اقمولا وبلىسىندا كيەلى ورىندار كوپتەپ سانالادى. دەي تۇرعانمەن, زەرتتەۋ جۇمىستارى سەلقوس جۇرگىزىلىپ كەلدى. تەك سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل بولىنە باستاعان سىڭايلى. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جاريالانعاننان كەيىن عانا سەڭ قوزعالدى. وسى كۇندەرى نەندەي شارالار اتقارىلىپ جاتقانىن ءوز كوزىمىزبەن كورۋ ءۇشىن ءباسپاسوز تۋرىمەن كيەلى جەرلەرگە جول تارتتىق.
بۇل وڭىردە جيىرماعا تارتا كيەلى جەر بار. سونىڭ ءبىر بولىگى رەسپۋبليكالىق كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگىزىلىپ, قالعانى وبلىستىق تىزىمنەن ورىن الىپ وتىر.
ساۋاپتى ساپاردى ءبىز بەرتىنگە دەيىن جۇرت نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن زەرەندى اۋدانىنىڭ «قازاقستان» اۋىلىنان 2-3 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان ءۋالي حان مازارىنان باستادىق. مازار 2008 جىلى ءۋالي حاننىڭ 270 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ارنايى تۇرعىزىلعان ەكەن. سودان بەرى بۇل جەرگە كەلۋشىلەر قاتارى ارتا تۇسكەن كورىنەدى. اقكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى باقىت ىسقاقوۆ بىلاي دەيدى: «بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءۋالي حاننىڭ مازارىنا گەرمانيا مەن رەسەيدەن ادامدار كەلدى. جالپى, بۇل جەر اۋىل عانا ەمەس, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قاسيەتتى ورىن سانالادى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلۋدە».
الماتى قالاسىنان كەلىپ, وسىندا ءوز شارۋاشىلىعىن جۇرگىزىپ جاتقان «ازيا اگروحيم» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى بوريس كوزلوۆ مازاردى اينالا قورشاپ كەلگەن كىسىلەر تىنىعۋ ءۇشىن ورىندىقتار ورناتىپتى. «بۇل جەردە ءالى كوپ جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. كوشەتتەر وتىرعىزىپ, جولدى جوندەيمىز جانە شىراقشى قويۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مازارداعى جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا ءۋالي حان ۇرپاقتارىمەن كەلىسىلىپ جۇزەگە اسىرىلادى», دەدى ب. كوزلوۆ.
ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ءۋالي حان قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ۇلى تۇلعالارى سياقتى تۇركىستان قالاسىندا ەمەس, ءوزى كەزىندە حاندىق قۇرعان جەرى, ياعني وسى قورىمدا جەرلەنگەن. حان مازارىنىڭ ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن كوپشىلىك نازارىنان تىس قالىپ كەلگەنى دە سوندىقتان بولسا كەرەك. اعا ۇرپاق «حان سۇيەگى جاتقان جەر» نەمەسە «حانتوبە» دەپ قاستەرلەپ, قولدارىنان كەلگەنشە توبەدەگى تومپەشىكتەردى اعاش قورشاۋلارمەن قورشاپ, ەشكىمگە باستىرماي كەلىپتى. تەك 2008 جىلى قابىرعالارىنىڭ بيىكتىگى 8 مەتردى قۇرايتىن كەسەنە تۇرعىزىلعان. مازار ءۋالي حانعا تيەسىلى ەكەندىگىن اراب ارىپتەرىمەن شاعاتاي تىلىندە جازىلعان تاس تاقتايشا ءبىلدىرىپ تۇر. ءبىر كەزدەرى وسى تاس تاقتايشا «قازاقستان» اۋىلىنىڭ ماڭايىنا اپارىلىپ تاستالعان كورىنەدى. ونى اۋىلدىڭ قارت كىسىلەرى بايقاپ, قايتا اكەلىپ ءوز ورنىنا قويىپتى. ونىڭ ءۋالي حانعا تيەسىلى ەكەندىگىن تەك 2007 جىلى الماتىداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى انىقتاپ بەرگەن.
كەسەنەنىڭ ارتقى جاعىندا ءۋالي حاننىڭ اناسى سايمانحانىم جانە بايبىشەسى جەرلەنگەن. ەگەر تاريحقا زەر سالساق, ورتا ءجۇز حانى ءۋالي 1738-1821 جىلدارى ءومىر ءسۇرىپتى. ول 38 جىلداي حاندىق قۇرعانى تاعى ءمالىم. اكەسى ابىلاي حان قايتىس بولعاننان كەيىن ەلدى باسقارعان ءۋالي پاتشالى رەسەي اكىمشىلىگى تاراپىنان قولداۋ تاپقان قازاقتىڭ سوڭعى حانى سانالادى. ورتا ءجۇزدىڭ حانى رەتىندە ءۋالي حانمەن پاتشا وكىمەتى ساناسىپ, قازاق دالاسىنداعى كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا كەڭەسىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. وسىلايشا قازاقستان تاريحىندا ءۋالي حاننىڭ مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى ءرولى مەن سول داۋىردەگى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ وزىندىك ورنى بار.
بۇدان كەيىن جولىمىز ءۋالي حاننىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەن قاراۋىل قوساعالى باتىر مازارىنا ءتۇستى. ونىڭ زيراتى زەرەندى اۋدانىنداعى ازات تاۋىندا جاتىر. تاۋ باسىندا دامىلداپ جاتقان باتىردىڭ باسىنا مازار كوتەرۋ جۇمىستارى ءالى دە جۇرگىزىلۋدە. باتىردىڭ جاتقان جەرى اقمولا وبلىسىنىڭ قورعالاتىن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەندىگىن ايتا كەتكەن ءلازىم. قوساعالى تولەك ۇلىنىڭ سەگىزىنشى ۇرپاقتارى سانالاتىن مارات وسپانوۆ پەن ساعىنتاي شايمەردەنوۆ بابالارى تۋرالى ءبىراز جايتتى اڭگىمەلەپ بەردى. ولاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, باتىردىڭ بويى 276 سم بولعانعا ۇقسايدى. الىپ تا اۋىر دەنەنى كەز كەلگەن ات كوتەرە الماپتى. سوندىقتان دا وزىنە ساي تۇلپار مىنگەن كورىنەدى. كەزىندە باتىر بابامىز رەسەيگە ەلشىلىككە بارعانىندا ەكاتەرينا ءىى پاتشايىم التىنمەن اپتالعان شاپان جاۋىپ, «كنياز» اتاعىن بەرگەن كورىنەدى. بۇگىنگى تاڭعا دەيىن باتىردىڭ اتىمەن اتالاتىن جەر-سۋ اتاۋلارى دا كەزدەسەدى. سونداي-اق ساپار اياسىندا ايدارلى اۋىلىنداعى الاباس-بۇركىت ءمۇسىنىڭ تاماشالاۋعا دا مۇمكىندىك تۋدى.
بۇل ءجاي بۇركىتتەرگە ارنالىپ ورناتىلعان ەسكەرتكىش ەمەس, ول ەل باسىنا قيىندىق تۋعان كەزدە اڭ مەن قۇس اۋلاپ ەلدى اسىراعان قىران قۇسقا ورناتىلعان ءمۇسىن. ونىڭ يەسى دۇيسەننىڭ اناسى – قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ قارىنداسى. بالا دۇيسەن 16 جاسقا دەيىن ناعاشىسىنىڭ قاسىندا ءوسىپ, ونىڭ بويىنداعى بار دارىنىن وزىنە سىڭىرە بىلگەن جان كورىنەدى. شەشەندىگىمەن تانىلا بىلگەن ەر جىگىت اڭعا شىعىپ, ساياتشىلىق قۇرعان. سونىمەن قاتار دومبىرامەن ءان دە ايتسا كەرەك. ەل باسىنا قيىندىق تۋعان ساتتە ول ءوزىنىڭ الاباس بۇركىتىمەن اڭ مەن قۇس اۋلاپ, كومەك قولىن سوزعان دەسەدى. بىزگە بەلگىلىسى, شەشەندىگىمەن ءارى ادىلدىگىمەن ەل اراسىندا بي اتانعان دۇيسەننەن توعىز ۇرپاق تاراعان كورىنەدى. كەنجە ۇلىنىڭ ۇرپاعى سانالاتىن كۇلاش راقىمجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, جالپى زەرەندى اۋدانىندا تۇراتىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى سول دۇيسەنباي باباسىنان تاراعان. بي ۇرپاقتارى 2012 جىلى 30-عا تارتا كيىز ءۇي تىگىپ, اس بەرىپتى. الاباس بۇركىتكە ەسكەرتكىشتى سول كەزدە ورناتقان كورىنەدى. بۇل جەردە دۇيسەن بي تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەندىگىن ايتا كەتكەن ورىندى. ۇرپاقتارى الداعى ۋاقىتتا اۋىل مەكتەبىن سول كىسىنىڭ اتىمەن اتاپ, ەسكەرتكىش تە ورناتۋ ويلارىندا بارلىعىمەن ءبولىستى.
ءباسپاسوز تۋرى اياسىندا بوگەنباي بي اۋىلىنا سوقپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. جالپى, بوگەنباي قۇتتىقادام ۇلى – 1761 جىلى زەرەندى اۋدانى قازىرگى لوسەۆكا جەرىندە ومىرگە كەلگەن. ابىلاي حاندى كوزى كورگەن, كەنەسارى حان تۇسىندا تالاي ۇرىس-تارتىستاردا ەرلىك كورسەتكەن. ەل اراسىنداعى شەشىلۋى قيىن تۇيىندەردى شەشە بىلگەن بي ءارى جاۋجۇرەك باتىر. ودان تاراعان ۇرپاقتار بۇگىندە ايدابول, بوگەنباي جانە ساندىقتاۋ جەرلەرىن قونىستانعان بەلدى دە بەدەلدى ازاماتتار. 2003 جىلى جەرگىلىكتى تۇرعىندار لوسەۆكا اۋىلىنا تاريحي اتاۋىن بەرۋدى ءوتىنىپ, ءماسليحات سەسسياسىندا قارالعاننان كەيىن 2007 جىلى تولىقتاي بوگەنباي بي اۋىلى بولىپ وزگەرتىلگەن. بوگەنباي ءبيدىڭ شوبەرەسى 86 جاستاعى سابىربەك حامزا ۇلى مازاردى كوكشەتاۋلىق تولەگەن مەن بەكزات ەسىمدى ازاماتتاردىڭ تۇرعىزعاندىعىن العا تارتتى. وسىلايشا ءبىز وڭىرىمىزدەگى تاريحتى تاعى ءبىر قىرىنان كورسەتۋگە تىرىستىق.
اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى