ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى جالپى ۇلتتىق ءونىم ء(جۇو), جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم ء(جىو), ۇلتتىق كىرىس كولەمى سەكىلدى ماكرو-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن باعالانادى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتەردىڭ رەيتينگىسى جاسالادى. الايدا بۇل كورسەتكىشتەر ءبىز بەن ءسىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ءومىرىمىزدىڭ شىندىعىن كورسەتە مە؟! بۇل – ماسەلەنىڭ باسقا قىرى. وسى تۇستا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ – الەۋمەتتىك دەرتىن دە جان-جاقتى قاراستىرۋ قاجەت.
ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ – بۇل ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ عانا پسيحولوگيالىق پروبلەماسى ەمەس. بۇل – ميكرو-كوزقاراس جانە ماسەلەنىڭ تەك سالدارى. نەگىزگى سەبەپتەرىن تەرەڭىرەك ىزدەۋ كەرەك. ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ جاعدايى – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ بارومەترى.
جيىرماسىنشى عاسىردا فرانتسۋز الەۋمەتتانۋشىسى ەميل ديۋركگەيم «سۋيتسيد. سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋ» كىتابىندا قوعامدا سۋيتسيد پايىزىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋىنا اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك ورتانىڭ ءارتۇرلى جاعدايىن ءبولىپ قاراستىرعان بولاتىن ء(دىني نانىمدارى بويىنشا, وتباسىلىق جاعداي, ساياسي ءومىر جانە ت.ب.). اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, ۇجىمدىق قارىم-قاتىناس جانە قوعامنىڭ اۋىزبىرشىلىگى وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋدى تەجەيدى. قوعامنىڭ بىرىگۋى السىرەگەندە, ادام قوعامدىق ومىردەن الشاقتاپ, ورتاق يگىلىكتەن ءوزىنىڭ جەكە ماقساتتارىن جوعارى قويادى. مىسالى, سۋيتسيدكە ساياسي جاعداي, سونىڭ ىشىندە ۇلتارالىق سوعىستار دا اسەر ەتەدى.
اقش-رەسەي الەۋمەتتانۋشىسى پيتيريم سوروكين قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ دەڭگەيىن ادامنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىمەن انىقتايدى. الەۋمەتتىك مارتەبە ونىڭ ماماندىعىنىڭ بەدەلى, ءبىلىم دەڭگەيى, تابىس كولەمى, بيلىككە قول جەتكىزۋىنەن تۇرادى. بۇل تۇجىرىم بۇگىندە كوپتەگەن زەرتتەۋلەرمەن دالەلدەنگەن. ء وزىن-ءوزى ولتىرگەن الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق توپتار اراسىندا ءبىلىم دەڭگەيى, الەۋمەتتىك مارتەبەسى مەن جاعدايى تومەن ادامدار باسىم.
قوعامنىڭ يگىلىگى ماتەريالدىق, رۋحاني قۇندىلىقتاردى قامتيدى جانە ادامنىڭ ومىرلىك مۇددەلەرىمەن بايلانىستى. الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا قول جەتكىزۋ قاشان دا جەكە تۇلعالاردىڭ ەڭبەك ەتۋىنە نەگىزگى تۇرتكى بولدى. باسقاشا ايتقاندا, ادامدار ءاردايىم ءومىر سۇرۋگە تىرىسادى جانە ۇمتىلادى. ءدال وسى موتيۆپەن كەزىندە ادام «وتتى يگەرسە», بۇگىندە «ايفون» ويلاپ تاپتى. بۇگىنگى كۇننىڭ نەگىزگى ۇرانداردىڭ ءبىرى – «جايلىلىقتا ءومىر ءسۇرۋ». الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا تولىق قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاي عانا «ىڭعايلى» نەمەسە مولشىلىقتا ءومىر ءسۇرۋ جەتكىلىكسىز, «جايلىلىق» ادامنىڭ جۇرەگىندە ورىن الۋى كەرەك. مىسالى, ادامنىڭ جۇرەگى تىنىشتىق, كوڭىل-كۇيىلى بولسا, ول ەشقاشان ءوز-وزىنە قول جۇمسامايدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە قويىلعان ء«سىز ءۇشىن «جايلىلىق» دەگەن نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن اشىق سۇراققا عالامتور قولدانۋشىلارى: «ادام جانىنىڭ جايلىلىعى دەگەنىمىز سۇيىكتى جانە ساعان جاقىن ادامداردىڭ جانىندا بولىپ, اۋىرماي ءجۇرۋى», «جان تىنىشتىعى اۋىر نەمەسە نەگاتيۆتى ۋايىم جوق كەزدە ورنايدى», «جان تازالىعى بولۋى كەرەك, ياعني بارلىق ماسەلەلەر شەشىلگەن, ال شەشىلمەگەنى – شەشىم جولىندا» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
دەمەك, جاننىڭ جايلىلىعى ماتەريالدىق الەم مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن دە بايلانىستى. ۋايىم, شەشىلمەگەن ماسەلە جۇمىسقا ورنالاسۋ, نەسيە, وقۋ اقىسىن تولەۋمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. اتا-انالاردىڭ مۇنداي پروبلەمالارى تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە بالالارعا اسەر ەتىپ, ۇيدەگى جالپى كوڭىل-كۇيدى قالىپتاستىرادى.
بۇگىندە ابدەن جۇمىسقا جەگىلگەن اتا-انالاردىڭ ءوز بالالارىنا نازار اۋدارۋعا ۋاقىتتارى جوق. وتباسىنىڭ تاربيەلىك فۋنكتسياسى بۇزىلعان. تاربيە تۇرعىسىندا بارلىق مىندەتتەردى اتا-انالار بالاباقشا نەمەسە مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنىنا بەرىپ قويعان. كوپتەگەن اتا-انالار جاي بالالارىمەن وتىرىپ سىرلاسپايدى. مىنە, وسىدان بارىپ جاسوسپىرىمدەر سۋيتسيدتەرىنىڭ سەبەپتەرى كورىنە باستايدى...
الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ وقيعالارىنىڭ شامامەن 70 پايىزىندا ولاردىڭ اتا-انالارىمەن قارىم-قاتىناستارىندا پروبلەمالاردىڭ بارى انىقتالعان. ودان كەيىنگى ورىندا وقۋ ورنىمەن بايلانىستى جانە دوستارمەن قيىندىقتار تۇر. نەگىزىنەن كوبىنە سەزىمگە بايلانىستى ماسەلەلەر جاسوسىپىرمدەردە جيىرەك كەزدەسەدى.
وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى كۇنى اتا-انالار مەن بالالارىنىڭ اراسىندا ەموتسيونالدى جىلى قارىم-قاتىناستار جوق. مۇنداي قاتىناس جاس ۇرپاق كەزدەسەتىن كوپتەگەن اۋىر سىناقتاردا سەنىمدى قورعانىس بولار ەدى. وسى جاستاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋى اتا-انالاردىڭ نازارىن ءوزىنىڭ ماسەلەسىنە اۋدارتۋدىڭ سوڭعى امالىنداي كورىنەدى.
وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى سۋيتسيد جاعدايلارىندا ماڭىزدى ءرول وينايدى. سەبەبى, ء وز-وزىنە قول جۇمساعان جاسوسپىرىمدەردىڭ جارتىسىنىڭ اتا-اناسىنىڭ بىرەۋى قايتىس بولعان نەمەسە تاستاپ كەتكەن. جاس وسكىن تىعىرىققا تىرەلگەندە, كوبىنەسە ومىردەن كەتۋدى ويلايدى. زەرتتەۋلەرگە سايكەس, 90 پايىز جاعدايدا ءجاسوسپىرىمنىڭ وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى - دابىل سيگنالى. تۇيىقتالعان وتباسىنان شىققان بالالار كوبىنە ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ ارقىلى پروبلەمالارىن ءجيى شەشەدى. سوندىقتان, الەۋمەتتىك ساياساتتاعى كەمشىلىكتەر ەرەسەكتەردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى جانە جاسوسپىرىمدەردىڭ سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىقىنا اسەر ەتەدى.
تسيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى 2000 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن 11 جىل بويى الەمنىڭ 63 ەلىندە ءولىم تۋرالى جينالعان دەرەكتەرگە تالداۋ جۇرگىزدى. وسى ۋاقىت ىشىندە جىل سايىن 233 مىڭ ادام وزدەرىن ولتىرسە, ونىڭ 45 مىڭى تىكەلەي جۇمىسسىزدىق اسەرىنەن وسىنداي جولعا بارعان كورىنەدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن دامۋ كەزەڭىندە ادامدار جۇمىسىن جوعالتىپ الۋدى كوبىرەك ۋايىمدايتىن كورىنەدى جانە بۇل كەي جاعدايدا ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە يتەرمەلەيدى ەكەن.
ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا بەيىم بالالاردىڭ بەلگىلى ءبىر اۋىرتپالىعى بار الەۋمەتتىك ورتاسى بولادى: تۇرمىسىنىڭ ناشار بولۋى, تولىق ەمەس وتباسىدا ءوسۋى, جالعىزدىق جانە تاستاندىلىقتى باسىنان كەشۋى, ەرەسەك ادام قولداۋىنىڭ بولماۋى جانە ت.ب.
وسىلايشا, وتباسىلىق ماسەلەلەر جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بالا كوبىنە ەرەسەكتەردىڭ مىنەز-قۇلقىنا تاۋەلدى بولادى جانە كەيبىر وتباسىلىق پروبلەمالار ءۇشىن ءوزىن كىنالى سەزىنەدى. بۇل, سايىپ كەلگەندە, جاسوسپىرمدەردىڭ بويىندا وقشاۋلانۋ جانە تولىق دارمەنسىزدىك سەزىمىن تۋدىرادى.
اتا-اناسىنىڭ بىرەۋى عانا تاربيەلەگەن تولىق ەمەس وتباسىلاردا بالاعا كوبىنە كوڭىل, نازار جەتىسپەيدى. ماسەلەن, اناسى ادەتتە, جۇمىس, ءۇي جانە بالانىڭ تاربيەسى اراسىندا ءسۇرىنىپ-قابىنىپ ءجۇرىپ, ونىمەن تولىق قارىم-قاتىناس جاساۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ۋاقىت دا بولا بەرمەيدى. ناتيجەسىندە, ءجاسوسپىرىم ادەتتەگىدەي ء وز قيىندىقتارىمەن دوستارىنا بارادى نەمەسە تۇيىقتالىپ قالادى.
وسىلايشا, وتباسىمەن بايلانىستى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ءجاسوسپىرىمنىڭ ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ ارەكەتىن تۋدىراتىن فاكتورلاردىڭ نەگىزگى توبىنا جاتادى. جوعارىدا ايتىلعانداي, اتا-اناسىنىڭ اجىراسۋى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, وتباسىلىق جانجال جانە وتباسىدا ەرەسەك ادامنىڭ بولماۋى سالدارىنان ءجاسوسپىرىم وقشاۋلانىپ, ءتىپتى وزىنە قول جۇمسايدى.
نەلىكتەن وتباسىلار تولىق ەمەس؟! قوعامدا جىل سايىن اجىراسۋ كولەمى تەك ءوسىپ وتىرعاندىعى قۇپيا ەمەس. اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرى – جۇمىسسىزدىق, وتباسىلار تابىسىنىڭ تومەن بولۋى جانە تۇرعىن ءۇي جوقتىعى سياقتى جانە ت.ب. الەۋمەتتىك ماسەلەلەر. ارينە, بۇل پروبلەمالار اجىراسۋدىڭ بارلىق جاعدايىندا سەبەپ بولا بەرمەيدى الايدا, اسىرەسە ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا بۇل ماسەلەلەر وتكىر بولىپ وتىر.
