ء«ومىردىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن». بۇگىندە سول قىزىققا جەتە الماي جۇرگەن جۇبايلار قانشاما؟! دەسەك تە, جاڭا عاسىرداعى جاڭا تەحنولوگيالار بالاسىز ءۇيدىڭ قايعىسىن سەيىلتۋدە. وكىنىشتىسى, بۇل مۇمكىندىككە ەكىنىڭ ءبىرى قول جەتكىزە بەرمەيدى. قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەتىن جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋدا دا ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ. وسى توڭىرەكتەگى تۇيتكىلدىڭ ءمانىن ءبىلۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنداعى رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ گينەكولوگ-رەپرودۋكتولوگى ءلاززات ايتقوجينامەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
ءلاززات ايتقوجينانىڭ ەسىمى ءسابي سۇيۋگە زار بولعان جۇپتارعا جاقسى تانىس. ەلىمىزدە جىلىنا 150 مىڭنان اسا جاڭا وتاۋ رەسمي تۇردە تىركەلسە, 20 مىڭ جاس جۇباي اكە-شەشە اتانا الماي جۇرگەن كورىنەدى. ال ولاردىڭ 10 مىڭعا جۋىعى ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋعا (ەكۇ) مۇقتاج.
رەپرودۋكتيۆتىك ورتالىقتار اتالىق نەمەسە انالىق ۇرىعى جوقتارعا دونور قولدانۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى ءالسىز ۇرىقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا بۇگىنگى مەديتسينانىڭ كۇشى جەتپەيدى. ال جاتىرىنان ايىرىلعان ايەلدەر بولسا سۋرروگات (قۇرساق) انا جالدايدى.
ءلاززات ايتقوجينانى تولعاندىرىپ جۇرگەن ەكى ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى ۇرىق دونورلىعى. ء«بىزدىڭ ورتالىقتا قولدانىلىپ جاتقان دونوردىڭ بارلىعى 10 شاقتى ەركەكتەن عانا الىنعان. سول ساناۋلى دونورلىق ۇرىقتى قىزمەتىمىزگە جۇگىنگەننىڭ بارىنە پايدالانىپ وتىرمىز.
بىزدەگى جاساندى ۇرىقتاندىرۋمەن اينالىساتىن مەديتسينا ۇيىمدارىنىڭ بارلىعىندا وسىنداي. مۇنىمەن قويماي, ورتاق بازا جوق. ءبىر ەركەك قالاعان كلينيكاسىنا بارىپ ۇرىعىن قانشا رەت ساتسا دا ەركى وزىندە. زاڭ سولاي. انالىق ۇرىق دونورلىعىندا دا تۋرا وسى جاعداي. ءبىر اكە, ءبىر شەشەدەن تاراپ جاتقان قانشاما ۇل مەن قىز بار. مەنى قاتتى الاڭداتاتىن ماسەلە وسى. 20-30 جىلدان كەيىن وسى بالالار ءبىر-بىرىمەن وتاسسا نە بولادى؟ بۇل – ۇلتتى جويىپ, تەكتىلىكتىڭ تۇبىرىنە بالتا شابۋ ەمەس پە؟ مۇندايدى يسلام مەملەكەتتەرىن بىلاي قويعاندا, ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلى زاڭمەن قولدامايدى», دەيدى ول.
اتالعان ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءبىلۋ ءۇشىن زاڭگەردىڭ پىكىرىنە جۇگىندىك. «ۇرىق دونورلىعى تۋرالى «نەكە جانە وتباسى» تۋرالى زاڭدا كورسەتىلگەن. 2005 جىلى ەكۇ بويىنشا ەرەجە شىققان بولاتىن. سوڭعى جىلدارى بۇل زاڭعا بىرنەشە رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, جاڭا ەرەجەلەر قابىلداندى. سۋرروگات انامەن نەمەسە ۇرىق دونورىمەن ەرلى-زايىپتىلار كەلىسىمشارت جاساسادى. قۇرساق انانىڭ نەمەسە بيولوگيالىق اكەنىڭ بالاعا تالاسۋعا قۇقى جوق دەپ زاڭدا انىق كورسەتىلگەن.
