«اكىمشىلىك ءوندىرىستىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» جوباسىنىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟

مىنە, وسىعان وراي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حال­قى­­نا ارناعان جولداۋىندا ءۇشىنشى جاڭ­عىرۋ جونىندە جاريا ەتتى. ال ونىڭ نەگىزى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى بول­دى. ويتكەنى بۇگىندە تسيفرلاندىرۋ ءىسى قاي ەلدىڭ بولسىن باسەكەگە قابى­لەت­تىگىن, سونداي-اق حالىقتىڭ ءومىر ءسۇ­رۋ سا­پاسىن ارتتىراتىنى بەلگىلى بو­لىپ وتىر. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلى­مىز­دە دە تسيفرلاندىرۋدىڭ جەكەلە­گەن باعىتتارىنا وكىلەتتى ورگاندار مەن كاسىپورىنداردىڭ, ۇيىمداردىڭ ەرەك­شە ءمان بەرۋى مەن ولاردىڭ بۇل سالادا ءوزارا ءىس-قيمىلىن جولعا قويۋىنىڭ ما­ڭىزدىلىعى ايقىندالا ءتۇستى.

وسى وراي­دا تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسى سوت جۇيە­سى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا بىر­­دەن قولداۋ تاپتى دەسەك ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. ويتكەنى قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىندا بۇل جۇمىس, نە­گى­زىنەن, باستالىپ تا كەتكەن بولاتىن. ماسەلەن, باس پروكۋراتۋرا زامان تالابىنا ساي تسيفر­لاندىرۋ ءىسىن ودان ءارى ساتىمەن جال­عاستىرىپ, ەندى اكىمشىلىك ىستەردى وسىن­داي ۇردىسكە كوشىرۋدى قولعا الدى. 

سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ بارىسى ونىڭ جان-جاقتى تيىمدىلىگىمەن, ارتىقشىلىعىمەن ماڭىزدى بولىپ وتىر. ماسەلەن, جىل سايىن وسى سالا­عا قاتىستى ەلىمىزدەگى 64 ورگان 4 ملن اكىم­شىلىك ماتەريالدار تولتىرۋمەن اينا­لىسادى ەكەن. ال ودان كەيىن قاعاز جۇزىندەگى ول حاتتامالار مەن قاۋ­لىلاردى ەسەپكە قويىپ, باقىلاۋعا الۋ ءۇشىن ولار مالىمەتتەر بازاسىنا ەنگىزىلەدى. سوندا بايقاساڭىز, اكىم­شى­لىك پروتسەسكە ءىس جۇزىندە ەلىمىزدىڭ ءار­بىر كامەلەتكە تولعان ازاماتتارى تۇگەل تارتىلادى.

مۇنداي وراسان كوپ قۇجاتتار تاسقىنىنىڭ ارا­سىن­­دا كەيبىر ىستەردىڭ جوعالىپ تا قالا­تى­نى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى مۇنداي قۇ­­جاتتاردى كۇندەلىكتى تولتىرۋ اعى­مى­نا ىلەسە الماعان كەيبىر شەنەۋ­نىك­­تەردىڭ كوزبوياۋشىلىققا سالىنىپ, قو­سىپ جازۋعا دا بارىپ جاتاتىنى شىن­دىق. كەڭسەلەردەگى سەيف تولعان قاعاز. ولار­عا ۆەدومستۆولىق تولىق باقىلاۋ ءتىپ­تى مۇمكىن ەمەس.