سوندىقتان ەكونوميكالىق ماكروكورسەتكىشتەرى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ەڭ الدىمەن قوعامنىڭ وزىنە ءۇڭىلىپ قاراۋىمىز كەرەك: ازاماتتار وسى جەتىستىكتەردىڭ اسەرىن سەزىنىپ وتىر ما, جۇمىسسىزدار سانى قانشا, ەلدەگى تابىس دەڭگەيى قانداي, كەدەيلىك دەڭگەيى, نارەستەلەر ءولىمىنىڭ سانى, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ جانە ت.ب. سوندا عانا وسى قوعامنىڭ نەمەسە ەل ءومىرىنىڭ قانشالىقتى جاقسى ەكەنىن كورە الامىز.
ەكونوميكالىق ءوسۋ ينديكاتورلارىنا ەمەس, اتاپ ايتقاندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە قاراپ ەلدەگى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتىڭ جەمىسىنە باعا بەرۋگە بولادى. ال الەۋمەتتىك قورعاۋ ءاربىر ادامنىڭ الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىكتى سەزىنۋىمەن ولشەنەدى.
ءبىر جاعىنان, توقتىق ءومىر جوقتىقتان جاقسى بوپ كورىنەدى. الايدا, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بۇل كوزقاراستىڭ تولىق دۇرىس ەمەستىگىن كورسەتتى. اعىلشىن پسيحولوگى م. ارگايل كروسس-مادەني زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى: جەكە باقىت دەڭگەيى ماتەريالدىق جاعداي مەن وركەنيەتتىلىككە بايلانىستى ەمەس ەكەندىگىن انىقتادى. ادام باقىتى بايلىق جانە تۇرمىستىق زاتتارعا تاۋەلدى ەمەس ەكەنىن تاۋىپ: وسى كورسەتكىشتەر فرانتسيا جانە چاد, نيگەريا جانە اقش-تان زەرتتەلەتىن ادامداردا تەڭ بولىپ شىققان. سونىمەن, باقىتتى سەزىنۋ ءار ادامنىڭ ءومىردى سۋبەكتيۆتى قابىلداۋىنا بايلانىستى ەكەن.
قوعامنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن بارىنە بىردەي جالاقى نەمەسە الەۋمەتتىك تولەمدەردى كوتەرۋدىڭ قاجەتى جوق. زاڭنىڭ اياسىندا ءاربىر جەكە ادام ءوزىنىڭ قابىلەتتەرى مەن دارىنىن دامىتا الۋى كەرەك جانە ءوز ءىسىن ىلگەرى جىلجىتۋ ءۇشىن ناقتى تەتىكتەر بولۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك يەرارحيا بويىنشا كوتەرىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «الەۋمەتتىك ليفت» جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
قىسقاسى, ازاماتتار الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى سەزىنگەندە عانا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك, رۋحاني ت.ب. جاڭعىرۋىنا كۋا بولا الامىز. ادامدار فيلوسوفيالىق ء(ومىردىڭ ماعىناسىن جوعالتۋ) جانە پسيحولوگيالىق (كۇيزەلىس, تورىعۋ), الەۋمەتتىك (الەۋمەتتىك قاناعاتتانباۋشىلىق, بەدەلى, مارتەبەسىن جوعالتۋ, جانە ت.ب.), ەتيكالىق, قۇقىقتىق, جانە مەديتسينالىق وزدەرىنىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرىن ەڭسەرۋگە قابىلەتتى بولادى.
وسىلايشا, الەۋمەتتىك «ساۋ» قورشاعان ورتا جاساۋ ارقىلى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا بولادى. ال سۋيتسيد كورسەكتىشى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك دامۋىن ولشەيتىن «لاكمۋس» ىسپەتتەس. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەكونوميكالىق ءوسىم قوعامعا قىزمەت ەتىپ, الەمۋەتتىك ومىرىمىزگە اسەر ەتۋى ءتيىس.
ايسۇلۋ مولدابەكوۆا
الەۋمەتتانۋشى
“Bilim Foundation” قوعامدىق قورى