قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ەكى مارتە «وتان», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىن كەۋدەسىنە تاققان, «التىن بارىس» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى, وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, داڭعايىر ديقان, بىلگىر ۇيىمداستىرۋشى, بىلىكتى باسشى, «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى گەننادي يۆانوۆيچ زەنچەنكونىڭ قازاسىنا بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىندا ونىڭ ءومىرىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارناعانى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانى, ەڭبەكپەن ەسەيگەن ازاماتتىڭ ادامي قاسيەتتەرى, جوعارى كاسىبي شەبەرلىگى, باي تاجىريبەسى, ءوز ىسىنە دەگەن ادالدىعى ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنى, بۇل ەڭبەگى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى جوعارى ماراپاتىمەن, باسقا دا مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن اتاپ وتىلگەنى ايتىلعان-دى. سودان بەرى ارادا تۇپ-تۋرا ءبىر جىل ءوتتى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا مەملەكەت باسشىسى جەكە مۇراعاتىندا ساقتالعان گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ ەكى حاتىن وقىپ بەرىپ, قازاقستان بيزنەسى «كاپيتاندارىنىڭ» تابىستارى مەن ناقتى ءومىرباياندارى بۇگىندە بارشاعا ءمالىم دەپ جوعارى باعا بەرگەن ەدى. ءبىز اڭگىمەنى وسى توڭىرەكتە وربىتپەكپىز.
ءبىرىنشى حات نەمەسە قيىندىقتا شىڭدالعان تالاي بيىك شىڭدى العان
جەكە ارحيۆتە ساقتالعان حاتتىڭ العاشقىسى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن, 1991 جىلى كەلگەن. وندا «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءبىز قازىر رەسپۋبليكامىز ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭ ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. اشىعىن ايتسام, اۋىلدا دا جاعداي وتە اۋىر. بۇگىنگى كۇنى 2,5 مىڭنان استام ۇجىمشار مەن كەڭشاردىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. جاقىندا حالىقپەن كەزدەسكەن كەزىڭىزدە ءسىز بىلاي دەدىڭىز: «وتانىڭ مىقتى كەزدە ونى ءسۇيۋ دە جەڭىل ءارى جاعىمدى. وتانىڭدى سىن ساعاتىندا سۇيگەن اناعۇرلىم ماڭىزدىراق». ءبىز سىن ساعاتى تۋعانىن تۇسىنەمىز, بىراق ءسىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ باقىتتى دا باقۋاتتى ءومىر سۇرۋلەرى ءۇشىن قازاقستاندى ءوسىپ-وركەندەگەن مەملەكەتكە اينالدىراتىنىڭىزعا سەنىمدىمىز. ءبىز تەك سىزگە دەگەن سەنىممەن عانا تىرشىلىك كەشۋدەمىز» دەپ جازىلعان.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سالتاناتتى جينالىستا رەفورمالارعا باعانى ناقتى ادامدار بەردى, ولار ەڭبەكتەرىمەن وزدەرىنىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن قۇردى. سوندىقتان قازاقستان قازىر قاي كەزدەگىدەن دە ءوز كۇشىنە سەنىمدى كورىنەدى دەگەن ەدى. ەلباسىمەن بىرگە تاۋەلسىز مەملەكەت ىرگەسىن قالىپتاستىرىپ, قيىندىقتاردى ەڭسەرۋشىلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا اكەمنىڭ ءجۇرۋى – ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە, ۇلكەن ماقتانىش. بۇگىندە گۇلدەنگەن ەلىمىزدى بۇكىل الەم تانىسا, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جاعداي مۇلدەم باسقاشا بولاتىن. ءبىز اۋلەتىمىزبەن ديقانشىلىقتى كاسىپ ەتىپ كەلەمىز. اتامىز يۆان ەمەليانوۆيچ جەر-انانى ەمىپ ءوستى. كەڭشار باسقارىپ, ىسكەرلىگىمەن تانىلدى, – دەدى اڭگىمەلەسكەنىمىزدە گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ ۇلى, بۇگىندە سەرىكتەستىكتىڭ تىزگىنىن نىق ۇستاپ وتىرعان گەننادي گەننادەۆيچ.
گەننادي يۆانوۆيچ ەڭبەك جولىن قارا جۇمىستان باستاپ جۇرگىزۋشى, مەحانيك, باس ينجەنەر, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى سەكىلدى ساتىلاردان ءوتىپ, شاربولاتتاي ابدەن شىڭدالعان. سىرتتاي وقىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن. ەڭبەكتىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇرىپ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ الىپپەسىن, قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن. بىربەتكەي, قايسار مىنەزىنەن تالاي تاياق جەسە دە, شىندىق ءۇشىن شىرىلداپ, اقيقات ءۇشىن الىسۋدى ومىرلىك ماقساتقا اينالدىرعان. اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە دوكەي ءبىر باسشىلارمەن كەلىسپەي قالىپ, ونىڭ اقىرى ارتتا قالعان شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىنە ديرەكتور بولىپ كەتۋىنە تۋرا كەلگەن. «نوۆونيكولسكوە» كەڭشارىنا جىبەرىلگەندە قىلشىلداعان قىرىق جاستا ەكەن. ول كەڭسەدە وتىرىپ «قاعاز كەمىرگەننەن» گورى قاراپايىم ادامدارمەن ەتەنە ارالاسۋدى ۇناتاتىن. بولىمشەگە كوبىرەك ۇقسايتىن كەڭشار ورتالىعىندا سول جىلى شارۋاشىلىق ادىسپەن ۇيلەر سالىنا باستايدى. جىلىنا 30-40 ۇيگە دەيىن تۇرعىزىلعان. ءىرى قارا مال تابىندارىن تۋبەركۋلەزدەن ساۋىقتىرۋعا كەلگەندە ۇلكەن تىعىرىققا تىرەلگەن. كەسەلدىڭ ابدەن اسقىنىپ كەتكەنى سونشالىق, باقتاشى, ساۋىنشىلاردىڭ اراسىنا جايىلا باستاعان. ەكى جىل بويى جۇقپالى ىندەتپەن بەل شەشە كۇرەسىپ, بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەردەن جوعارى ءونىمدى قارا الا تۇقىمدى ءبىر مىڭ باس قۇناجىن ساتىپ اكەلىپ, تابىنداردى جاڭارتقان.
– ءالى ەسىمدە, – دەدى گەننادي گەننادەۆيچ وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ. – ءبىر كۇنى ۇيگە كورشىلەس «چاپاەۆ» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان بەكۋزاروۆ كەلدى. ەكەۋارا اڭگىمە اۋانىنان كەلەلى ماسەلەنى تالقىلاۋعا كىرىسكەندەرىن اڭعاردىم. ارا-تۇرا پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتى-ءجونى اتالىپ قالادى. شارۋاشىلىقتىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ, داۋلەتىنە ساۋلەتى جاراسا باستاعان شاقتا كەڭەس وداعى ىدىراپ, ءىزىن الا جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى باستالعانى ءمالىم. اكەمنىڭ بار ويى – جىلدى تازا پايدامەن قورىتىندىلاعان كەڭشاردى تۇتاس كۇيىندە ساقتاپ قالۋ. جوعارىداعى شەنەۋنىكتەر «نۇسقاۋدى ورىنداڭدار, مالدىڭ كوزىن قۇرتىڭدار» دەپ جانالقىمعا الدى. قيراتۋ وڭاي, قالىپقا كەلتىرۋ قيىن دەگەن ءۋاجىن تىڭدار قۇلاق بولماعاسىن مىسقالداپ جينالعان ەل بايلىعىن شومىشتەپ شاشا المايمىن. وعان جول بەرمەيمىن, دەپ اقىرى شارۋاشىلىقتى ساقتاپ قالدى.
