قازاقستانداعى ۇلگىلى ۇلتتىڭ ءبىرى

 – چجون سىنگ-مين مىرزا, كەزىندە قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن كورەيلەر وسىندا تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭدى. كوبى قازاقستاندى تۋعان وتا­نىم دەپ بىلەدى. وسى قان­داس­تا­رىڭىز ەكى ەلدىڭ قا­رىم-قاتى­ناسىنا التىن كوپىر بو­لىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولا ما؟

– مەنىڭشە, قازاقستانداعى كورەي­لەر – ۇلگىلى ۇلتتىڭ ءبىرى. مۇنداعى قانداس­تارىمىز قال­جىڭداپ وزدەرىن ء«تورتىنشى ءجۇز» دەپ اتايدى. بۇل – بەكەر ەمەس. ءبىر جاعىنان ولار ەتنوستىق كورەيلەر بولعان­دىقتان, كورەيا تۇبەگىمەن ءتۇبى­ ءبىر. مۇنداعى كورەيلەر قازاق­ستان­نىڭ زاڭدارىن, ءتارتى­بىن, ءتىلى مەن مادەنيەتىن جاقسى بىلەدى. جا­پونيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ديپ­لوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلى باستالعانى بەلگىلى. سودان بەرى مۇن­داعى كورەيلەر ساياسات, ەكونوميكا, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالالارىنداعى باي­لانىستىڭ بەكەمدەلۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى. ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا قا­زاق­ستانداعى كورەيلەر كورەيا مەن ەۋرازيانىڭ دوستىعى مەن ارىپ­تەستىگىندە ما­ڭىزدى ءرول اتقارادى.  – قازىر قازاقستاندا كورەيا تاۋارلارى جاقسى باعالانا­دى. الداعى ۋا­قىتتا ەكى مەم­لە­كەت­­تىڭ تاۋار اينالىمى ارتا ما؟

– كورەيا مەن قازاقستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1992 جىلى 10 ميلليون دوللار شاماسىندا بولاتىن. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 650 ميلليون اقش دوللارىنا جەتتى. ياعني بۇل كورسەتكىش 65 ەسە كوبەيدى.  بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا كورەيانىڭ قازاق­ستانعا ەكسپورتى 93,8 پايىز­دى قۇراپ, قۇنى 240 ميلليون اقش دوللارىنا جەتتى. ال يمپورت 483 پايىزعا ءوسىپ, 350 ميلليون اقش دوللارىن قۇرا­دى. بيىلعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىل­عا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. ەكى مەملە­كەتتىڭ ەكو­نو­­مي­كالىق بايلانىستارى ءبى­رىن-ء­بىرى تولىقتىرىپ وتىر. وعان­ قوسا قا­زاق­­ستاننىڭ «جى­بەك جولىن» جاڭعىرتۋ سايا­سا­تى­نىڭ اياسىندا تاۋار اينا­لىمى ۇزدىكسىز ءوسىپ وتىراتىن بولا­دى. 

– وڭتۇستىك كورەيا قازاق­ستان­عا قان­داي تاۋارلار بە­رىپ, ال بىزدەن قانداي تاۋار­لار­ الىپ وتىر؟

– كورەيا شيكىزات وڭدەۋ­دە باسەكەگە قابىلەتتى ەل. سون­دىق­تان قازاقستان كورەيا­عا ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ساتۋعا مۇم­كىن­دىگى بار. نەگىزى­نەن قازاقستان كورەيا­عا ۋران, فەرروقورىتپا مەن ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالداردى ەكسپورتتاپ كەلەدى. بيىل قازاق­ستان كورەيادان بولات قۇبىرلار, سينتە­تيكالىق شايىر (سمولا) مەن جىلىتۋ رادياتورلارىن الادى.   

– ەلشىلىك قونىس تەپكەن وڭتۇستىك مەگا­پوليس ەرەكشە تابيعاتىمەن تۋريس­تەردى تارتادى دەپ ويلايمىز. سىزدىڭشە, الماتىنىڭ قانداي نىساندارى وتان­داس­تارىڭىزدى قى­زىق­تىرادى؟

– ىلە الاتاۋىنا ىرگەلەس جاتقان الماتى وتە كورىكتى قالا. مەن تۋريستەردى بيىگىنەن ماڭگىلىك قار كەتپەيتىن شىم­بۇلاققا شا­قىرار ەدىم. بۇل – ورتالىق ازياداعى ەڭ مىق­تى تاۋ شاڭعىسى بار كۋرورت­تىق كەشەن. ونىڭ بيىگىنە دەيىن كوتەرىلسەڭىز, ار جاعى­نان عا­جايىپ تيان-شان قىرات­تارىن كورەسىز. سونىمەن قاتار الماتىدان 1,5 ساعاتتىق جەردە ورنا­لاسقان ۇش­قوڭىردى اتاپ وتكىم كەلەدى. وتكەن جىلى ماۋسىمدا وڭتۇستىك كورەيا جوعارعى سوتى­نىڭ توراعاسى يانگ سىن-تە مىرزانى الما­تى وبلىسىنداعى ۇشقوڭىر جايلاۋىنا الىپ بارعانمىن. ءشوبى شۇيگىن دالاداعى قوي وتارلارى, تاۋ بوكتەرلەرى وعان وتە ۇنادى. «تالاي كورىكتى جەرلەردى ارالادىم, بىراق ۇشقوڭىر جايلاۋىنداي مەكەندى كورگەن جوقپىن» دەگەنى ەسىمدە. 

– قازاقستانعا قىدىرىپ كەلىپ جات­­قان جەرلەستەرىڭىز جايلى ناقتى ما­لىمەت­تەر بار ما؟ كورەياعا ساپار شەگە­تىن قازاق­ستان­دىقتار سانى قان­شا؟

– ەسىڭىزدە بولسا, 2014 جىلى 29 قارا­شادا ەكىجاقتى ۆيزاسىز رەجىم كۇشىنە ەن­دى. بۇل مامىلە ەكى ەلدىڭ بارىس-كەلىسىن ايتارلىقتاي جانداندىردى. وتكەن جىلى قازاقستاننان وڭتۇستىك كورەياعا 34068 ادام بارسا, قازاقستانعا كەلگەن كورەي تۋريس­تەرىنىڭ سانى 22276 ادامعا كوبەيدى. 

– مەديتسينالىق ءتۋريزمنىڭ اۋقىمى قانداي؟ ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيا مەديتسيناسى تۋرالى قازاقستان پرەزيدەن­تى وتە جاقسى پىكىر ايتىپ, وسى سالادا ارىپ­­تەس­تىك ورناتۋعا شاقىرعانى بەل­گى­لى. 

ەكى ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىكتەرى اراسىندا مەديتسينا سالاسىن­داعى ىنتىماق­تاستىعى تۋرالى مە­مو­ران­دۋمعا قول قويعاننان كەيىن, قازاقستان ورتالىق ازيا­­داعى وكىلەتتى جانە تىعىز ۇيلەس­تىرۋشى ەلگە اي­نال­دى. قازاقستاننىڭ 84 دارى­گەرى­ 2009-2016 جىلدارى ارا­لىعىندا كورەيالىق مەديتسينا مەكەمەلەرىندە ءتالىم الدى. بۇدان بولەك, 11 باس دارىگەر 2016 جىلى كورەيا­دان مەنەد­جمەنتتىك وقۋ باعدار­لامالارىنان ءوتتى. 

قازاقستاننان ارنايى كو­رەيا­عا ەمدەلۋگە كەلەتىندەر سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, 2009 جىلى 128 ادام كە­لىپ ەمدەلسە, 2015 جىلى ولاردىڭ سانى 12500-گە جەتتى. قازاقستان مەملەكەتتىك اۋرۋ­­حا­نالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىككە شەتەل­دىك كاپيتالدى تارتۋ ار­قى­­لى مەديتسينا مەكەمەلەرىن كوبەي­تۋ­دىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ ىلگەرى جىلجىپ كەلەدى. بۇل سەگمەنتتە كورەيا ۇكىمە­تى دە بەلسەندىلىك تانىتىپ, بارلىق مۇمكىن­شىلىكتى قاراستىرىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ارىپتەستىك ارتا تۇسەدى. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتى مەدي­تسينا­لىق كومەك كورسەتۋدىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە كۇش سالاتىنى انىق.

