قازاق ءباسپاسوز تاريحى 1870 جىلى جارىق كورگەن «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتىنەن» باستاۋ الادى. دەسە دە, ەل زيالىلارىنىڭ قالامگەرلىك قارىمى مەن جازباگەرلىك ماشىعىن قالىپتاستىرعان باسىلىم ول – «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» ەدى. تۇڭعىش باسىلىمنان 18 جىل كەيىن جارىق كورگەن بۇل گازەت اينالاسىنا قازاق وقىعاندارىن توپتاستىرا وتىرىپ, ءوز زامانىنىڭ دەڭگەيىندە الاش جۇرتى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاعا سالاتىن پىكىر الاڭىنا اينالا الدى.
شىنتۋايتىندا, «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى» مەن «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» – ەكەۋى دە پاتشالىق اكىمشىلىكتىڭ بۇيرىق-جارلىقتارى مەن قاۋلى-قارارلارىن جاريالاپ, وتارشىل بيلىكتىڭ زاڭ-زاكوندارىن بۇراتانا حالىققا جەتكىزۋ ماقساتىمەن جارىق كورگەن باسىلىمدار ەدى. ورىس گازەتتەرىنە قوسىمشا رەتىندە باسىلعان بۇل ەكى ءباسپاسوزدىڭ قاي-قايسىسى بولسىن وتار جۇرتتىڭ كورگەن بەينەت, شەككەن ازابىن كورسەتۋدى ءوز مىندەتىنە الماعانى انىق. كەرىسىنشە, پاتشالىق جاندارمەريا ورىس ۇكىمەتىنە باعىنعان حالىقتاردى ەكىنشى مارتە جەڭۋدى كوزدەدى. بىراق وسى جولى ولار قارۋ-جاراقپەن ەمەس, گازەت ارقىلى اقىل-ويمەن جانە رۋحاني باسىمدىلىقپەن جەڭۋدى ماقسات ەتتى. سول ارقىلى وزدەرىنىڭ ورتا ازياعا اكەلگەن قوعامدىق جانە اكىمشىلىك قۇرىلىمدارىنىڭ جەرگىلىكتى جۇرت بۇعان دەيىن بىرنەشە عاسىر بويى تىكەلەي مويىنسۇنىپ كەلگەن قۇرىلىمنان الدەقايدا جوعارى جانە جەمىستى ەكەندىگىن سەزىندىرۋگە ءماجبۇر ەتۋدى ويلادى.
ءباسپاسوزدىڭ ءتۇپ تابيعاتى, تىكەلەي ءرولى سانانى اعارتۋ, كوكىرەك كوزدى وياتۋعا قۇرىلاتىندىقتان تەرىس ماقسات كوزدەگەنىنە قاراماستان, ەكى ءباسپاسوز دە ونەر-بىلىمگە سۋساپ وتىرعان قازاق ەلىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشىپ, كوڭىلىنە ساۋلە تۇسىرۋگە قىزمەت ەتتى. بۇل, اسىرەسە, «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتىنە» كوبىرەك قاتىستى ناقتى تۇجىرىم دەپ ۇعىنعان دۇرىس.
1888-1902 جىلدار ارالىعىندا «اكمولينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتىنە قوسىمشا بولىپ شىققان «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» جوعارىدا اتاپ وتكەندەي پروگرەسسيۆتى ىقپالعا يە بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ونىڭ قازاقشا نۇسقاسىن دايىنداۋشى ەشمۇحامەد ابىلايحانوۆ, دىنمۇحامەد سۇلتانعازين, راقىمجان دۇيسەنباەۆ قاتارلى تۇلعالاردىڭ ەڭبەگى دەپ تانۋ كەرەك. ايتالىق, د.سۇلتانعازين ء«بىزدىڭ قازاق ءتىلى تۋرالى بەس-التى اۋىز ءسوز» (1890 ج. №6), «كەيىنگىنىڭ قامىن ويلاپ جازىلعان اقىل» (1894 ج. №12) دەگەن ماقالالارىندا گازەتتى كەرەككە جاراتۋ تۋراسىنان ءسوز قوزعاپ, ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتادى. «مۇنداي پايدالى ءبىلىم شاشاتۇعىن نارسە دالا ۋالاياتى ءۇشىن شىعارىلمىش قازاق گازەتى دەپ بىلەمىز. بۇل گازەت كوز جەتپەيتۇعىن قىر دالانىڭ ىشىندەگى جاتقان حالىقتىڭ بىرەر نارسەگە مۇقتاج تۋراسىندا كەرەكتىگى. ءبىرىنىڭ ايتقان اقىلىن بىرىنە بىلگىزەدى. ەگەر دە بۇل اقىل مال باعىپ وسىرمەك, ەگىن ەكپەك, بارشا قىر دالانىڭ ىشىندەگى شارۋاعا ءھام ادامنىڭ عۇمىرىنا تيەسىلى جاۋاپتارعا كەرەكتى بولعان بولسا. جوعارعى ايتىلمىشقا قاراعاندا ءبىزدىڭ گازەت وقىرماندارىمىز حابار شاشىپ تۇرعان بۇل جالعىز گازەتتىڭ قىمبات, قادىرلى ەكەنىن دە بىلسە كەرەك دەپ ويلايمىز...» – دەپ گازەتتى كادەگە جاراتۋعا, ەل شارۋاسىن وڭالتۋعا پايدالانۋعا انىق پەيىلىن اڭعارتادى.
باسىلىم ءوزىنىڭ رەسمي ەمەس بولىمىندە قازاق ەلىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, مادەني ەرەكشەلىكتەرىنەن حابار بەرەتىن كوپتەگەن ماتەريالدار جاريالاپ تۇردى. ا.پۋشكين, ل.تولستوي, م.لەرمونتوۆتىڭ ادەبي تۋىندىلارىن, سونداي-اق زەرتتەۋشى گ.پوتانين, ا.الەكتوروۆ جانە ت.ب. عالىمداردىڭ قازاق جۇرتىنىڭ ەتنوگرافياسى مەن تاريحي-مادەني تاقىرىپتارعا قاتىستى شۇرايلى دۇنيەلەرىن اۋىق-اۋىق ۇسىنىپ وتىردى. وسى نەگىزدە گازەت العاشقى اۋدارما ۇلگىلەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇرىندىق بولدى. وعان قوسا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ دە ولەڭ-جىرلارىن جاريالادى. ابايدىڭ «بولىس بولدىم, مىنەكي», «جاز» اتتى تۋىندىلارى ەڭ العاش وسى گازەتتە جارىق كورگەن-ءدى. باسىلىمدا جاريالانعان ادەبي تۋىندىلاردى شارتتى تۇردە ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولار ەدى. ءبىرى – قازاق ءومىرىنىڭ وزىنەن الىنعان ءتول تۋىندىلار دا, ەندى ءبىرى – شىعىس اڭىز-ءاپسانا, مىسال-ەرتەگىلەرى, ىرگەلەس جۇرتتاردىڭ ادەبي ۇلگىلەرىنەن اۋدارمالار. ول جاريالانىمدار ءتىلى, قۇرىلىسى, جانرى تۇرعىسىنان الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلدى. بۇل جونىندە گ.پوتانين «ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە جاتىق, تۇسىنىكتى ەتىپ ءتارجىمالاپ, وقىرماندارعا تانىستىرعان وسكەنباەۆ ەدى» – دەپ جازادى. گازەتتىڭ ءوزى دە 1896 جىلعى 43-سانىندا جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ءتاۋىر ادامدارىنىڭ قىلار ءىسى» دەگەن ماتەريالدا: «وسكەنباي ۇلى ومبىداعى كادەتسكي كورپۋستان وقۋ ءبىتىرىپ, سەمەي ماڭىندا قىرعا بارىپ تۇرعان. سول قۇرمەتتى ادام, ەستۋ بويىنشا, كەش بولعاندا ورىس قيسسالارىن قازاق تىلىنە پەرەۋاتتاپ, قازاقتارعا ايتادى ەكەن. سولايشا تۋرگەنەۆتىڭ, لەرمونتوۆتىڭ, تولستويدىڭ, ءھام وزگەلەردىڭ شىعارعان كىتاپتارىن وسكەنباي ۇلى ەركىن پەرەۋات قىلىپ شىعارعان» دەگەن دەرەكتەر كەلتىرەدى.
وسى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتىندە» قازاق كوسەمسوزىنىڭ جازىلۋ نورماسى قالىپتاستى دەپ ايتۋعا بولادى. گازەت الاش جۇرتىنىڭ ەرتەدەن بەرگى ورنىققان شەجىرەلىك ءسوز ساپتاۋى مەن اۋىزشا بايانداۋ داعدىسىن جازباشاعا بەيىمدەۋگە كوپ قىزمەت ەتتى. قازاقتىڭ باي ءتىلىن كادەگە جاراتۋمەن بىرگە, وزگە جۇرتتاردان دا قاجەتتى سوزدەردى الۋدى, وزىندە جوق ءسوزدى وزگەدەن الىپ بايىتۋ جاعىن ويلاستىرۋدى ۇسىندى. بۇل جونىندە د.سۇلتانعازين «قازاق تىلىنە كىرگەن سوزدەردى جازعاندا سوزدەردىڭ قازاققا قانشا ۇعىمدىلىعىنا قاراۋ كەرەك. ماسەلەن, قازاقتار «جاندارال», «جانارال» دەيدى. ءھام گەنەرال دەگەندى دە جاقسى پايىمدايدى. سول سەبەپتەن «گەنەرال» دەپ جازۋ كەرەك دەيدى (1896 ج. №31). گازەت رەداكتسياسى سوزدەردىڭ جازىلۋ رەتىن تارتىپتەپ, قازاق ىشىنە ورنىققان, ءسىڭىستى بولىپ قولدانىسقا ەنگەن سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتى بەيىمدەگەن كۇيىندە جازۋدى ماقۇلدايدى.
گازەتتىڭ ءبىر سونى ەرەكشەلىگى, 1894 جىلدان باستاپ كەيبىر سوزدەردىڭ جىگىن اجىراتۋدا سىزىقشا, جۇلدىزشا بەلگىلەرىن قولدانىپ كەلگەن-ءدى. ودان 2 جىل وتكەننەن كەيىن, دالىرەك ايتقاندا, 1896 جىلى 31-سانىنان باستاپ گازەتتە تىنىس بەلگىلەرىن قولدانۋ جونىندە حابار جاريالاندى. وندا قازىرگى تاڭدا قولدانىلىپ جۇرگەن تىنىس بەلگىلەرىنىڭ بارلىعى كورسەتىلىپ, ولاردىڭ قولدانىلۋ رەتتەرى, تارتىپتەپ ءتۇسىندىرىلدى. وسىلايشا, «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» جازۋ ءستيلىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا, جازبا نورمامىزدىڭ ەملەلىك تۇرعىدان جونگە تۇسۋىنە باستاماشى بولدى.
قورىتا ايتقاندا, «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق وي-ساناسىنىڭ وسۋىنە, الەۋمەتتىك پىكىرىنىڭ تولىسۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. مادەني-ادەبي, ەكونوميكالىق-شارۋاشىلىق قۇرىلىستىڭ كوركەيۋىنە ءۇن قوسىپ, بۇيىعى جۇرتتىڭ وقۋ-اعارتۋ ىسىنە سەرپىن بەردى. «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» – قازاق كوسەمسوزىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ تۇتاس ءبىر مەكتەبى بولدى. وندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, زۇلقارنايىن نۇرالىحانوۆ, سادۋاقاس شورمانوۆ, ءاليحان بوكەيحان, بارلىبەك سىرتانوۆ, رايىمجان مارسەكوۆ, جاقىپ اقباەۆ, وتىنشى ءالجانوۆ, قوراباي جاپانوۆ, اسىلقوجا قۇرمانباەۆ, مەيرام جانايداروۆ, شەريازدان مارسەكوۆ قاتارلى ءبىر شوعىر قالامگەرلەر ءار جىلدارى قالام تەربەدى. ولار پاتشالىق تسەنزۋرانىڭ ساڭلاۋىنان جول تابا وتىرىپ, كوشەلى ماسەلەدە قازاقتى وڭ باعىت, دۇرىس جولعا جەتەكتەۋگە كۇش سالدى. ءتىس اراسىنان سىزدىقتاتىپ بولسا دا كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋ جولىن ۇسىنا ءبىلدى.
وسىلايشا, 130 جىلدىق تاريحتى باستان كەشىرىپ وتىرعان گازەت ەل شارۋاشىلىعىن وتىرىقشىلىققا كوشۋگە ۇندەۋىمەن, ونەر-ءبىلىم, مادەنيەتكە شاقىرۋىمەن, حالىقتى اعارتۋىمەن قازاق ءباسپاسوزى تاريحىندا ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىنا يە بولدى.
نامازالى وماش ۇلى,
پروفەسسور