مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىستى ماسەلە ءجيى كوتەرىلەتىنى جاسىرىن ەمەس. ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن بيىلعى اقپاندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار جۇيەسى ءادىل سىنعا ۇشىراعانى دا ەل ەسىندە. بۇل ورايدا ۇكىمەتتە جۇيەنىڭ وزگەرىپ, ناقتى شارالار قابىلداناتىنى دا ايتىلعان بولاتىن. پرەمەر-ءمينيستردىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى تالقىلانعان جيىندا «اقشا يگەرىلمەيدى, تەندەرلەردى كەش وتكىزەدى. سوندا قالاي؟
ۇلكەن اعاتايلارىمىز تەندەر ويناپ جۇرەتىندىكتەن, بالالار زارداپ شەگىپ وتىرادى. وسىنى تۇبەگەيلى شەشۋ كەرەك», دەپ قىنجىلعانى دا ۇمىتىلا قويعان جوق. وكىنىشكە قاراي, وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا بايلانىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءالى دە ازايماي وتىر.
مىسالى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2017 جىلدىڭ 10 ايىندا جۇرگىزىلگەن كامەرالدىق باقىلاۋ بويىنشا 83 995,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 3585 لوت بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. بۇگىنگى تاڭدا دەپارتامەنتتىڭ 10 حابارلاماسى بويىنشا 2 مەكەمەنىڭ ەسەپشوتى جابىلعان. جىل باسىنان بەرى جالپى 15 مەكەمەنىڭ ەسەپشوتى جابىلىپ, 27 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق حاتتاماسى تولتىرىلعان, 88 مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە اكىمشىلىك شارا قولدانىلعان.
جۋىردا قارجى مينيسترلىگى ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ىشكى اۋديت دەپارتامەنتى بيىلعى جىلدىڭ 10 ايىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا جۇرگىزىلگەن كامەرالدىق باقىلاۋلاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا سەمينار وتكىزدى. وسى سەميناردا اۋديتورلار بىرقاتار كەمشىلىكتەردىڭ بەتىن اشتى. دەرەكتەردىڭ توقەتەرىن ايتساق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋدا زاڭ بۇزۋشىلىق كوپ, تەندەر ءادىل وتپەيدى. ءبىر مەردىگەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن, باسەكەلەس كومپانيالاردى تەندەردەن تايدىرۋ ءۇشىن نەگىزسىز تالاپتار قوياتىندار بار. اتالمىش دەپارتامەنت باسشىسى باتىربەك كوشەرباي سەميناردا زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستى سايرام, سارىاعاش, قازىعۇرت اۋداندارى, شىمكەنت قالاسى بويىنشا بىرنەشە مىسالدار كەلتىردى.
ناقتىراق ايتساق, سايرام اۋداندىق اكىمدىگى جاريالاعان قۇرىلىسقا قاتىستى تەندەرلەردە «ا ستروي پروەكت» كومپانياسى 15-تەن استام لوت بويىنشا جەڭىمپاز دەپ تانىلعان. ال تەكسەرۋ بارىسىندا 10 كونكۋرستىڭ زاڭعا قايشى وتكەنى انىقتالىپتى. دەپارتامەنت تاراپىنان زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ جونىندە ۇسىنىس بەرىلگەنىمەن, اكىمدىك ورىنداماعان. ۇسىنىس ورىندالماعان سوڭ قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ ەسەپشوتى جابىلادى. اكىمدىك وسىدان كەيىن سوت تورەلىگىنە جۇگىنگەن. سوت دەپارتامەنتتىڭ تالابىن ورىندى دەپ تابادى. الايدا اكىمدىك بۇعان دا كەلىسپەستەن, وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق القاسىنا شاعىم بەرگەن. وسى ارادا اۋدان اكىمدىگى نە سەبەپتى شاپقىلاپ ءجۇر دەگەن زاڭدى سۇراق تا تۋىندايدى. دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اكىمدىك ءتورت اي ۋاقىتىن سارپ ەتكەنىمەن, قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ ەسەپشوتى ءالى كۇنگە اشىلماعان. وكىنىشتىسى سول, بولىنگەن قارجى يگەرىلمەدى.