دونورعا مۇقتاج جۇبايلار دا دونوردىڭ كىم ەكەنىن بىلۋگە حاقىسى جوق. كەيبىر جۇپتار دونور بولاتىن كىسىنى وزدەرى ەرتىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا دونور بولاشاقتا بالاعا تالاسپايتىنى تۋرالى كەلىسىم بەرەدى. ال ءبىر ورتالىققا ۇرىق تاپسىرعان كىسىنىڭ باسقا كلينيكاعا دا بارىپ سپەرماسىن ساتۋعا قۇقى بار. ءبىر ەردەن نەمەسە ايەلدەن الىنعان دونورلىق ۇرىقتى بىرنەشە كىسى كەرەگىنە جاراتا بەرەدى. بۇل جاعىنان دا شەكتەۋ نەمەسە تىيىم جوق. ال دونورلىق ۇرىقتىڭ باعاسىن ءار ورتالىق ءوزى بەلگىلەسە, جاتىرىن جالعا بەرەتىن ايەل باعانى وتباسىلارمەن اقىلداسىپ شەشەدى», دەيدى زاڭگەر جاسۇلان نۇرماحامبەتوۆ.
شەتەلدەگى ءتارتىپ قانداي؟ يتاليا 2004 جىلى ۇرىق دونورلىعى مەن سۋرروگات انا بولۋعا زاڭمەن تىيىم سالعان. كانادادا ءبىر عانا «ۇرىق قويماسى» بولىپ, وندا دونور ۇرىعىن اقىلى تاپسىرۋعا جول بەرمەيدى. ۇلىبريتانيادا بولسا ءبىر دونور تەك 10 بالانىڭ عانا بيولوگيالىق اكەسى بولا الادى. جاڭا زەلانديادا بۇل شەكتەۋ تورتەۋگە دەيىن قىسقارتىلعان. اۋسترالياداعى ەرەجە ءار وڭىردە ءارتۇرلى بولعانىمەن, ءبىر دونوردى 5 وتباسىدان ارتىق قولدانباۋ ناقتى بەلگىلەنگەن. الايدا ولار ءبىر دونورلىق ۇرىقتى ءبىر وتباسىنىڭ بارلىق بالالارىنا پايدالانا الادى. قىتايدا ءبىر ەر ازاماتتىڭ دونورلىق ۇرىعى بەس ايەلدى عانا جۇكتى ەتە السا, امەريكادا 800 مىڭ تۇرعىنى بار ايماقتا ءبىر ادامنىڭ ۇرىعى 25 بالانىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن كورىنەدى. اتالعان ەلدەردى الاڭداتىپ وتىرعان ءبىر اكەدەن تۋعان بالالاردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇيلەنۋىنىڭ الدىن الۋ ەكەنى بەلگىلى. ال جەتى اتاعا دەيىن جۇپتاسۋعا بولمايتىن قازاق ءۇشىن زاڭنىڭ دۇرىس جولعا قويىلۋى ءتىپتى دە ەسەلەنە ءتۇسۋى كەرەك ەمەس پە ەدى؟!
ايتقوجينانىڭ ايتۋىنشا, دونور بولاتىن كىسى 18 بەن 35 جاس ارالىعىندا بولىپ, دەنى ساۋ, ۇرىعى ساپالى جانە جۇقپالى اۋرۋلاردان ادا بولۋى شارت ەكەن. انالىق ۇرىق كلەتكاسىنا دونور ايەل ءسوزسىز قۇرساق كوتەرگەن بولۋى شارت.
ءلاززات كەنجەبايقىزى ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە ايەلدىڭ قۇرساق كوتەرە الماۋىنا ەكى جاق بىردەي سەبەپكەر ەكەن. ياعني ەلىمىزدە بەدەۋ ايەل مەن بەلسىز ەركەكتىڭ سانى تارازى باسىن تەڭەستىرىپ تۇر. انا باقىتىنا بولەنگىسى كەلەتىندەردىڭ كوبىنىڭ جاتىرى, جاتىر تۇتىكشەسى نەمەسە انالىق ۇرىق بەزى جوق. ال اتالىق ۇرىعى ءالسىز نەمەسە مۇلدە جوق (يمپوتەنت) ەر ازاماتتاردىڭ قاتارىنا جىنىستىق قابىلەتى تومەن جىگىتتەر كۇن ساناپ قوسىلۋدا.
«قازىرگى كەزدە ءبىز ەڭ الدىمەن كۇيەۋىن تەكسەرەمىز. بۇرىن بالانىڭ بولماۋىنا ايەل كوبىرەك كىنالى بولسا, كەيىنگى ۋاقىتتا ەرلەردىڭ دەنساۋلىعى تومەندەپ بارا جاتقانى انىق بايقالادى. ەرلى-زايىپتىلار گورموندىق اۋىتقۋلاردان, ينفەكتسيا مەن قابىنۋدان عانا زارداپ شەگىپ جاتقان جوق, ولارعا دۇرىس تاماقتانباۋ مەن ءومىر ءسۇرۋ سالتى دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. الدىمىزعا جاتىرىنان, جاتىر تۇتىكشەسى مەن انالىق ۇرىق بەزىنەن ايىرىلعان ايەلدەر وتە كوپ كەلەدى. ولارعا وپەراتسيا جاساتۋعا اسىقپاي, بىرنەشە گينەكولوگقا قارالۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم», دەگەن ل.ايتقوجينا ەمدەلۋشىلەردىڭ ءجيى جىبەرەتىن قاتەلىكتەرىنە توقتالدى.
«جاس جۇبايلاردىڭ اراسىندا بالالى بولۋعا اسىعىپ, ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتىڭ ىشىندە ماڭايىنداعى گينەكولوگتىڭ ەسىگىن توزدىراتىن ايەلدەر بار. ايەل وتباسىلىق ءومىردىڭ ءبىر-ەكى جىلىن ارتقا تاستاعاننان كەيىن عانا تەكسەرىلگەنى دۇرىس. ەم بولماي جاتسا گينەكولوگقا ەمەس, رەپرودۋكتولوگقا, ەرلەر اندرولوگقا, ۋرولوگقا بىردەن بارۋى كەرەك. سوندا ماسەلە تەز شەشىلەدى. ال 10 جىل بويى قۇرساق كوتەرمەسە دە قام-قايعىسىز جۇرگەن ايەلدەردى ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەۋگە شاقىرامىن. ويتكەنى ادامنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن دەنەدەن تىس ۇرىقتاندىرۋدىڭ ناتيجەسى تومەندەي بەرەدى. ەڭ ناتيجەلى كەزەڭ – 35 جاسقا دەيىن. ودان كەيىنگى كورسەتكىشتەر تەك قانا تومەندەي بەرەدى», دەيدى ءلاززات كەنجەبايقىزى.
بىرنەشە جىلداردان بەرى قازاقستاننىڭ حالىق ءجيى ورنالاسقان اۋدان, قالالارىندا تەگىن قابىلداۋ وتكىزىپ كەلە جاتقان ءلاززات ايتقوجينا ونداعى جاعدايلاردىڭ ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىنا كەرى ىقپال ەتىپ وتىرعانىن ايتادى. «ەلىمىزدىڭ ايماقتارىن ارالاپ كەڭەس بەرگەن كەزدە, ەڭ الدىمەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ساۋاتسىزدىعىنا كۋا بولدىم. 10 جىل بالاسى بولماسا دا ءۇيىنىڭ جانىنداعى گينەكولوگقا بارىپ جۇرە بەرەتىن ايەلدەر بار. ەكىنشى ماسەلە – قارجىنىڭ جوقتىعى. ولاردىڭ ۇلكەن قالالارعا كەلىپ تەكسەرىلۋگە ماتەريالدىق مۇمكىندىكتەرى مۇلدە جوق. ال ەلىمىزدە جاساندى ۇرىقتاندىرۋعا 700-800 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قاراجات جۇمسالادى», دەيدى ول.
سوندىقتان دا ءلاززات ايتقوجينا ۇنەمى كوتەرەتىن ماسەلەنىڭ ەكىنشىسى – كۆوتا. 1996 جىلدان بەرى ەلىمىزدە جاساندى ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى 14 مىڭ بالا دۇنيەگە كەلگەن. 2010 جىلدان باستاپ قانا مەملەكەت ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋعا كۆوتا بولە باستادى. ناتيجەسىندە جەتى جىلدا 4783 جۇپقا تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلگەن. بىلتىردان بەرى جىل سايىن 900 كۆوتا تۇراقتى ءبولىنىپ كەلەدى.
«ەلىمىزدە 23 رەپرودۋكتيۆتى ورتالىق بار. تەك ءبىزدىڭ ورتالىققا جىلىنا كەلەتىن 20-30 مىڭ جۇپتىڭ 4 مىڭدايى وسى ەكۇ-نىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. بۇل بالاعا زار بولعان وتباسىلاردى قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. ويتكەنى ەكۇ جاساتۋعا كەز كەلگەننىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. يزرالدەگى سياقتى العاشقى ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن جاسالسا دەگەن ءوتىنىشىم بار. بولماعاندا جىل سايىن 2000 كۆوتا بولىنسە ۇلكەن كومەك بولار ەدى», دەيدى ءلاززات كەنجەبايقىزى.
مايگۇل سۇلتان, «ەگەمەن قازاقستان»