قازان باستالعالى ەلوردا تۇرعىندارى قالا كوشەلەرىن باسقان قويۋ تۇتىنگە شاعىمدارىن ايتۋدا.
كومىرمەن جىلىتىلاتىن جەر ۇيلەردىڭ, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ مۇرجالارىنان قالىقتاعان ءتۇتىننىڭ ءيىسى قولقانى قاۋىپ, كوزدى اشىتادى, ءتىپتى اۋا جۇتىپ, دەم الۋدى قيىنداتقان. «قازگيدرومەت» رمك كەزەكشى توبىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, سوڭعى كۇندەرى اۋا رايى جەلسىز تىمىق بولعاندىقتان قالانى ءتۇتىن باسقان. جەلدىڭ ەكپىنى كۇشەيسە, مۇنداي بولمايتىن ەدى. جاز بويى «جاسىل» ەنەرگيا تاقىرىبىن تۋ ەتىپ, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ كورىگىن قىزدىرعان باس شاھاردىڭ تۇتىنگە تۇنشىعۋى ءبىر جاعىنان اتىمىزعا سىن. بىلتىر ماماندار استانا قالاسى اۋاسىنىڭ لاستانۋ دەڭگەيى ەلىمىز بويىنشا ءتورتىنشى ورىنعا كوتەرىلگەنىن ايتىپ دابىل قاعىپ ەدى. مۇنىڭ سەبەبىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ ءالى گازعا كوشىرىلمەگەنىنەن جانە مۇرجالارعا سۇزگىش فيلتر ورناتىلماعانىنان كورگەنبىز. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى جىلدارى قالا توڭىرەگىن وراعان ورمان مەن بيىك عيماراتتاردىڭ كوبەيۋىنەن ازىناعان اۋا اعىنىنا توقتاۋ بولعان كورىنەدى. مۇمكىن الەمدىك كليماتتاعى وزگەرىستىڭ اسەرى دە بولار. ايتەۋىر, احۋال اركىمنىڭ باسىن قاتىرۋدا.
ساپالى وتىن سانسىراتپايدىمامانداردىڭ پىكىرىنشە, ءتۇتىندى تۇماننىڭ ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرى دە بار ەكەن. ونىڭ قۇرامىندا كۇكىرتتىڭ قوس توتىعى, ازوت توتىعى, كومىر قىشقىلى سياقتى زياندى گازدارمەن بىرگە اۋىر مەتالدار بولادى. «ادەتتە تۇتىنمەن اسپانعا ۇشىپ, ءارى قاراي تاراپ كەتەتىندەرىنەن گورى قايتادان جەرگە قوناتىن اۋىر مەتالداردىڭ دەنساۋلىققا زالالى وراسان زور. ول ءتۇرلى ىسىك اۋرۋلارىن تۋدىرادى, جۇتقىنشاق, كەڭىردەك, وكپە قاتارلى اعزالارعا اۋىر زيانىن تيگىزەدى», دەيدى بەلگىلى ەكولوگ ەرلان ماقاجانوۆ.
ياعني, استانالىقتاردىڭ شۋلايتىنداي ءجونى بار. ال قۇزىرلى ورگاندار تۇتىننەن ارىلۋدىڭ جولدارىن قالاي قاراستىرۋدا؟ الدىمەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆتىڭ سوزىنە ءمان بەرسەك, «بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى – جەكە سەكتور مەن وتىن ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن ساپالى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ», دەيدى ول. ءمينيستردىڭ پايىمىنشا, استانادا كومىر جاعۋدى توقتاتۋ كەرەك, قالاعا گاز تارتىپ, ونىڭ باعاسىن قولجەتىمدى ەتكەن ءجون. «جىلۋ ەلەكتر ستانساسىندا گاز پايدالاناتىن بولساق, ول جىلۋ قۇنىنىڭ باعاسىن ارتتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان اتالعان پروتسەستى ارزانداتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەتتىگىن قاراستىرۋدامىز. كومىر – ارزان. سونداي-اق ول جاقىن جەردە, ال گاز الىستا ورنالاسقان. بىراق تاڭداۋ ارقاشان دەنساۋلىق پەن ەكولوگيا جاعىندا بولۋى ءتيىس». بۇل دا ق.بوزىمباەۆتىڭ ءسوزى.