– قازىر كورەيادا قازاق­ستان­نىڭ ءبىراز ستۋ­دەن­تى ءبىلىم الۋدا. ءبىزدىڭ جاستارىمىز كوبىنە قانداي جوعارى وقۋ ورىندا­رىن تاڭدايدى؟

– بۇرىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر سەۋل­دە ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تۇسۋگە تىرىساتىن. سوڭعى كەزدە ولار باسقا قالالاردا دا جاقسى وقۋ ورىندارى مەن پروفەسسورلار بار ەكەنىن ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى كورەيانىڭ كەز كەلگەن قالاسىنان كورۋگە بولادى. بۇگىندە كورەيادا 800-گە تارتا قازاقستان ستۋدەنتى ءتىل, ەكونوميكا, تەحنيكا سالاسىندا ءبىلىم الۋدا. ۇكىمەتىمىز شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ الاڭ­­سىز وقۋىنا مۇددەلى. 

– الماتىدا كورەي مادەني ورتالىعى بار. وعان كورەي ءتىلىن ۇيرەنۋگە باراتىن جاس­­تارى­مىز جەتەرلىك. سول سياق­تى وڭ­تۇس­تىك كورەيادان دا كەلىپ, قازاق ءتىلىن ۇي­رە­نىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر كەزدەسەدى. كە­­لە­شەكتە مۇنىڭ پايداسى قانداي بو­ل­ماق؟

– كورەي ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قازاقستان ورتالىق ازيا­داعى شەشۋشى رولگە يە ەل. سون­دىق­تان جاستارىمىز بولاشاقتا قازاق­ستانمەن قارىم-قاتىناس بۇدان دا تىعىز بولادى دەگەن ۇمىتپەن قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدە. سول سياقتى قازاق ستۋدەنتتەرى دە ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى­مىز­عا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ەكىجاقتى بايلانىستار­دىڭ ارتۋىنا ۇلەس قوسامىز دەپ بەلسەنىپ وتىر. قازاق جاستا­رىنىڭ كورەي تىلىنە دەگەن قىزى­­عۋشىلىعىنىڭ ارتۋىنا ك-پوپ پەن تەلەسەريالدار سەپ­تىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. ءارى قازاق جانە كورەي تىلدەرىنىڭ گرام­ماتيكالىق ۇقساستىقتارى كوپ. بۇل تىلدەردى مەڭگەرۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. قازىر مادەنيەت الماسۋىنىڭ بەلسەندىلىگىنە قاراپ, كەلەشەكتە ەلدەرىمىزدىڭ بايلانىسى بۇگىنگىدەن دە جوعارى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

– قازىر قازاقستاندا جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەن وڭتۇستىك كو­رەيا كوم­پا­نيالارى كوپ. بۇ­لار قاي سالادا باسىمدىق تانى­تىپ وتىر؟     

– ولار بارلىق سالادا كەزدەسەدى. ەڭ ىرىلەرى سانالاتىن Samsung Electronics, LG Electronics, Shinhan Bank, Lotte Confectionery, Asiana Airlines, Korea National Oil Corporation, Woorim Construction سياقتى كومپانيالاردىڭ ورتالىق ازياداعى باس كەڭسەلەرى الما­تىد­ا ورنالاسقان. سونداي-اق كوس­مەتيكا, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار شىعارۋمەن اينا­لىساتىن كومپانيالار, ساۋدا-ساتتىقتى جۇرگىزۋگە قولداۋ كورسەتەتىن كورەيالىق KOTRA كومپانياسى بارلىق سالانى قامتيدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردى ەنگىزۋگە كۇش سالىپ وتىر. سوندىقتان كورەي كومپانيالارى وسى سالاعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. بى­­راق كوپ ادام قازاقستان مەن كورەيا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا بىرىككەن ۇلكەن جوبالاردى قولعا الىپ, جىلىجايلار سالۋ, قىزاناق سۇرىپتارىن جاقسارتۋدا جاقسى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن بىلە بەرمەس. 

– سوڭعى ساۋال. تاريحي وتانى­نان تىس­قارى جەردەگى كورەي ۇلتتىق تەاترى جانە كورەي تىلىندەگى ۇلتتىق گازەت قا­زاق­­ستاندا عانا بار. الما­تىداعى كورەي تەاترى 2016 جىلدىڭ تامىز ايىندا سەۋل­گە بارىپ ونەر كورسەتتى. ونداعى تەاتر ماماندارى ءبىزدىڭ كورەيلەردىڭ تا­لانتىن قالاي باعالادى؟ ءوزىڭىز ال­ماتىدا شىعاتىن «كوريو يلبو» گازە­تىن وقىپ تۇراسىز با؟

– قازاقستانداعى مەملەكەت­تىك كورەي مۋزىكالىق كومەديا تەاترى 1992 جىلى وڭتۇستىك كورەياعا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ, سەۋلدە وتكەن الەم­دىك ۇلت­تىق تەاترالدىق ونەر فەستيۆالىندە وتە جوعارى دەڭ­گەيدە ونەر كورسەتكەن بولاتىن. بۇل حان ءديننىڭ «اعاش­تى سىلكۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپ اتالاتىن پەساسى ەدى. ودان كەيىن 2016 جىلعى قىركۇيەكتە قازاقستانداعى كورەي تەاترى سەۋل تەاتر فەس­تيۆالىنە قوناق رەتىندە شاقىرىلدى. ولاردىڭ كورەياداعى ماڭدايالدى تەا­تر­لارمەن يىق تىرەسە ونەر كورسەتكەنىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى بىلدىرەدى. قازاقستاندىق كورەي تەاترى قويعان «اكتريسا» سپەكتاكلىن قازىلار جوعارى باعالادى. باستى ءرولدى سومداعان انتونينا پياك كورەرمەندەردىڭ ۇلكەن ىقىلاسىنا يە بولدى. شىنىندا كورەيا تۇبەگىنەن جىراقتا جاتقان سوناۋ الماتى­دا 85 جىلدان بەرى كورەي تەاترى ءوز انا تىلىندە تابىستى ونەر كورسەتىپ كەلە جاتقانىنا تاڭعالماسقا شارا جوق. 

ال «كوريو يلبو» كەلەسى جىلى 95 جىل­­دىعىن اتاپ وتەدى. بۇل گازەتتىڭ نەگىزى كسرو كەزىن­دە قيىر شىعىستا قالانعان. باستاپقى اتاۋى «سەنبون» (اۆانگارد) دەپ اتالدى. كورەي­لەر قيىر شىعىستان كوشىرىل­گەننەن كەيىن قايتادان «لەنين كيچي» دەگەن اتاۋمەن جارىق كورە باستاعان. باسىلىم كورەي تەاترى سياقتى ءبىز ءۇشىن كورەي حالقىنىڭ ءتىلى, ەتنيكالىق بىرلىگى مەن مادەنيەتى ساقتالىپ قالۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان قۇندى مۇرا. مەن جۇما سايىن شىعاتىن «كوريو يلبو» گازەتىنىڭ وقىر­ما­نى­مىن. اپتا وسى گازەت­تى پاراقتاۋدان باستالادى. ورىس­شاسىن وقي المايمىن.­ بى­راق 16 بەتتىك گازەتتىڭ 4 بە­تى­ كورەي تىلىندە باسىلادى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان­داعى كورەيلەردىڭ وت­كەنى مەن بۇگىنىنەن جانە باسقا جاڭالىقتاردان حاباردار بولىپ وتىرامىن. ديپلوماتيا­لىق قىزمەتىم اياقتالىپ, ەلىمە ورالعان سوڭ «كوريو يلبو» گازەتىن ساعىناتىنىم ءسوزسىز.  

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن  ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان» 

الماتى