قازاقستان ءىرى استىق ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى. وعان قوسا ەاەو كەڭىستىگىندەگى ءارى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە ەل رەتىندە اشىق ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇستانادى. ەندەشە ەلىمىزدىڭ قاي ەكونوميكالىق سالاسىنا بولسىن الەمدىك نارىقتىڭ ىقپالى زور. ال ونىڭ سالدارىنان قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى نەمەسە ديقاندار زارداپ شەكپەۋى ءتيىس. وسىنى ەسكەرگەن ەل ىشكى نارىقتى تۇراقتاندىرۋعا مۇددەلى.
استىق نەگە ارزاندادى؟
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتى ىسكە قوسىلعاننان بەرى بيداي القابى 2,5 ملن گەكتارعا قىسقارتىلدى, ەسەسىنە باسقا داقىلدى وسىمدىكتەر ءوندىرىسى قولداۋ تاپتى. وسىلايشا سۇرانىس پەن ۇسىنىس كولەمى تەڭەستىرىلدى. ناتيجەسىندە, ىشكى باعالار بىركەلكى بولدى جانە بىرنەشە جىلدا الەمدىك باعالاردان اسىپ ءتۇستى. بىراق ءتۇرلى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن بيىل ەلىمىزدە استىق باعاسى كۇرت تومەندەپ كەتكەن. بۇل الدىمەن شارۋالارعا اۋىرتپالىق ءتۇسىردى. وسىلايشا دابىل قاققان ماسەلە ۇكىمەت نازارىنا ىلىگىپ, بىرنەشە القالى جيىننىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ناتيجەسىندە ۇكىمەت استىق نارىعىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ديقانداردان استىقتى جوعارى باعامەن ساتىپ الاتىن بولدى.
ايتقانداي, الدىڭعى كۇنگى ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ استىق نارىعىندا قالىپتاسقان جاعداي تۋرالى بايانداعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات ايتۋعانوۆ الەمدىك نارىقتاعى باعالار ورتاشا مەرزىمدى كەزەڭدە تۇراقتانعانىن جانە ولاردىڭ ارتۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزگەن بولاتىن. ماسەلەن, ىشكى نارىقتاعى باعالار ايتارلىقتاي كەرى فاكتورلاردىڭ بولماۋىنا قاراماستان بيىل قىركۇيەك ايىنان باستاپ ۇلكەن ديسپاريتەتكە ۇشىراپ وتىر. ياعني, ىشكى نارىقتا استىقتىڭ باعاسى تومەندەپ كەتكەن. سەبەبى سۇرانىس جوق. مينيستر وعان بىرنەشە فاكتوردىڭ اسەر ەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
اسەر ەتۋشى فاكتورلار
اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ق.ايتۋعانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, ىشكى نارىقتا استىق قۇنىنىڭ قۇلدىراۋىنا, بىرىنشىدەن, بيىل كورشىلەس رەسەيدە استىقتىڭ رەكوردتىق كولەمدە جينالعانى اسەر ەتكەن. سودان قازاقستانمەن شەكارالاس ايماقتاردا ارزان استىق كوبەيىپ, زاڭسىز جولمەن تاسىمالدانا باستادى. ەكىنشىدەن, ۆاگونداردىڭ تاپشىلىعى وزەكتى بولىپ تۇر. ۆاگون جەتىسپەگەننەن كەيىن xالىقارالىق ترەيدەرلەردىڭ تالاپتارى ورىندالمايدى. ۇشىنشىدەن, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى سىلبىر قيمىلداپ جاتىر. اتالعان كومپانيا باسىندا ءبىر توننا استىقتىڭ باعاسىن 42 مىڭ تەڭگە دەپ قويسا, ارتىنان 39 مىڭعا ءتۇسىردى. وسىنىڭ بارلىعى سۇرانىستىڭ تومەندەپ, استىقتىڭ كۇرت ارزانداۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان.