استانا اكىمدىگى دە قاراپ جاتقان جوق. قۇزىرلى ورگان جىلۋ ماۋسىمى باستالعالى وسى ماسەلەنى قاۋزاپ, مامانداردىڭ باسىن بىرنەشە رەت قوستى. اۋماقتىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, اۆتوكولىكتەن شىعاتىن گاز بەن باسپاناسىن كومىرمەن جىلىتاتىن جەكە سەكتور – ەلوردانى باسقان ءتۇتىننىڭ باستى سەبەبى. «ەكولوگيالىق زاڭنامانى قاتاڭداتۋ بويىنشا ۇسىنىس ەنگىزۋ قاجەت جانە قالاداعى بارلىق قۇرىلىم جۇمىسىن وزگەرتۋ كەرەك. ەكولوگيا اكىمدىكتىڭ 2018 جىلداعى جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولماق. ءبىز تاۋەلسىز ساراپشىلاردان, عالىمداردان جانە بەلسەندىلەردەن ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزەتىن بولامىز», دەيدى استانا اكىمى اسەت يسەكەشەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس ەكى باعىتتا جۇرەدى. كەشەندى جوسپار اياسىندا جانار-جاعارماي مەن كومىر ساپاسىن باقىلاۋ بويىنشا جاڭا شارالار مەن مەحانيزمدەر ازىرلەنىپ, ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزعاندارعا قاتىستى ايىپپۇل سانكتسيالارى كوبەيەدى.
كومىرگە شەكتەۋ قويىلادىشاھار باسشىلىعى اسپاندى تورلاعان ءتۇتىندى سەيىلتۋگە باعىتتالعان تاعى بىرقاتار شارالاردى قاراستىرۋدا. تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇسا تاناباەۆ ولار جايىندا كەڭىنەن توقتالىپ, 2017-2018 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار تۋرالى ايتتى. «بۇگىنگى تاڭدا قالا اكىمى ءتيىستى تاپسىرما بەرىپ, وعان تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى جۇكتەدى. كەشەندى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 5 جۇمىس توبى قۇرىلدى. اتاپ ايتساق, اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, كولىكتىڭ كەرى اسەرىن ازايتۋ, جەكە تۇرعىن ۇيلەردە جىلۋ ماۋسىمىندا قاۋىپتى قالدىقتاردى ورتەۋ جاعدايىنىڭ الدىن الۋ, اعاش وتىرعىزۋ, سۋ رەسۋرستارىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى باقىلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن توپتار. بۇل توپتارعا اكىمدىك جانە جاۋاپتى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە قازاقستان ەكولوگتارى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى ەندى. جۋىق ارادا جۇمىستار اياقتالادى», دەدى ول.
جۇمىس توبى جۇرگىزگەن شارۋالارعا سايكەس, استانا قالاسىنىڭ بيلىگى بىرنەشە ۇسىنىس ازىرلەگەن. «بىرىنشىدەن, ەلوردا اۋماعىندا جاڭا نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن كەزدە قاتتى وتىنداردى جاعۋعا ارنالعان اۆتونومدى قازاندىقتاردى پايدالانۋدى 2018 جىلدان باستاپ شەكتەۋ قاجەت. استانا قالاسىندا وتىن رەتىندە كومىردى قولداناتىن 400-گە جۋىق كاسىپورىن بار. وسىعان بايلانىستى 2019 جىلى قاتتى وتىندى وسى كاسىپورىنداردا قولدانۋعا تىيىم سالۋ جوسپارلانۋدا. ولارعا نىساندارىن قايتا جوندەۋگە 1 جىل ۋاقىت بەرىلەدى. ياعني اتالعان كاسىپورىنداردىڭ ءبارىن تابيعي گازعا كوشىرۋ كوزدەلۋدە», دەدى مۇسا تاناباەۆ. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۇشىنشىدەن, ەلەكتروموبيلدى كولىك يەلەرىنە جەڭىلدىك بەرۋ قاراستىرىلعان.
گازداندىرۋ قارقىن الادىاستانا قالاسى ەنەرگەتيكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقتىبەك جاپاەۆ ەلوردادا تابيعي گازدى پايدالانا وتىرىپ, بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرۋ باستالعانىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, باس قالانى رەگازيفيكاتسيالاۋ بويىنشا التى ستانسا ورناتىلادى. كەلەسى جىلى «Global Gaz Group» جشس ەكىنشى «تەلمان» سۇيىتىلعان تابيعي گاز ستانساسىن سالادى.
ء«بىز ينۆەستور «Global Gaz Group» كومپانياسىنا «وڭتۇستىك-شىعىس» شاعىن اۋدانىن گازداندىرۋ بويىنشا تالاپ قويدىق. ولار الدىمەن جەلەزنودوروجنىي كەنتىندە «يندۋستريالنايا» گازداندىرۋ ستانساسىن سالۋى ءتيىس. سول جەردەن قۇبىر استانانىڭ «وڭتۇستىك-شىعىس» شاعىن اۋدانىنا تارتىلادى. قازىرگى كۇنى ستانسا قۇرىلىسىنا جەر تەلىمى بولىنگەن. بۇل اۋماق 2019 جىلى گازداندىرىلادى», دەدى باسقارما باسشىسى.
كومپانيا گازدى تاراتۋشى ستانسادان شاعىن اۋدانعا دەيىن جەتكىزەدى, ال ءار تۇتىنۋشى ءوز قارجىسىنا ۇيىنە قۇبىر تارتۋى ءتيىس. ماماننىڭ مالىمەتىنشە, تۇتىنۋشى ءۇشىن گاز باعاسىنىڭ تەكشە مەترى 110 تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءتاريفتى سۋبسيديالاۋ تۋرالى ماسەلە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعدارلاماسى بويىنشا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. ەگەر وڭ قورىتىندى شىعارىلسا, گاز باعاسىنىڭ تەكشە مەترى 35 تەڭگەگە تومەندەيدى.
داۋدىڭ باسى – جەلدىڭ بولماۋىنانال استانا قالاسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مانسۇر وشىرباەۆ قالا كوشەلەرىن تۇمان مەن ىس ءيىسى الىپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبىن اتموسفەرانىڭ تومەنگى جانە جوعارى قاباتىندا اۋا الماسۋ السىزدىگىنەن, ياعني جەلدىڭ بولماۋىنان كورىپ وتىر. «قالا ىشىندە جەلدىڭ جىلدامدىعى سوڭعى كۇندەرى سەكۋندىنا 0-0,9 مەتر بولسا, اۋا ىلعالدىعى 79 پايىزدى قۇرادى. ناتيجەسىندە جەكەمەنشىك جەر ۇيلەر مەن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ مۇرجاسىنان شىققان ءتۇتىن تاراماي قالادى. اۋانىڭ ەركىن الماسۋ پروتسەسىنە اسپانمەن تالاسقان بيىك عيماراتتار دا كەدەرگى كەلتىرەدى. سونىمەن قاتار اۆتوكولىكتەردەن ءبولىنىپ شىعاتىن زياندى ءتۇتىن دە اۋانىڭ اۋىرلاۋىنا اسەر ەتەدى», دەيدى ول. دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ سوزىنە سەنسەك, تۇمان مەن ءتۇتىننىڭ كومىر تاپشىلىعى مەن وتىن ساپاسىنا قاتىسى شامالى.
P.S. استانا تۇرعىندارىن تۇنشىقتىرعان ءتۇتىننىڭ سەبەبىن ءبىرشاما تەرگەن بولدىق. راسىندا, تسەلينوگراد زامانىندا تۋماعان پروبلەما قايدان پايدا بولدى؟ استانا – الماتى سەكىلدى تاۋدىڭ ورتاسىندا تۇرعان قالا ەمەس, جازىق دالاعا جايعاسقان قالا.
كولىكتەن بولىنگەن گاز, جەكە سەكتور جاققان كومىر ءتۇتىنى, جەلدىڭ ۇيتقىماۋى... بۇل – ماماندار بولجامى. استانادان ايتارلىقتاي ۇلكەن قالالار بار, كولىكتەرى دە ەسەلەپ اسىپ تۇسەدى, كومىردى الدەقايدا كوپ جاعادى. ءبىر جىلدا بولاتىن 365 تاۋلىكتىڭ 288-ىندە ارقا توسىندە جەل سوعىپ تۇرادى ەكەن. ەندەشە؟..
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»