تاۋەلسىزدىك پەن ەلباسى – ەگىز ۇعىم

شيرەك عاسىر اۋقىمىنداعى ەلى­مىزدەگى وراسان وزگەرىستەر مەن قول جەت­كىزگەن تابىستاردىڭ تابيعا­تى­نا زەر سال­ساق, ءبىر نارسەگە انىق كوز جەتكىزەر ەدىك. تاۋەلسىز مەملە­كەت­تىڭ جەتىستىكتەرى مەن تابىستارى­نىڭ قاينار باستاۋىندا قا­زاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىك تۇل­عاسى تۇر, قايتالانبايتىن قولتاڭباسى جاتىر. 

تاۋەلسىزدىك پەن ەلباسىنىڭ اجى­­راماس ەگىز ۇعىم بولۋى دا وسى سەبەپتى.

بۇدان 25 جىل بۇرىن ن.ءا.نازار­باەۆ­­تىڭ «قازاقستاننىڭ ەگە­­مەن مەم­لەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسى» اتتى باعدار­لا­ما­لىق ەڭبەگى جاريا ەتىلدى. بۇگىن­گى ۋاقىت مەجەسىنەن قاراعاندا, اتال­عان باعدارلامانى تاۋەلسىز ەلىمىز­دىڭ بولاشاقتاعى دامۋ باعىتى­نىڭ تۇجى­رىمدامالىق ىرگەتا­سىن قالاعان تاريحي قۇجات دەپ باعا­لاۋىمىز كەرەك. 

پرەزيدەنت سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەل ومىرىندەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ, جاڭ­عىرۋ مەن جاڭارۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن تەوريالىق تۇرعىدا نەگىزدەپ بەردى. 

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا زور اۋ­قىم­داعى, جۇيەلى مودەرنيزا­تسيا جۇر­گىزىلدى. مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى ەكو­نو­ميكالىق, ساياسي كونسترۋكتسيا­لار تۇبەگەيلى وزگەرتىلىپ, جاڭا­ر­تىل­دى. 

قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا 26 جىل وتكەن سوڭ ءبىز بۇل وزگەرىستەردىڭ جەمىسىن كو­رىپ وتىرمىز. قازاقستانداعى جاڭ­عى­رۋ پروتسەسى باتىل, بىرەگەي جانە پراگ­ما­تيكالىق ۇستانىمدا جۇرگىزىلدى. مەم­لەكەتتى قۇرۋ, اياعىنان تىك تۇرعى­زۋ كەزەڭىندە ناقتى ماقسات-مۇراتتارى­مىزعا قاراي, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جەتىلدىرىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ وتىردى. 

ارينە تاۋەلسىز مەملەكەت پەن ونىڭ قۇرىلۋ تاريحىنداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇلجى­ماس, ايرىقشا ءرولى تۋرالى تالدا­مالىق ەڭبەكتەر از ەمەس. دەسە دە, پرە­زي­دەنتتىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتىنىڭ مودەرنيزاتسيالىق پروتسەستەرگە تەرەڭ اسەرى مەن ىقپالى ءالى دە زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى دەپ ويلايمىن. 

مەنىڭشە, ەلباسىنىڭ باسقارۋى­مەن ىسكە اسىرىلعان رەفورمالار مىنا ەكى تۇعىردان باستاۋ الادى: ەۆوليۋتسيالىق قوزعالىستار قاعي­دا­سىنا باسىمدىق بەرۋ جانە ۇنەمى يننوۆاتسيالارعا ارقا سۇيەۋ. دامۋ­دىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى وسى ەكى باستاۋدىڭ توعىسۋىنان قالىپتاسىپ وتىر. دامۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ «نازارباەۆتىق ۇلگىسى» دەگەنىمىز – وسى. 

بۇل ۇلگىنىڭ نەگىزىندە قانداي قۇندىلىقتار جاتىر؟ بۇل ۇلگىنىڭ نەگىزىندە حالىق پەن مەملەكەت ارا­سىنداعى – ەل مەن ەلباسى اراسىنداعى اجىراماس بايلانىس, مىزعىماس سەنىم, ورتاق تاڭداۋ مەن ءبىرتۇتاس مۇددە قا­بىسىپ جاتىر.

ەلباسىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن كورە­گەندىگى سوندا, ول ۇلتقا دامۋدىڭ ەڭ وڭتايلى, ەڭ دۇرىس باعىتىن كورسەتىپ بەردى. مەملەكەت پەن قوعامدى جاڭار­تۋدىڭ تۇپقازىق قاعيدالارىنىڭ ءبىرى «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» قاعيداسى بولعانى بەلگىلى. بۇل قاعيدانىڭ قانشالىقتى دۇرىس بولعاندىعىن ءبىز بۇگىن مەيلىنشە تەرەڭ ءتۇسىنىپ وتىرمىز. نارىقتىق ەكو­نوميكانىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋ, ورتا تاپتىڭ پايدا بولۋى, جالپى حا­لىق­تىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى بۇگىنگى تاڭداعى ساياسي جانە رۋحاني جاڭارۋلارعا جول اشىپ بەرىپ وتىر. 

ءبىز جوعارىدا مىسالعا كەلتىرگەن «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسى» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەگىندە ن.نازارباەۆ: ء«بىز قالىپتاسقان شىندىقتى بايسالدى باعالاپ, قانداي دا بولماسىن اسىرە قۇلشىنىستان باس تارتىپ, سابىرلى دا سالماقتى پراكتيتسيزممەن قارۋلانۋعا ءتيىستىمىز» دەپ جازدى. ەلباسىنىڭ وسى پراگماتيكالىق ۇستانىمى تاۋەلسىز مەملەكەتتى جاڭعىرتىپ, جاڭارتۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى. 

جاڭعىرۋ ساياساتى ناقتى ماقسات-مىندەتتەر توڭىرەگىندە جۇزەگە استى. ەكونوميكالىق رەفورمالار تابىستى جۇرگىزىلىپ, قوعامنىڭ جاڭا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى جاسالدى. حالىقتىڭ, ساياسي, قۇ­قىق­تىق مادە­نيەتى بارىنشا ءوستى. راديكاليزم مەن الەۋمەتتىك ماسىل­دىققا توسقاۋىل قويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا, جوعارىدا ايتقان تۇراق­تىلىق پەن جاڭارۋدىڭ مىزعىمايتىن نەگىزى قالاندى. 

دامۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى ىشكى ساياساتتاعى قولدانىس ءۇشىن عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەناداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتى تاپ باسىپ تانىتقان ءتولتۋما بەلگىمىزگە اينالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني جاڭعىرۋعا باستايتىن مۇلدە جاڭا رەفورمالار ادىستەمەسى بولدى.  تاريحتان بەلگىلى, كوپتەگەن دامىعان ەلدەردەگى رەفورمالار ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, ەكى-ءۇش مارتە قايتالانىپ جاسالدى. الىسقا بارماي-اق, ازياداعى, سونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى رەفورمالاردى مىسالعا الساق تا جەتكىلىكتى. 

تاۋەلسىز قازاقستانداعى رەفورمالار جاڭا پاراقتان, ناقتىراق ايتقاندا «تاقىر جەردەن» باستالدى دەسە دە بولادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قازاقستان ەكونوميكاسى ەشقانداي باسەكەگە قارسى تۇرا المايتىن, مەڭىرەۋ ءبىر تۇكپىردەگى كەڭەستىك ەكونوميكا ەدى. ەكونوميكانىڭ, قوعام مەن الەۋمەتتىڭ ونە بويى كەڭەستىك ساياسي جۇيە مەن يدەولوگيانىڭ شىرماۋىندا بولاتىن. 

وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسىنا باتىل ءارى جەدەل مودەرنيزاتسيا جاساۋىنا تۋرا كەلدى. ول ءوز جەمىسىن بەردى دە. سول جىلدارداعى جاڭارۋدىڭ تابيعاتى يننوۆاتسيالىق, موبيليزاتسيالىق سيپاتتا جۇرگىزىلدى. ول ءۇشىن ءبىر جاعىنان باتىستىق تەحنولوگيالار مەن ەكونوميكالىق يننوۆاتسيالار قولدانىلسا, ەكىنشى جاعىنان الەۋمەتتىك, مادەني داستۇرلەردىڭ الەۋەتىن جاڭا زامانعا شۇعىل بەيىمدەپ, جۇمىلدىرۋعا تۋرا كەلدى.  مۇنداي تاۋەكەل قادام جاڭا مەملەكەتتەر مەن قوعامدار قۇرۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى بولاتىن جانە ساياسي عىلىم تاريحىنا «نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك ۇلگىسى» اتاۋىمەن ەنۋىنە تولىق قۇقى بار. وسىنداي شىن مانىندەگى اۋقىمدى باستامالار كەلەشەكتە مۇقيات زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. 

بىرنەشە جىل بۇرىن قوعام قايراتكەرلەرى, ونىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن, ن.نازارباەۆتىڭ حالىق پەن مەملەكەت الدىنداعى باعا جەتپەس ەڭبەگىن ەسكەرىپ, «ەلباسى» مارتەبەسىن رەسمي ەنگىزۋ باستاماسىن كوتەرگەن ەدىك. بۇل باستاما ەلىمىزدە جاسالعان بىرەگەي, تابىستى قوعامدىق-ساياسي ينس­تيتۋتتى ءىس جۇزىندە لايىقتى باعالاۋ بولاتىن. 

وسى تۇرعىدا ەلباسى مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىمەن, مۇنى ۇلتتىق كوشباسشىلىق كونتسەپتسياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ باسى عانا دەر ەدىم. ەندى «ەلباسى» ۇعىمىن ساياسي سوزدىكتە وراسان مودەرنيزاتسيالاردىڭ باستى فاكتورى رەتىندە, بىرەگەي قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋت رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. مەم­لەكەتتى قۇرۋ مەن قوعامدى جاڭعىر­تۋ پروتسەستەرىندەگى ەلباسىنىڭ فەنومەنى باياعىدا-اق تەوريالىق تۇجىرىمداردان پراك­تي­كالىق شەشىمدەرگە كوشكەن. 

ەلباسى فەنومەنى ۇلتتىق جاڭ­عىرۋ جوباسىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى. ءبىز بۇگىن قوعامدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە باعىت ۇستانعان الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەردىڭ زامانىندا تاريح جاساپ جاتىرمىز. ەڭ باستىسى, قازاقستاندىق دامۋ جولىنىڭ ەشقايدا بۇرىلمايتىنىنا, تەك العا باسا بەرەتىنىنە دەگەن حالىقتىڭ, قوعامنىڭ سەنىمى زور. 

تاۋەلسىزدىك جانە ەلباسى دەگەندە – ۇلتتىق دامۋ مەن ۇلتتىق كوشباسشىلىق تۋرالى ايتقاندا, ءبىز جوعارىداعى توقتامداردى باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك. 

ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ ءۇش باعىتتاعى اۋقىمدى مىندەتتەرى تۇر. ەكونو­ميكالىق دامۋعا ساياسي قولداۋ قاجەت. ال ولاردىڭ جاڭا داۋىردەگى ىرگەتاسى قوعامدىق سانانىڭ, جەكە تۇلعا بولمىسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى بولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى جاڭعىرۋدىڭ جاڭا ماقسات-مۇراتتارى مەن ءمان-ماڭىزى وسىنى مەڭزەيدى. وعان ۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق تاتۋلىق ارقىلى عانا قول جەتكىزە الامىز. 

تاۋەلسىز قازاقستان شيرەك عاسىر اۋقىمىندا ادام تانىماستاي وزگەرگەن, ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەن مەملەكەتكە اينالدى. ال مۇراتى ماڭگى, ماقساتى بيىك, جاڭا ۇلگىدەگى مەملەكەتتى قۇرۋعا ەلباسى فاكتورى شەكسىز مۇمكىندىك بەردى.     

وسى تاريحي ۋاقىتتى, جەتىس­تىك­تەرىمىز بەن تابىستارىمىزدى, قۇن­دى­لىقتارىمىزدى قادىرلەي, باعالاي ءبىلۋ بىزگە پارىز.

دارحان كالەتاەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى