تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا قازاقستان شيكىزات ءوندىرىسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەن بولاتىن. بۇل ساياسات ءوزىن-ءوزى اقتادى. وسى سالالاردى نىعايتۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز سىرتتان مول ينۆەستيتسيا تارتتى. ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىق قور قۇرىلىپ, وندا ەداۋىر قاراجات جيناقتالدى. وسىلايشا, العاشقى كەزدە ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ دۇرىس تاڭدالۋى قازىرگى كۇنى كوپ ىسكە جول اشقاندىعىن كورىپ وتىرمىز. سول كوپ ءىستىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى بولىپ وتىر.
جاڭادان سالىنعان اۆتوكولىك جولدارى مەن تەمىر جول ماگيسترالدارى, ولاردىڭ لوگيستيكالارى, تەڭىز جولدارى مەن پورت تەرمينالدارى, الەمنىڭ ءار شالعايىنا اشىلىپ جاتقان اۋە جولدارى, بارلىعى ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرا, بايىتا كەلە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن نىعايا تۇسكەن جاڭا جوتاسىنا اينالدى. ناق وسى سالا, بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرىنىڭ اراسىنان الاتىن جاڭا ورنىن بەلگىلەيتىن بولادى. قازاقستان بىرتە-بىرتە شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان جالعايتىن التىن كوپىر ەل رەتىندە الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا بوي كورسەتپەك. جاھاندىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە بولىپ جاتقان ۇلكەن وزگەرىستەر, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قىزمەتىنىڭ بەلسەندى سيپاتقا يە بولا ءتۇسۋى, الىپ كورشىمىز قىتايدىڭ الەمنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ورتالىعىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسۋى, ونىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلاماسى حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان جاڭا عاسىردىڭ ەڭ ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋى – قازاقستاننىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلىپ تۇر.
جالپى, ەلىمىزدە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ەرەكشە ەكپىن بەرىلۋىن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىن ايقىنداۋ ماقساتىندا الىستان ويلاستىرىلعان ساياساتتىڭ جەمىسى دەپ تۇسىنەمىز. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2005 جىلعى «قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭارۋ جولىندا» اتتى جولداۋىندا حV عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ورتالىق ازيا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى ءوڭىرى بولىپ كەلدى. ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرىپ جاتتى. حالىق اۋماقتار مەن ۇلتتارعا بولىنگەن جوق. جىبەك جولىنىڭ سايابىر تارتۋى ورتالىق ازيانى شەت ايماققا اينالدىردى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزدان كەيىن, سوڭعى عاسىرلاردا العاش رەت ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن قايتادان ەكونوميكالىق ماڭىزعا يە بولدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىمىزدى نىعايتىپ كەلەمىز, الەمدىك نارىققا باعالى تاۋارلار – مۇناي, گاز, كەن, اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن شىعاراتىن وڭىرگە اينالا باستادىق. قازىردىڭ وزىندە شامامەن ەجەلگى جىبەك جولىنىڭ بويىمەن وتەتىن ءححى عاسىردىڭ جاڭا مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ, اۆتو جانە تەمىرجولدارىنىڭ سۇلبالارى ايقىندالا باستادى», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
ءسويتىپ تاۋەلسىزدىك ەلىمىزدىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا, ونىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە قوسىلۋىنا, بۇرىنعىداي كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى شەتكەرى ءبىر ءوڭىر ەمەس, ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىرۋشى كىندىك ەل بولۋىنا قىزمەت ەتۋدە. بۇل جاعداي ەل حالقىن ۇلكەن وزگەرىستەرگە باستاپ, كەنجەلەپ دامۋىمىزداعى كوپ عاسىرلىق مەشەۋلىكتىڭ كوبەسىن سوكتى. دەمەك ورنالاسقان گەوگرافيالىق ورنىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ قازىرگى جەدەل دامۋىنىڭ ءبىر سىرى – سالىنىپ جاتقان ينفراقۇرىلىمداردا, ياعني ەكونوميكالىق اعزامىزعا قان جەتكىزىپ, ونى سىرتپەن بايلانىستىرۋعا سەنىمدى جول اشاتىن تاۋەلسىزدىك ماگيسترالدارىندا تۇر دەپ ەسەپتەيمىز.