ءدال وسىنداي جاعداي سارىاعاش اۋدانىندا ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن كۇردەلى جوندەۋ ءۇشىن جاريالانعان تەندەرلەردە دە ورىن الىپتى. اۋديتورلاردىڭ ايتۋىنشا, اكىمدىك ءاۋ باستان-اق زاڭعا قايشى ارەكەتكە بارعان. تەندەردى زاڭعا سايكەس ءبىلىم ءبولىمى ەمەس, قۇرىلىس ءبولىمى وتكىزگەن. ونىمەن تۇرماي, كونكۋرس ءۇش ايدان استام ۋاقىتقا كەش جاريالانعان. تەكسەرۋ بارىسىندا زاڭسىزدىق انىقتالىپ, ونى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇسىنىس بەرىلەدى. الايدا جاۋاپتىلار تالاپقا مويىنسۇنا قويماپتى. ناتيجەسىندە قىمبات ۋاقىت بوس اۋرەمەن ءوتىپ, قىرۋار قارجى ۋاقتىلى يگەرىلمەدى.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىن وتكىزۋشىلەر اراسىندا قيسىنسىز تالاپتار قوياتىندارى دا بار ەكەن. مىسالى شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى قالاداعى «ۇلاعات» شاعىن اۋدانىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنا تەندەر وتكىزەدى. جوبانىڭ ساراپتامالىق قۇجاتتارىندا بۇل جۇمىستارعا 41 تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىق تالاپ ەتىلگەن. بىراق تاپسىرىس بەرۋشى مەن ۇيىمداستىرۋشى تەندەردى جاريالاعان كەزدە قاتىسۋشىلاردان 87 تەحنيكا تالاپ ەتكەن. سايرام اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى دە قاسىمبەك داتقا اۋىلىندا گاز قۇبىرى جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جاريالاعان تەندەردە جوباداعى 30 تەحنيكانىڭ ورنىنا 87 تەحنيكانى تالاپ ەتكەن. ال قازىعۇرت اۋداندىق قۇرىلىس ءبولىمى مەكتەپتەرگە گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارىنا جاريالاعان تەندەردە كوشەدەگى گازدى كىرگىزۋ ءۇشىن 54 تەحنيكا تالاپ ەتىپتى. مەكتەپ پەن نەگىزگى گاز قۇبىرى اراسىنداعى ءارى كەتسە 500 مەترلىك جەرگە قۇبىر تارتۋ ءۇشىن 54 تەحنيكانى تالاپ ەتۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعانى بەيمالىم.
الايدا مۇنداي تالاپتاردىڭ استارىندا بەلگىلى ءبىر مۇددە جاتقان سەكىلدى. ولاي دەيتىنىمىز, بايدىبەك اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى اقباستاۋ اۋىلىنا گاز قۇبىرىن تارتۋ ءۇشىن جاريالاعان تەندەرىندە دە قاتىسۋشىلاردان 32 توننالىق موسىلىق كراننىڭ بولۋىن تالاپ ەتكەن. ءسويتىپ ۇيىمداستىرۋشىلار 18 الەۋەتتىك ءونىم بەرۋشىنى شەتتەتىپ, بىرەۋىن جەڭىمپاز دەپ تاپقان. قاجەت ەمەس تەحنيكانى تالاپ ەتۋدىڭ ءمانىسى وسىندا جاتقان سياقتى. وسى ء«تاسىلدى» شىمكەنت قالالىق اكىمدىگىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى دە قولدانىپتى. ءبولىم قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىندەگى اۆتوبۋس ايالدامالارىن ورناتۋ ءۇشىن جاريالاعان تەندەرىندە قاتىسۋشىلاردان 85 تەحنيكا تالاپ ەتىپ, ونىڭ ىشىندە 100 توننالىق شىنجىر تاباندى تەحنيكا بولۋى شارت ەكەنىن كورسەتىپتى. ىشكى اۋديت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ب.كوشەربايدىڭ ايتۋىنشا, تەندەرگە قاتىسۋ كەزىندە الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەر تاۋاردى بەلگىلى ءبىر مەكەمەدەن الاتىنى تۋرالى سەرتيفيكات تاپسىرادى. جەڭىمپاز بولعان سوڭ بۇل ۋادەلەرىن ۇمىتىپ, جالعان قۇجات وتكىزەتىندەرى دە بار ەكەن.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»