ال بارىنەن بۇرىن, كەيبىرەۋلەردىڭ وزىنە سالىنعان ايىپپۇلدان ءتىپتى حا­بارى دا جوق بولىپ شىعادى. ايىپ­پۇل­دى تولەگەندەرى بولسا, ول مال­ى­م­ەت- ­تەردى الدىرىپ تاستاۋ ءۇشىن تۇبىر­تەك­­تەرىن ۇستاپ جۇگىرىپ جۇرگەنى. كەي­دە ايىپپۇل تولەگەننىڭ وزىندە دە سوت ورىنداۋشىلار ونى بىلمەي قا­لىپ, تاعى تولەۋگە ماجبۇرلەيتىنى دە بار. مۇنداي جاعدايدا پروكۋرورلار ءىستىڭ ءبارىن بىردەن ءمۇلت جىبەرمەي قادا­عا­لاپ وتىرۋى ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. سول ۇي­مە-جۇيمە قاعازداردىڭ ارتىندا شە­نەۋنىكتەردىڭ ولقىلىقتارى مەن بوي­كۇيەزدىكتەرىنىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇراتىنى دا راس. مىنە, وسىلاردىڭ سالدارىنان ءتۇرلى زاڭسىزدىقتار, سەبەپسىز سالدارلار مەن جاۋاپسىزدىقتار كو­رىن­ىس بەرىپ, ولار اقىر سوڭىنان ازا­مات­تار قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا سوق­تىرىپ جاتادى. وسىلاردىڭ ءبارىن سالماقتاپ, سارالاي كەلە مۇنداي كورىنىستەردەن ارىلۋ ءۇشىن باس پروكۋراتۋرا بۇل اسا ءتۇيىندى ما­سەلەنى ەلباسى العا قويىپ وتىرعان بۇگىنگى وزىق تەحنولوگيالار كومەگىمەن شەشۋگە كىرىستى. «اكىمشىلىك ءوندىرىستىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» دەپ اتالاتىن بۇل جوبا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ەتالوندى بازا بولىپ تابىلماق.

ال ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارت­ىق­شىلىقتارى قانداي؟ بىرىن­شى­دەن, ەن­دى بۇرىنعىداي قاعاز ەمەس, ەلەكت­رون­­دى حاتتامالار مەن قاۋلىلار تول­تىرىلاتىن بولادى. وسىنداي ادىس­پەن تولتىرىلعان مالىمەتتەر ورتا­لىق­تاندىرىلعان بازاعا بىردەن كەلىپ تۇ­سەدى. مۇنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى سول, ەندى ولاردى تولتىراتىن ادامنىڭ كەز­دەيسوق ياكي ادەيى جاڭىلىسۋىنا مۇل­دە جول جوق. تۋراسىن ايتقاندا, بۇل جۇيە باسقا كولەمدە ايىپپۇل سا­لۋعا نەمەسە زاڭسىز جازا قولدانۋعا مۇم­كىندىك بەرمەيدى.

بۇل رەتتە ايىپپۇلداردىڭ ورىندالۋى دا تولىق اۆتوماتتاندىرىلعانىن ەس­كەرگەن ءجون. ياعني, ازاماتتىڭ ايىپ­پۇل­­دى تولەگەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن تۇ­بىر­تەكتى ءتيىستى مەكەمەگە اكە­لىپ كور­­سەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ول تولەم ەتا­­لوندىق بازادا اۆتوماتتى تۇردە كو­رى­نەتىن بولادى. بۇل جۇيە­نىڭ جەت­ىل­دى­­رىلگەنى سونداي, ەرىكتى تۇرد­ە تولەن­بە­­گەن اكىمشىلىك ايىپپۇل ماج­بۇرلەپ ورىن­داتىلۋ ءۇشىن اۆتومات­تى تۇردە قاي­تالاناتىن بولادى. مى­سالى, بۇل ما­سەلە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن جول ەرە­­جەسىنە قاتىستى جايدى الاي­ىق. ويت­كەنى وسى جول ەرەجەسىن جۇر­گى­زۋ­شى نە جاياۋ جۇرگىنشىلەر ءجيى بۇ­زا­تى­نى انىق. سوعان وراي پرو­كۋرا­تۋرا جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇز­عانى ءۇشىن تولتىرىلاتىن ەلەكترون­دى حات­تامالاردىڭ ەلەكتروندى نۇس­قا­سىنىڭ قاناتقاقتى جوباسىن قولعا الدى. وسى ماقساتتا باس پروكۋراتۋرا ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, جول-پات­رۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءمو­بيلدى قۇرىلعىلارمەن ەلەكتروندى حاتتامالاردى تولتىرۋ ءۇشىن وعان جا­ڭا قوسىمشالار ەنگىزدى.

