ەلباسىنىڭ ەرىك-جىگەرىمەن شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىتتا ەل ىرگەسىن بەكىتۋدە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. الىپ كورشىلەرمەن العاش رەت شەكارامىزدى شەگەندەپ, بايتاق جەرىمىزدى قورشاعان باعاندارىمىز جاڭا تاريحي قۇجاتتارمەن بەكىدى. دەگەنمەن شەكارا شەبىنە قاتىستى كوڭىلىمىزدى دەمدەسەك تە, كوڭىلدىڭ جايلانۋىنا ءالى ەرتەرەك سياقتى. ەلىمىزدەگى تۇرعىنداردىڭ ۇشتەن ءبىرى شەكارا اۋماعىندا تۇرادى. بۇگىندە بۇل ەلدى مەكەندەردەگى قوردالانعان ماسەلەلەر شەشىمىن كۇتۋدە.
مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا شەكارامەن شەكتەس اۋماققا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى جونىندە ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدەرىنە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن ەدى. وسىعان سايكەس ۇكىمەت قاۋلىسى دا قابىلداندى. بىراق ءىس-شارالاردىڭ جالپىلاما بولۋىنان ناقتى ناتيجەگە تولىق قول جەتپەدى. وتكەن جىلداردا شەكارالىق شەپتەگى ماسەلەلەر پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ساۋالدارىنا ارقاۋ بولدى, بيىل «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىندا دۇركىن-دۇركىن ماقالالار جاريالاندى, جۋىردا ۇكىمەتكە سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ اتىنان ساۋال جولدانىپ, ءتيىستى قۇزىرلى ورگانداردىڭ جاۋابى بەرىلدى. بىراق بۇل شەكارا ەلدى-مەكەندەرىندەگى ءتۇيىننىڭ شەشىمى بولا المادى. نەلىكتەن؟ سەبەبى شەكارا ماڭىندا ورىن العان الەۋمەتتىك احۋال, اۋىلداردىڭ بوس قالۋى قوعامدا الاڭداۋشىلىق تۋعىزعانىمەن, وعان ەلدىڭ باسقا اۋماقتارىنا قاراعاندا ايرىقشا قولداۋ كورسەتۋ زاڭعا قايشى كەلەدى. ارينە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قولدا بار رەسۋرستارىمەن شاما-شارقىنشا جۇمىس اتقارۋدا.
جالپى, ەل شەكاراسىنىڭ 13 پايىزى شىعىس قازاقستان وڭىرىندە ەكەن. ستاتيستيكاعا سايكەس, وبلىستىڭ قىتايمەن كورشىلەس جاتقان اۋداندارىندا 210 مىڭ حالىق تۇرادى. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا اتالعان اۋماقتاعى حالىق سانى 6,5 مىڭ ادامعا ازايعان. ارينە مۇنداعى حالىق سانىنىڭ كەمۋىنە نەگىزگى سەبەپ الەمدە ۇردىسكە اينالعان ۋربانيزاتسيا, قالاعا شوعىرلانۋ, جاھاندانۋ جاعدايلارى بولسا-داعى, تۇرعىنداردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋى, ينفراقۇرىلىمدار جاعدايىنىڭ سىن كوتەرمەۋى, تۇرمىسقا قاجەت قىزمەتتەردى الۋدىڭ الىستىعى سياقتى فاكتورلار اتالعان ماسەلەنى تاعى كۇردەلەندىرە ءتۇستى. ميگراتسيانىڭ جاعىمسىز سالدوسى جىل سايىن 11-15 مىڭ ادامنىڭ كوشۋىنەن كورىنەدى. وڭىردەگى اۋىلداردىڭ جارتىسىنان استامى شەكارالىق اۋداندارعا تيەسىلى. ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعان بۇل اۋىلداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ حالقى 200-300 ادامنان اسپايدى. شىعىستاعى شەكارالىق اۋدانداردىڭ حالقى ورتا ەسەپپەن شارشى شاقىرىمىنا 2 ادامنان كەلەدى. وسىلايشا, ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىندارى «ۇزىن ەلدىڭ يىرىنە, قىسقا ەلدىڭ قيىرىنا» كەتۋدە.
2014-2020 جىلدارعا ارنالعان شەكارالىق اۋدانداردى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىندا قابىلدانعان ءىس-شارالار مەملەكەتتىك, ۇكىمەتتىك جانە وڭىرلىك دامۋ باعدارلامالارى اياسىندا عانا قارجىلاندىرىلادى. سوندىقتان جاعدايدى ءجىتى سارالاعان شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى بۇل جوبالاردىڭ ءبىرازى ءوڭىر بيۋدجەتىنە تۇسىرەر سالماعى اۋقىمدى بولعاندىقتان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە ۇسىنىس ەنگىزگەن ەدى. ونىڭ ىشىندە كۇرشىم اۋدانىنداعى بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى وتەتىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇنى 20 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن كوپىر قۇرىلىسى, ءۇرجار مەن زايسان اۋەجايلارىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ۇلكەن نارىن اۋىلىنا جالپى قۇنى 5 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق اۋەجاي سالۋ, جولداردى جانە سۋ قۇبىرلارىن جوندەۋ مەن تارتۋ سياقتى ەكونوميكالىق سەرپىندى جوبالاردى ايتۋعا بولادى. شەكارالىق اۋماقتى دامىتۋ تۋرالى ەلباسى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋدا اتالعان ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى وتە وزەكتى ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال.
ءتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا دا ءبىراز ماسەلە شەشىمىن كۇتىپ تۇر. ماسەلەن, كاتونقاراعاي, مارقاكول ىسپەتتى تاماشا تابيعات اياسىنداعى تابيعي پاركتەر مەن قورىقتاردىڭ شەكارالىق اۋدانداردا ورنالاسۋىنا بايلانىستى كەيبىر رۇقساتنامالىق قۇجاتتار ماسەلەسىن رەتتەۋ ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەر ەدى. سونداي-اق ءۇرجار اۋدانى بويىنشا رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىن قۇرۋ ماسەلەسى دە اشىق كۇيىندە تۇر. پارك قۇرىلعان جاعدايدا جۇزدەگەن ادام تۇراقتى جانە ماۋسىمدىق جۇمىس ورنىمەن قامتىلادى. قازىر الاكول جاعالاۋى اباتتاندىرىلىپ, سانيتارلىق جاعدايلارى رەتكە كەلتىرىلۋدە. وعان قوسا جاعالاۋدى سۋدىڭ شايۋىنان قورعاۋ دا رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەن اۋقىمدى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. تۋريزم الەمدە تابىستى سالاعا اينالعاندىقتان, بۇل جوبالاردى قارجىلاندىرۋ شەكاراداعى حالىقتى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جاقتارىن كەڭەيتە تۇسۋگە دە سەبەپشى بولار ەدى.
شەكارالىق ەلدى مەكەندەردىڭ وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتۋى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە ءونىمدى جەتكىزۋدەن وزگە جانار-جاعارماي, تۇقىمدىق, قوسالقى بولشەكتەر سياقتى كوپتەگەن شىعىندارعا بايلانىستى باسقا تاۋار وندىرۋشىلەرمەن تەڭ ەمەس جاعداي قالىپتاستىرعانى انىق. بۇل اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتىن وڭدەۋ مەن ساتۋ ورنىنىڭ الىستىعىنا بايلانىستى سۋبسيديالاۋ ەرەكشەلىكتەرىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىرعان سياقتى. حالىقتىڭ قيىردا, شالعايدا ورنالاسقان بولىگىن قولداۋ جونىندەگى حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەي وتىرىپ, ەلدى مەكەندەرگە ماماندار تارتۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك قولداۋ رەتىندە ەڭبەكاقىعا قوسىمشا ۇستەمە قوسۋ, جاس ماماندارعا ارنالعان كوتەرمە جاردەماقى كولەمىن ارتتىرۋ تۇرىندە قارجىلاي كومەك كورسەتۋ قاجەتتىگى بايقالادى. شەكارالىق ءوڭىردىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن نەسيەلەۋ مەن جانداندىرۋ, قۇرىلىس شىعىنىنىڭ پايىزىن قايتارۋ جاقتارىن قاراستىرعان ابزال بولار ەدى.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە, ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى مىندەتتەر مەن تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شەكارا شەبىندەگى ءموبيلدى بايلانىس پەن ينتەرنەت ساپاسى, زاماناۋي كوممۋنيكاتسيامەن قامتۋدى جاقسارتۋ جاقتارى جەكە كومپانيالاردىڭ كوممەرتسيالىق مۇددەسى تۇرعىسىنان ەمەس, مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان قارالۋىنا ورتالىق ورگاندار ىقپال ەتۋى ءتيىس.
