«جۇمىرتقا شەرۋى». يراندا نارازىلىق اكتسيالارى ءوتتى

بيلىكتىڭ قادامى

يراننىڭ رۋحاني كوسەمى اياتوللا ءالي حامەنەي ەلدەگى شەرۋدى يراننىڭ «جاۋلارى» قارۋ, اقشا, ساياسات جانە بارلاۋ قىزمەتتەرى ارقىلى ۇيىمداستىردى دەپ ايىپتادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, حامەنەي «يراننىڭ جاۋلارى» دەپ يزرايل, اقش-تى جانە تەگەراننىڭ ايماقتاعى باسەكەلەسى ساۋد ارابياسىن مەڭ­زەگەن. سونداي-اق يران جوعارعى ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى الي شامحاني ساۋد ارابياسىنا قارسى يران جاۋاپ قاتادى جانە ونىڭ قانشالىقتى قاتاڭ بولاتىنىن «ولاردىڭ ءوزى سەزىپ وتىرعان بولۋ كەرەك» دەپ مالىمدەگەن.

ال يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني بيلىك مەملەكەت مۇلكى­نە زيان كەلتىرەتىندەردىڭ, قوعام­دىق ءتارتىپتى بۇزعان نەمەسە تارتىپ­سىزدىككە شاقىرعانداردىڭ قىلى­عىنا توزبەيتىنىن ەسكەرتتى. ءتار­تىپ ساقشىلارى بىرنەشە كۇن ىشىندە 400 ادامدى قاماۋعا الدى. ونىڭ جارتىسى 1 قاڭتارعا قاراعان ءتۇنى تەگەراندا قامالدى. بيلىك Telegram جانە Instagram جەلى­لەرىندەگى حالىقتى نارازىلىققا شاقىردى دەگەن اككاۋنتتاردى بۇعاتتاپ وتىر. 

حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ۇستانىمى

«يرانداعى ءىرى كوتەرىلىس­تەر. جۇرت اقىرى ويلاندى-اۋ. ولاردىڭ بايلىعى, اقشاسى ۇرلانىپ, تەرروريزمگە جۇمسا­لىپ جاتىر. حالىق ەندى وعان توزبەيتىن سەكىلدى. اقش ادام قۇقىعىن بۇزۋشىلاردى نازاردا ۇستاپ وتىرادى», دەدى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ Twitter جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا. ال وعان جاۋاپ رەتىندە حاسان رۋحاني اقش پرەزيدەنتىن «يراننىڭ جاۋى» دەگەن مالىمدەمە جاسادى. سونىمەن قاتار اقش-تىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى نيككي حەلەي يران بيلىگىنىڭ شەرۋ­دى سىرتقى جاۋلاردان كورۋىن «مۇلدەم قيسىنسىز» دەپ اتادى. ەلشى حەلەي يرانداعى جاعدايعا بايلانىستى اقش بۇۇ-نىڭ توتەنشە وتىرىسىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. 

اقش-تان بولەك ەۋروپالىق وداق, تۇركيا جانە فرانتسيا يرانداعى شەرۋگە قاتىستى ءوز الاڭداۋشىلىقتارىن بىلدىر­گەن. ماسەلەن, ەو يران بيلىگىمەن باي­لانىستا ەكەن­دىگىن ايتا كەلە, تەگە­راندى ءوز ازاماتتارىنا بەي­بىت شەرۋ ۇيىم­داستىرۋ قۇقى­عىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە شاقىر­سا, تۇركيا نارازىلىقتىڭ كەڭى­نەن تارالىپ, جاعدايدىڭ ۋشى­عىپ كەتۋىنە الاڭداۋشىلىق تانىت­قان. ال فرانتسيا بيلىگى شەرۋ كەزىندە قۇربان بولعاندار مەن قاماۋعا الىنعانداردىڭ سانىنا قاتىستى ءوز ۋايىمىن جەتكىزگەن. 