ەلباسى مەن اكەسى اراسىنداعى العاشقى جۇزدەسۋ ۇلكەن ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان 90-جىلدارى باستالعان. كۇرمەۋى قيىن ۋاقىتتا وبلىستا جۇمىس ساپارلارمەن بولعان پرەزيدەنت «نوۆونيكولسكوە» كەڭشارىنا بىرنەشە رەت كەلىپ, جاعدايمەن ءجىتى تانىسقان. ونىڭ سوڭى دوستىققا جالعاسقان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قاراپايىمدىلىعى, ۋادەگە بەرىكتىگى, باتىلدىعى, شەشىم قابىلداۋداعى جىگەرلىلىگى, سۇڭعىلا ساياساتكەرلىگى كەرەمەت ءتانتى ەتكەن.
گەننادي يۆانوۆيچ تەرىسكەيگە گوللاندىق ادىسپەن كارتوپ ەگۋدىڭ وزىق جوباسىن ءبىرىنشى بولىپ ەنگىزدى. زاماناۋي تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن كەشەندى ءسۇت فەرمالارىن جابدىقتاۋمەن اينالىستى. كەز كەلگەن ىسكە مەملەكەتتىك تۇرعىدان قارايتىن ول ادامداردىڭ جانىن شەر, ءجۇزىن مۇڭ تورلاعان وتپەلى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالىپ, ايقىنداپ بەرگەن مىندەتتەر مەن تالاپتاردى مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرا بىلۋىمەن تۇعىرى بيىك تۇلعا ەكەنىن دالەلدەپ بەردى.
ەكىنشى حات نەمەسە جەر ەمگەننىڭ جەردە قالمايتىنىن جەتە تۇسىنگەن اۋلەت
گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ ەكىنشى حاتى 2016 جىلدىڭ باسىندا كەلگەن. «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ء«بىز ءسىزدىڭ قازاقستاندى ءوسىپ-وركەندەگەن مەملەكەتكە اينالدىراتىنىڭىزعا سەنىمدىمىز». بۇل ءسوز تىركەسىن مەن سىزگە وسىدان تۋرا 25 جىل بۇرىن جازعان ەدىم, ءبارىمىز 90-شى جىلداردىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىن باسىمىزدان وتكەرىپ جاتقان شاقتا. مىنە, بۇگىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىندا ءسىز ءبىزدىڭ بارلىق ارمان-اڭسارلارىمىزدى ءىس جۇزىنە اسىرا الدىڭىز.
ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءسىزدىڭ الدىڭىزدا قارىزدارمىز. مەنىڭ ءوز شارۋا قوجالىعىم بار. بۇل – مەنىڭ ءومىرىم, مەنىڭ جۇمىسىم, مەنىڭ تابىسىم مەن وتباسىمنىڭ يگىلىگى. بۇگىندە نەمەرەلەرىمنىڭ ءوزى جەر ەمگەننىڭ جەردە قالمايتىنىن تۇيسىنە باستادى. ءبىز بۇكىل ەلىمىز بويىنشا مىڭداعان گەكتار ورمان ءوسىرىپ, جاڭا ەلوردا, جولدار, زاۋىتتار مەن فابريكالار سالدىق!
ءسىز – ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەلباسىمىزسىز! سىزگە ەڭبەگىڭىز ءۇشىن, ءوزىڭىز قۇرعان قازاقستان ءۇشىن راحمەت ايتامىز جانە باسىمىزدى يەمىز», دەلىنگەن وندا. «مەن كەلەشەككە سەنىممەن قارايمىن جانە تەك العا ءجۇرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن». بۇل – گەننادي يۆانوۆيچتىڭ ومىرلىك ۇستانىمى! 2008 جىلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق دامۋىندا ايرىقشا تابىسقا جەتكەن قازاقستاندىقتارعا بەرىلەتىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى جوعارى اتاعىن يەلەنىپ, «التىن جۇلدىز» بەن «وتان» وردەنى قوسا تاپسىرىلعاندا قولدانىلىپ جاتقان وزىق جوبالار مەن تەحنولوگيالار جايلى جان-جاقتى سيپاتتاما بەرگەن بولاتىن. ەندىگى مىندەتىمىز – مال باسىن ۇدايى ءوسىرۋ» دەي كەلىپ, ماراپات ساتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بىلەسىڭ بە, گەننادي يۆانوۆيچ, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسى ناگرادانى العانىڭا قۋانىشتىمىن. سەن وعان لايىقسىڭ. ساعان ەڭبەگىڭ ءۇشىن راحمەت», دەگەن جۇرەكجاردى لەبىزىنە كوڭىلى قاتتى تولقىعانىن جاسىرا الماعان. ءسوز اراسىندا ەڭبەك ەرى جۇلدىزىنىڭ اينالانى نۇرلاندىرىپ تۇراتىن جەتى ساۋلەسى بولاتىنىن, ءبىرىنشى ساۋلەگە ەلباسىن, ودان كەيىنگىلەرىنە – باستى اسىراۋشىمىز جەر-انانى, كىشى وتاننىڭ ۇيىتقىسى وتباسىن, ۇيىمشىل ۇجىمدى جاتقىزاتىنىن تاراتا ايتىپ, شەشىلە سويلەگەن. ودان ءارى ەگىستىك القاپتاردى قۇنارلاندىرۋ, استىق ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ, جەمشوپ بازاسىن نىعايتۋ ماسەلەلەرى جايلى تولعانا سىر شەرتكەن. كانادا, اقش فەرمەرلەرىنىڭ ۇلگى تۇتار ونەگەلى ىستەرى مەن تاعىلىمدى تاجىريبەلەرىنەن ۇيرەنۋ ارتىقتىق ەتپەيتىنىنە مىسالدار كەلتىرگەن.
ونىڭ ەسىمى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن العاش ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە جاقسى تانىس. ەڭ قيىن كەزدەردە ءاردايىم ەلباسىنىڭ جانىنان تابىلىپ وتىردى. ءوزى باستاعان كاسىبىن ەڭ جوعارعى دەڭگەيگە جەتكىزدى. بارلىق ماقسات-مۇددەسى, ارمان-تىلەگى قازاقستانمەن تىعىز بايلانىستى. ەڭبەككە دەگەن شىنايى كوزقاراسى, ەلدى, وتاندى سۇيۋگە دەگەن قۇشتارلىعى جاستارعا ۇلگى-ونەگە.
ەكونوميكانىڭ اۋىر جىلدارىندا نارىققا بەيىم قۇرىلعان سەرىكتەستىك بۇل كۇندەرى ەكولوگيالىق تازا, باعاسى قولجەتىمدى ونىمدەرىمەن تانىمال, زاماناۋي اۋىل شارۋاشىلىق كلاستەرى سانالادى. ۇدەمەلى يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار شەڭبەرىندە تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان ءسۇت زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. مۇندا كۇنىنە 80 تونناعا جۋىق ءسۇت وڭدەلىپ, ءونىمنىڭ 50-دەن استام تۇرلەرى ەلىمىزبەن قاتار رەسەي قالالارىنا دا جونەلتىلەدى. ءسۇت وڭدەۋ جانە قايتا وڭدەۋ بويىنشا بارلىق پروتسەسس اۆتوماتتاندىرىلعان ءسۇت كومبيناتى بوي كوتەردى. 7 مىڭ ءىرى قارا مالى باعىلادى. 30 مىڭ گەكتارعا جۋىق ەگىستىك القابى بار. قۋاتى 1,5 مەگاۆاتت 2 جەل ەنەرگياسىن وندىرەتىن قوندىرعىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. 700-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مادەني, الەۋمەتتىك نىساندار تولىق جۇمىس ىستەيدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل حاتتاردا قازاقستاندىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا قالاي ءومىر سۇرگەنى كورسەتىلگەن, – دەيدى گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ ۇلى گەننادي. – اكەم ەل پرەزيدەنتىن سايلاۋ كەزىندە ءۇش رەت سەنىمدى وكىلى, رەسپۋبليكالىق شتابتىڭ بەلدى مۇشەسى بولدى. اكەمنىڭ باقىتقا بولەنگەن كەيپى كوز الدىمنان كەتپەيدى».
گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ كوزى تىرىسىندە ۇلگىرمەگەن ىستەرىن نەمەرەسى يۆان دا ۇرپاق ساباقتاستىعى رەتىندە جالعاستىرۋدى پارىز سانايدى. ول سەرىكتەستىكتە ينجەنەر بولىپ ەڭبەك ەتەدى.
ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلجار اۋدانى