پارلامەنت پالاتالارى اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندەگى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى تارقاتۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرىن بىرتىندەپ شەشىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, بيىل «جايىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى, سونداي-اق جەر كودەكسى, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى زاڭ جوبالارىنىڭ قارالىپ جاتۋى, بارلىعى زاڭ شىعارۋشى ورگان تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى زاڭنامالىق نەگىزدىڭ جەتىلدىرىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. بىراق شەكارالىق وڭىرلەردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى مەن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك الەۋەتى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا ايرىقشا قولداۋ كەرەكتىگىن بايقاتتى. بۇل رەتتە جەر تەلىمدەرىن رەسىمدەۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن شەكتەۋلەر پايدالانىلماي بوس جاتقان جەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قوسۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن, سونداي-اق وتكەن عاسىردا جۇرگىزىلگەن گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ, ياعني جەر تەلىمدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدىلىعى جونىندەگى ماتەريالدارداردىڭ ەسكىرىپ قالۋى دا قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرگەن ءجون بولار.
بۇل جاعدايلاردىڭ كەيبىرى الماتى وبلىسىنىڭ دا شەكارامەن شەكتەس اۋىلدارىنا ءتان. ماسەلەن, بيىل رايىمبەك اۋدانىنداعى مەكتەپتەردە وقۋشى سانى 200-گە دەيىن ازايدى. اۋداندا ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان جاستار جۇمىس ىزدەپ, الماتى قالاسىنا باعىت الىپ جاتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ مالىمەتىنشە, مۇندا دا ونداعان ەلدى-مەكەندەردە دارىگەرلىك پۋنكتتەر, مادەنيەت ۇيلەرى, اكىمشىلىك عيماراتتار قاجەت.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قابىلدانعان ونداعان مەملەكەتتىك, سالالىق باعدارلامالارعا سوڭعى جىلدارى ساراپتاما جاسالىپ, وڭتايلانعانى ءمالىم. سوندىقتان جوعارىدا كوتەرىلگەن شەكارالىق اۋدانداردىڭ ماسەلەسى وسى ايادا قايتا قارالىپ, زاڭناما ارقىلى «شەكارا ماڭى اۋداندارى مارتەبەسى» ۇعىمىن انىقتاۋ جانە شەكارامەن شەكتەس اۋدانداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن ساناتتىق گراداتسيالارعا نەگىزدەلگەن كەشەندى باعدارلاما جاساۋ تۋرالى ءتيىستى ۆەدومستۆولاردىڭ ويلانۋى وتە وزەكتى دەر ەدىك. بۇل زاڭ قاجەتتى شارالاردى جەدەل قابىلداۋعا نەگىز بولادى. شەكارالىق اۋماقتا حالىقتىڭ تۇراقتى تۇرۋى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارمەن بىرگە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى قاراستىرۋ كەرەك.
پارلامەنت سەناتىندا اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىندەگى ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىمىزدا ءبىز, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىنا قوسىمشا ۇستەمە تولەۋ, بالا تۋعاندا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەكتى جانە اي سايىنعى جاردەماقى مولشەرىن ءوسىرۋ, مەملەكەتتىك بالالار جاردەماقىسىن كوتەرۋ, جاس ماماندار ءۇشىن كوتەرمە جاردەماقى مولشەرىن ءوسىرۋ, سونىمەن قاتار, شەكارالىق اۋدانداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جالپى رەسپۋبليكالىق نورماتيۆتىك كورسەتكىشتەردەن بولەك اگروونەركاسىپ كەشەنى سۋبەكتىلەرى ءۇشىن بەرىلەتىن سۋبسيديا نورماتيۆتەرىن بەلگىلەۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ەرەكشە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرعان ەدىك. «كۇشكە كۇش قوسىلسا – قۇپ, ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەندەي, جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن كەلەتىن وتباسىلاردى شەكارالىق اۋداندارعا ورنالاستىرىپ, ولاردىڭ ءۇي جالداۋ مەن ساتىپ الۋ شىعىندارىن قايتارىپ بەرۋدى جانە باسقا دا كوپتەگەن ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن قاراستىرعان ابزال.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلباسى شەكارالىق اۋماقتار ماسەلەلەرىن ناقتى شەشۋدى بەلگىلەپ بەرگەندىگى بەلگىلى. ارينە بارشا ءىستىڭ شەشىمى قوسىمشا بيۋدجەت شىعىندارىنا تاۋەلدى. سوندىقتان پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن جىلدان جىلعا تولاستاماي وتىرعان وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ تەتىكتەرى جونىندە ءتيىستى قۇزىرلى ورتالىق ورگانداردىڭ باسشىلارى ويلانسا دەيمىز. بۇل ءبىزدىڭ ەل شەتىن بەكىتۋگە جاساعان تاعى ءبىر قۋاتتى قادامىمىز بولار ەدى!..
دۇيسەنعازى مۋسين,
سەنات دەپۋتاتى