شەرۋشىلەردىڭ تالابى

BBC مالىمەتى بويىنشا, يران حالقىنىڭ سوڭعى ون جىلدا جاعدايى ءبىر­شاما ناشارلاعان كورىنەدى. العاشقىدا ماشحاد قالاسىندا باعانىڭ ءوسۋى مەن جەمقورلىق­قا قارسىلىق رەتىندە باستال­عان شەرۋ كەيىننەن ەل بيلىگى­نە ساياسي تالاپتار قويۋعا ۇلاس­تى. نارازىلىق شەرۋلەرى­نە كوبىنە جاستاردان جينال­عان توپتار قاتىسىپ جاتىر. ولار كلەريكالدىق رەجىمدى قۇلاتۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار كەيبىرى مونارحيانى قايتىپ ورناتۋدى تالاپ ەتتى. اكتسيالار يراننىڭ شاعىن قالالارىنا دا تاراپ كەتتى. الداعى ۋاقىتتا كولەمى ارتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, ساياسي تالاپتاردىڭ قانشالىقتى ورىن­دالاتىنى بەلگىسىز. ويت­كەنى شەرۋشىلەردىڭ اراسىندا ناق­تى ءبىر كوشباسشىلارى جوق. 

«جاسىل قوزعالىستان» «جۇمىرتقا شەرۋىنە» دەيىن

2009 جىلى سايلاۋدان كەيىن پرەزيدەنت لاۋازىمىنا ماحمۇد احمادينەجادتىڭ وتىرۋى كوپشىلىكتىڭ نارازىلى­عىن تۋدىردى. سالدارىنان نارازىلىق اكتسيالارى ءوتىپ, وعان «جاسىل قوزعالىس» دەگەن اتاۋ بەرىلدى. سول تۇستا وپپوزيتسيانى ميلليونداعان ادام قولدادى. قوزعالىستىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى ەل استاناسى تەگەرانداعى ورتا تاپ بولدى. شەرۋ كەزىندە كەمىندە 30 ادام قازا تاۋىپ, مىڭداعان تۇرعىن قاماۋعا الىندى. بۇل يراندا 1979 جىلعى يسلام رەۆوليۋتسيا­سىنان كەيىن تىركەلگەن ەڭ ءىرى شەرۋ بولدى.

ال تۇرمىسى تومەن حالىق­تىڭ باستى تۇتىنۋ تاعامى سانالاتىن جۇمىرتقا باعاسى­نىڭ قىمباتتاۋىنا قارسى­لىق رەتىندە تۋعان قازىرگى نارازىلىقتار «جۇمىرتقا شەرۋى» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. «جاسىل قوزعالىستان» بۇل شەرۋدىڭ بىرنەشە ايىرما­شىلىعى بار. بىرىنشىدەن, «جۇمىرتقا شەرۋلەرى» ورتا تاپ كوپتەپ سانالاتىن ءىرى قالالاردان بولەك, كۇنكورىسى تومەن 50 شاقتى ورتا جانە شاعىن قالالاردا وتۋدە. ەكىنشىدەن, 2009 جىلعى «جاسىل قوزعالىس» كەزىندە نارازىلىقتى وپپوزيتسيا لي­دەرى باستاپ جۇرسە, قازىرگى شەرۋدە ناقتى كوشباسشىلار جوق. ۇشىنشىدەن, توعىز جىل بۇرىن شەرۋشىلەر سايلاۋ­داعى زاڭ بۇزۋشىلىقتى العا تارتىپ, سول كەزدەگى پرەزيدەنت م.احمادينەدجادتىڭ بيلىگىنە قارسى شىقسا, وسى جولى شەرۋشىلەر پرەزيدەنت ح.رۋحانيمەن قاتار ەلدىڭ رۋحاني كوسەمى اياتوللا حامەنەيگە قارسى اشىق نارازىلىقتارىن بىلدىرۋدە. 

وسى ەرەكشەلىكتەرمەن قوسا, ناقتى بولجاۋعا قيىن­دىق تۋعىزاتىن بيلىكتىڭ بولا­شاق­تاعى قادامدارىن جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇستانىمىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ءدال قازىر «جۇمىرتقا شەرۋىنىڭ» سوڭى نەگە ۇلاساتىندى­عىن ءدوپ باسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا, ساراپشىلاردىڭ ءبىر توبى شەرۋ رەۆوليۋتسياعا ۇلا­سىپ, ەلدەگى رەجىمنىڭ اۋىسۋى­نا الىپ كەلەدى دەسە, ەكىنشى تو­بى ازاماتتىق سوعىستىڭ اۋىلى الىس ەمەس دەگەندى ايتادى. ءۇشىن­­شى ءبىر توپ بيلىك قاتاڭدىق ت­انى­تۋ ارقىلى ءوز بيلىگىن ساقتاپ قالادى دەپ بولجاۋدا. 

شالقار نۇرسەيىت, «ەگەمەن قازاقستان»