ەندى وسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كەلەيىك. ءسوز بولىپ وتىرعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوكولىك جولدارىن سالۋعا باسا كوڭىل بولىنگەن. ەلىمىزدەگى جالپى پايدالانۋداعى 96,3 مىڭ شاقىرىم جولدىڭ 23,9 مىڭ شاقىرىمىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولدار, قالعانىن جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولدار قۇرايدى.
2010 جىلدان بەرى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولداردىڭ 5 مىڭ شاقىرىمى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, قايتا جاڭعىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە اتالعان جولداردىڭ 85 پايىزىنىڭ ساپاسى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيگە جەتكىزىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەلىمىزدە باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولىنىڭ سالىنعاندىعى بەلگىلى.
ەندى 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا 4,4 مىڭ شاقىرىم جول قايتا جاڭعىرتىلاتىن بولادى. وسى ماقساتتا ازىرلەنگەن 23 جوبانىڭ جالپى قۇنى 1,7 ترلن تەڭگە تۇرادى. بۇل قارجىنىڭ 356,2 ملرد تەڭگەسى بيىلعى جىلدىڭ جۇمىستارى ءۇشىن بولىنگەن ەدى. 1 قاراشاداعى مالىمەت بويىنشا قارجىنىڭ 223,6 ملرد تەڭگەسى يگەرىلدى. يگەرىلگەن قارجىنىڭ تەڭ جارتىسى ۇلتتىق قوردان الىنعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون.
ءسويتىپ استانا – قاراعاندى, ورتالىق – شىعىس, بەينەۋ – اقتاۋ, ورتالىق – باتىس, قاپشاعاي – تالدىقورعان, پەتروپاۆل – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسى, ورال – كامەنكا باعىتىنداعى جولداردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قىزۋ جالعاسىن تاپتى. ناتيجەسىندە جىل سوڭىنا دەيىن جولداردىڭ 602 شاقىرىمى پايدالانۋعا بەرىلىپ, قوزعالىس اشىلاتىن بولادى.
سونداي-اق بيىلعى جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنان بولىنگەن زايمدار ەسەبىنەن بىرقاتار جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. ولاردىڭ قاتارىندا بەينەۋ – اقجىگىت, شورتاندى – زەرەندى, تاسكەسكەن – باقتى, قاندىاعاش – ماقات, كۇرتى – بۋرىلبايتال, مەركى – بۋرىلبايتال, تالدىقورعان – وسكەمەن, جەتىباي – جاڭاوزەن, قالباتاۋ – مايقاپشاعاي, ءۇشارال – دوستىق, اقتوبە – قاندىاعاش, اتىراۋ – استراحان, ۇزىناعاش – وتار, قوستاناي – دەنيسوۆكا, استانانى وڭتۇستىك-باتىسىنان اينالىپ ءوتۋ جولدارى بار. بۇل جۇمىستارعا 100 مىڭعا دەيىن ادام تارتىلعانىن ەسكەرسەك, جۇمىسپەن قامتۋعا دا ىقپال ەتكەنى تۇسىنىكتى.
تەمىر جول سالاسىنا كەلسەك, الماتى – شۋ باعىتىندا ۇزىندىعى 112,3 شاقىرىم بولاتىن جاڭا جول سالىنۋدا. ونىڭ قۇنى 38,4 ملرد تەڭگە تۇرادى. بۇل جولدىڭ 53 شاقىرىمى بىلتىر ىسكە قوسىلسا, 59 شاقىرىمى بيىل پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 ايىندا نەگىزگى جۇمىستارىنىڭ بارلىعى جۇزەگە استى. جول تولىقتاي ىسكە قوسىلعان كەزدە ونىمەن قوزعالاتىن پويىزدار سانى قازىرگى 17-دەن 68-گە, ءبىر تاۋلىكتە تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 66 مىڭ توننادان 265 مىڭ تونناعا, جولاۋشىلار سانى 36 مىڭنان 45 مىڭعا ارتادى. جولعا كەتەتىن ۋاقىت 1,5 ەسە قىسقارادى.