قايتپەك كەرەك؟
ءسويتىپ قازىرگى كەزدە ديقاندار استىقتى بۇرىنعى باعامەن وتكىزە الماي وتىر. ال تابىس بولماعاننان كەيىن نەسيەلەردى جابۋ مۇمكىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى استىق نارىعىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن مينيسترلىك بىرقاتار شارالار ۇسىندى. بىرىنشىدەن, ازىق-تۇلىك كورپوراتسياسى ارقىلى 2 ملن تونناعا دەيىن ققس-تى قوسا العاندا تونناسىنا 42 000 تەڭگەمەن استىقتى ساتىپ الۋ قاجەت. استىقتى ساتىپ الۋ شارالارىن باقىلاۋدى ارنايى كوميسسيالارعا جۇكتەۋ كەرەك. ونىڭ قۇرامىندا جەرگىلىكتى بيلىك قانا ەمەس, xالىق پەن بيزنەس وكىلدەرى دە بولۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, كورشى رەسەيدەن استىقتى زاڭسىز تاسىمالداۋعا توسقاۋىل قويۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, استىقتى تيەۋ ءۇشىن ۆاگوندارعا قاتىستى ماسەلەنى شەشۋ جانە ەكسپورتتىق قۇجاتتامانى (سەرتيفيكاتتاۋ جانە ت. ب.) بارىنشا كەدەرگىسىز رەسىمدەۋدى, ونىڭ ىشىندە استىق قولحاتتارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى مەن «قتج» ۇك اقپاراتتىق جۇيەسىن ىقپالداستىرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. «اتالعان شارالار استىقتىڭ ىشكى نارىعىن تەڭدەستىرۋگە, قازاقستاندىق فەرمەرلەرگە ادىلەتتى باعانى قامتاماسىز ەتۋگە, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ قارجى جاعدايىن جاقسارتۋعا, 2018 جىلعى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دايىندىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ق.ايتۋعانوۆ.
ۇسىنىلعان شارالاردى قازاقستان فەرمەرلەر وداعى دا قولداپ وتىر. «بىزگە ۇكىمەتتىڭ قولداۋى اۋاداي قاجەت. استىقتىڭ باعاسى دا جاقسى قويىلىپ وتىر. سەبەبى ديقاندار جالاقىنى تولەي الماي جاتىر. تەxنيكاعا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنبادى. الداعى كوكتەمگى ەگىستىك جۇمىستارىنا دايىندىق جوق دەۋگە بولادى. سوندىقتان بۇل شەشىم جاڭا جىلعا جاقسى سىيلىق بولاتىن ەدى. اقشانى تەزدەتىپ بەرسەڭىزدەر, ءبىز دە وسى جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسامىز. ويتكەنى استىقتى تەڭ دارەجەدە ساتىپ الۋ سياقتى ماسەلەلەر بار. رەسەيدەن كەلەتىن استىقتى دا ساتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. وندايعا جول بەرمەۋ كەرەك», دەدى ۇيىم باسشىسى ءا.دارىنوۆ.
قاتاڭ باقىلاۋدا بولادى
ديقانداردىڭ استىعىن جوعارى باعامەن ساتىپ الۋدى ۇكىمەت باسشىسى قولدادى. «سوڭعى ءبىر اپتا بويى ءبىز وسى ماسەلەنى كۇندە پىسىقتاپ كەلەمىز. بارلىعى قولداپ وتىر. قارجىنىڭ كوزىن انىقتادىق. باعانى 42 مىڭ تەڭگە دەپ بەلگىلەدىك. ەندى استىقتى ساتىپ الۋ شارالارىن ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋ قاجەت. ونى جىلدام ءارى اشىق تۇردە وتكىزۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى وبلىس اكىمدەرى ارنايى شتابتاردى قۇرسىن. وعان اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىن عانا ەمەس «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن قازاقستاننىڭ فەرمەرلەر وداعىن دا تارتۋ قاجەت. اقشا ءتيىستى جەرىنە جەتۋى ءتيىس. رەسەيدىڭ استىعىنا, يا بولماسا ءبىر قولعا كەتىپ قالماسىن. سوندىقتان وسى ماسەلەنى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاڭىزدار», دەپ قاداپ ايتتى ۇكىمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆ. وبلىستاردىڭ اكىمدەرىنە قوعام, وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتالارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ساتىپ الۋ بويىنشا ارنايى شتابتار قۇرۋ تاپسىرىلدى.
دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان»
بۇل ۋاقتىلى قولداۋ بولدى
بيىل الا جاز بويى تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن سولتۇستىكقازاقستاندىق ديقاندار كۇزگى جيىن-تەرىندى دە ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزىپ, وتان قامباسىنا 5,6 ميلليون توننا استىق قۇيدى. ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك تە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ىرگەلى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. الايدا, كوپتەن بەرى كوڭىلدى كۇپتى ەتىپ جۇرگەن ءبىر جايت بار ەدى. ول بيداي باعاسىنا قاتىستى بولاتىن. جاسىراتىنى جوق, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى ۇك» اق ۇسىنعان باعا اگروقۇرىلىم جەتەكشىلەرىن قاناعاتتاندىرعان جوق. رەسپۋبليكالىق ۆەدوموستۆولار وكىلدەرى دە كورشى رەسەيدە شىعىمدىلىلىقتىڭ جوعارىلىعىن, دەلدالداردىڭ ارالاسۋىن, جانار-جاعارمايدىڭ قىمباتتاۋىن العا تارتقانىمەن, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە جان-جاقتى جاعداي جاسالۋىن ۇكىمەتتەن وتىنگەن ەدىك.
ەندى مىنە, استىق نارىعىندا قالىپتاسقان جاعدايعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ۇكىمەت وتىرىسىندا استىقتى ساتىپ الۋ باعاسىن ارتتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانۋى كوڭىلىمىزدى كوتەرىپ, قۋانتىپ تاستادى. الداعى ۋاقىتتا استىقتى تيەۋ, جونەلتۋ, ءتيىستى قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ باعىتتارىندا دا ەش كەدەرگى بولمايدى دەگەن سەنىمدەمىز.
ازىق-ت ۇلىك باعالارىن قالىپتاستىرۋدا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شارۋاشىلىقتار ۇلكەن ءرول اتقارادى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايعا بەيىمدەلىپ, قولدان كەلگەن بارلىق مۇمكىندىكتەردى جاساۋدامىز. قانشا ايتقانمەن, ەگىنشىلىك قىرۋار شىعىندى تالاپ ەتەتىن سالا بولعاندىقتان, جۇمسالاتىن شىعىن مولشەرىن ەسەپتەي وتىرىپ نارىققا ساي باعانى ۇسىناتىن مەزگىل جەتتى دەپ ويلايمىن. ۇكىمەتتىڭ بۇل قولداۋى كەلەسى جىلعى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن ءوز ۋاقىتىندا اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز.
ء بىرجان شايمەردەنوۆ, «دايىندىق-اگرو» جشس ديرەكتورى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اققايىڭ اۋدانى
ديقان كوڭىلىن دەمدەدى
قوستاناي ءوڭىرى بيىل دا استىقتى مول جينادى, 5 ميلليون توننانىڭ سىرتىندا قويماعا قىزىل بيداي قۇيىلعان ەدى. الايدا ديقاننىڭ تابان ەت, ماڭدايتەرىنىڭ اقتالۋى تەك مۇنىمەن بىتپەيتىندىگىن كۇزگى جيىن-تەرىمنەن كەيىنگى نارىق جاعدايى كورسەتكەن بولاتىن. ءار اۋىلدا قازىر بىرنەشە نەمەسە ءبىر عانا استىق وندىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىق بار. اسپاننان جاۋىن تىلەپ, ودان قالدى زيانكەستەرمەن الىسىپ ءجۇرىپ, الاقانىنا سالعانداي ەتىپ وسىرەتىن بيداي ساتىلماسا, ديقانعا پايدا اكەلمەك تۇگىلى شىعىن شىعارادى. ونى قايدا بولسىن ساقتاۋ دا وڭاي ەمەس. بيداي وتپەسە جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى, سالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمى دە بولمايدى. «ەلدە بولسا ەرىنگە تيەدى» دەپ, اۋىلداعىلاردىڭ بارلىعى دا قازىر دەمىن ىشىنە تارتىپ, بيدايدىڭ ساتىلۋىن كۇتىپ وتىرعان بولاتىن. جىلدىڭ ءولاراسىندا ديقاندار ءۇشىن جاقسىلىق حابار كەلدى. مەملەكەت «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى بيدايدى ساتىپ الاتىن بولدى. ديقاندار قۋانىشى ۇلكەن.
بيىل كورشى رەسەيدە بيداي شىعىمى اسا جوعارى بولعاندىقتان, استىقتىڭ ەكسپورتتالۋى بىزدە كەيىنگە ىسىرىلعان بولاتىن. ويتكەنى رەسەيدىڭ ءارى مول, ءارى ارزان استىعى قازاقستاننىڭ قامىرلىلىعى جوعارى بيدايىنىڭ الدىنا تۇسكەن ەدى. ءتىپتى بىزدەگى ۇن وندىرەتىن ديىرمەندەر دە رەسەيدىڭ ارزان استىعىن تارتقاندى قولايلى كوردى. بۇل – نارىق, وعان ەشقانداي بوگەت بولمايدى.
قوستاناي قازاقستاندا وندىرىلەتىن بۇكىل استىقتىڭ تورتتەن ءبىرىن بەرەدى. ەكسپورتتالاتىن ۇننىڭ دا وسىنداي كولەمىن قوستانايدىڭ ساپالى ۇنى قۇرايتىن. بيىل رەسەيدەگى مول استىققا بايلانىستى ۇننىڭ دا سىرتقا ءوتىمى كەشەۋىلدەگەن ەدى. وسىنداي تىعىرىققا تىرەلگەندە مەملەكەت ديقاندارعا تاعى دا كومەك-قولىن سوزىپ وتىر. جۇمساق بيدايدىڭ تونناسىن 42 مىڭنان الاتىن بولدى. بۇل قوستانايلىق ساپالى بيدايدىڭ ناق باعاسىن بەرمەسە دە, بۇگىنگى نارىقتان جوعارى. سوندىقتان ەلەۆاتورداعى ساقتالىپ تۇرعان استىعىنىڭ ءوتۋىن شىدامسىزدانا كۇتىپ جۇرگەن ديقاندار ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىك دەپ بىلەمىز. ەلەۆاتوردا استىق تۇرعان سايىن ول شارۋاشىلىققا شىعىن بولا تۇسەر ەدى. ەندى قالايدا سەڭ قوزعالدى. استىعىن ساتقان شارۋاشىلىقتار تەحنيكا, باسقا دا قاجەت ءۇشىن العان نەسيەسىن دە جابادى, اۋىلدىڭ, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا دا ۇلەس قوسادى دەگەن ءسوز.
سايران بۇقانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى
قوستاناي وبلىسى
ءۇمىتىمىز الدانبادى
ءبىز جاز بويعى تىنىمسىز ءابجىل قيمىلداعانىمىزدىڭ ارقاسىندا استىقتى ەش شىعىنسىز جيناپ الدىق. ەندى سول جيعان-تەرگەنىمىزدى الىس تا جاقىن شەتەلدەرگە, ەلىمىزدىڭ وزگە دە وڭىرلەرىنە وتكىزە باستادىق. مىنا جاعى اۋعانستان مەن رەسەيگە تاسىلىپ جاتىر. الايدا سولتۇستىك كورشىمىزدەگى بيىلعى استىقتىڭ مول بولۋى نارىقتاعى استىق قۇنىن تىم تومەن ءتۇسىرىپ جىبەرىپ, ءوز ونىمدەرىمىزدى قايدا جانە قانداي باعامەن ءتيىمدى وتكىزەمىز دەگەن قوبالجۋ تۋدىردى. وسىنداي كەزدە ۇكىمەتتى ويعا الاتىنىمىز بار. ءۇمىت ءبىزدى الداماپتى. نارىقتاعى جاعدايعا الانداۋشىلىق بىلدىرىلگەن ۇكىمەت وتىرىسىندا شارۋاشىلىقتاردان استىقتى ساتىپ الۋ قۇنىن كوتەرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى وتە ورىندى جانە دەر كەزىندە قابىلدانعان ماڭىزدى بايلام بولعاندىعىن ەرەكشە اتاپ كەتكىم كەلەدى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا جانار-جاعارمايمەن جانە دە تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى قولعابىس ءبىلدىرىپ كەلە جاتقان مەملەكەت قيىن-قىستاۋ كەزدە شارۋالاردى تاعى ءبىر دەمەپ جىبەرگەلى تۇر. مۇنداي قادام مىڭداعان شارۋالارعا كورسەتىلەتىن قولداۋ دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. ءوز تاراپىمىزدان كەز كەلگەن كولەمدە ساپالى استىقتى ارتىپ بەرۋگە دايىنبىز. ويتكەنى بيداي جانە وزگە دە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ساتۋ ارقىلى ناپاقامىزدى ايىرىپ وتىرمىز. ۇكىمەت تاراپىنان وسىنداي شەشىمنىڭ قابىلدانۋى وتە ورىندى دەي وتىرىپ, مۇنىڭ شارۋالاردىڭ كەلەسى ەگىن ناۋقانىنا دايىندىعىن ارتتىرا تۇسەتىندىگىنە سەندىرگىم كەلەدى. استىقتى ساتۋدان تۇسكەن قارجى شارۋاشىلىق جۇمىستارىن ىلگەرىلەتۋگە جانە جەر قۇنارىن ارتتىرۋعا ايتارلىقتاي مۇمكىندىك بەرەدى.
ازامات ەلمازانوۆ, «ۇماي جەر» جشس ديرەكتورى
اقمولا وبلىسى