالاعان سۋرەت وڭايلىقپەن سىر بەرمەيتىن سىڭايلى.

ەندى بولماعاندا قۇلاپ تۇسەردەي ءدال وسى قالىپتا قانشا زامان تۇردى ەكەن...

الماس ءنۇسىپ,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى وبلىسى