كاسپي تەڭىزى ارقىلى جونەلتىلەتىن جۇك كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قۇرىق تەڭىز پورتىن دامىتۋ ءىسى جالعاسۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇنى قۇرىق پورتىنا سالىنعان جاڭا تەمىر جولدىڭ پاروم تەرمينالىندا 1 ميلليون توننادان استام جۇك وڭدەلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 1,2 ميلليون توننا جۇك وڭدەۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل پورتقا اۆتوكولىك جولى دا تارتىلدى. وسى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە پورتتىڭ جىلدىق قۋاتى 7 ميلليون تونناعا دەيىن جەتەتىن بولادى. ال 2020 جىلى قازاقستان تەڭىز پورتتارىنىڭ جىلدىق جالپى قۋاتتىلىعى 27 ميلليون تونناعا جەتكىزىلەدى.
بيىلعى جىلى استانادا جاڭا تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلگەندىگى بەلگىلى. سونداي-اق وسىنداعى حالىقارالىق اۋەجاي كەڭەيتىلىپ, جاڭا تەرمينال سالىندى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى تەمىر جول سالاسىندا قازاقستاننىڭ تىندىرعان تاعى ءبىر ۇلكەن شارۋاسى – «تۇرىكمەنستان – قازاقستان – يران» حالىقارالىق تەمىر جول جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, پارسى شىعاناعىنا شىعۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعاندىعى. قازاقستان ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسى دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. فرانكفۋرت, لوندون, ۆەنا, پاريج, سەۋل, ابۋ-دابي, دۋباي, پەكين, ىستانبۇل, ءۇرىمشى, سيان, بانگكوك, شاردجا, مينسك, ماسكەۋ, ءنوۆوسىبىر, ەكاتەرينبۋرگ, ومبى, سانكت-پەتەربۋرگ, توم, باكۋ, تاشكەنت, كيەۆ, بىشكەك, تبيليسي جانە تاعى باسقا قالالارىمەن, جالپى الەمنىڭ 26 ەلىمەن اۋە قاتىناسىن ورنىقتىردى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان تمد ەلدەرىنە – 50 باعىت, ەۋروپا ەلدەرىنە – 9 باعىت, وڭتۇستىك – شىعىس ازيا ەلدەرىنە – 14 باعىت, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە 15 باعىت بويىنشا اۋە تاسىمالىن جۇزەگە اسىرادى.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدى ينفراقۇرىلىمدىق دامىتۋ باعىتىندا وسى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بولاشاق ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن كىرىس 2016 جىلى 267 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش 2020 جىلعا قاراي 1,3 ترلن تەڭگەگە جەتپەك. سوندا تاياۋداعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ وزىندە عانا 5 ەسە وسەدى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ سىرتىندا, Boston Consulting Group ساراپشىلارى 2020 جىلى ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ وسىمىنەن ەلىمىزدىڭ ءىجو-گە قوسىمشا 5,2 ملرد اقش دوللارى مولشەرىندە تابىس كىرەتىنىن ايتىپ وتىر.
بۇگىندە قىتايدان ەۋروپاعا جونەلتىلگەن جۇك قازاقستان ارقىلى شامامەن 12-15 كۇندە جەتكىزىلەدى. ال ونىڭ وڭتۇستىك تەڭىز جولىمەن 45-60 كۇندە, سولتۇستىك تەڭىز جولىمەن 33-35 كۇندە جانە ءترانسسىبىر ماگيسترالى بويىنشا 18-20 كۇندە جەتكىزىلەتىندىگىن ەسكەرسەك, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى قۇرلىق مارشرۋتىن قالىپتاستىرعانىن بايقاۋعا بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2016 جىلى قىتاي – ەۋروپا – قىتاي باعىتىندا كونتەينەرلىك تاسىمالداردىڭ كولەمى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە وسسە, 2017 جىلدىڭ 5 ايىندا بۇل باعىتتاعى تاسىمال 2016 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا تاعى دا 2,2 ەسەگە ءوسىپتى. 2017 جىلعى 5 ايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىنان قىتاي – ەۋروپا – قىتاي باعىتىندا 681 كونتەينەرلىك جۇك پويىزى وتكەن ەكەن, بۇل دا 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە كوپ. وسى ايتىلعان دەرەكتەر قازاقستانىمىزدىڭ باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر ەلگە اينالا باستاعانىن دالەلدەيدى.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»