بۇل جوبانى جە­دەل جۇزەگە اسىرۋ جولىندا بۇگىنگى كۇنى استانا قالاسىنىڭ 50 ەكيپاجى ءتيىستى پلانشەتتەرمەن جاراق­تان­دى­رىلىپ, ولار وسى جىلدىڭ 17 شىل­دە­سىنەن باستاپ ەلەكتروندى حاتتامالار تولتىرۋعا كىرىسىپ تە كەتتى. استانا قالاسىنىڭ جول ساقشىلارى قازىردىڭ وزىندە 5,5 مىڭ وسىنداي ەلەكتروندى حات­تامالار تولتىرعانىن ستاتيستيكا كور­سەتىپ وتىر.

ەگەر بۇرىن جول-پاترۋلدىك پولي­تسيا قىزمەتكەرى وسىنداي حاتتاما تول­تىرۋ ءۇشىن 15-20 مينۋت ۋاقىت جى­بە­رەتىن بولسا, قازىر بۇعان نەبارى 5 مي­نۋتتاي عانا ۋاقىت كەتەدى. ول ءۇشىن جاڭا قۇرىلعىعا ازاماتتىڭ جەكە سالىق يندەكسىن ەنگىزسە بولدى, ونىڭ اتى-ءجونى, تۋعان جىلى, مەكەنجايى مەن جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇ­جاتتارى, جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ, ساق­تاندىرۋ ءپوليسىنىڭ مالىمەتتەرى ءتىزى­لىپ شى­عا كەلەدى. ال اۆتوموبيل ءنومىرى بوي­ىنشا VIN-كودى انىقتالىپ, ونىڭ تەح­نيكالىق بايقاۋدان وتكەندىگى مەن جال­پى باسقا زاڭ بۇزۋشىلىققا قاتىسى بار-جوعى بىردەن بەلگىلى بولادى. سول سي­ياقتى قۇقىق بۇزۋشىنىڭ بۇرىن بول­عان قىلمىستارعا قاتىستىلىعى مەن ىز­دەۋدە بار-جوعى دا تەكسەرىستەن وتەدى.

وسىنداي ادىسپەن تولتىرىلعان حات­تاما ينسپەكتوردىڭ ەلەكتروندى قول­تاڭباسىمەن كۋالاندىرىلىپ, ول ناق­تى ۋاقىت رەجىمىندە ەلەكتروندى بازاعا تۇسەدى. ال قۇقىق بۇزۋشى بول­سا, حاتتامانى پلانشەتتەگى ستيلۋس­تىڭ كومەگى ارقىلى وقىپ, اب­دەن تانىسىپ بارىپ, قول قويادى. ونىڭ ۇستىنە وعان حاتتامانىڭ قاعاز تۇرىن­دە­گى نۇسقاسى بەرىلىپ, وعان قولى قويى­لىپ, ەكىنشى نۇسقاسى ينسپەكتور­دا قالادى. ال ەلەكتروندى حاتتاما قۇ­قىق بۇزۋشىنىڭ ەلەكتروندى پوشتا­سىنا جىبەرىلەدى نەمەسە ۇيالى تەلەفونىنا حاتتاما تولتىرىلعانى جونىندە سمس حابارلاما تۇسەدى. قۇ­قىق بۇزۋشىنىڭ قولىندا سمارتفون نەمەسە ايفون بولسا, ول بىردەن حات­تامانىڭ تولىق ءتۇرىن كورەدى. سون­داي-اق ەلەكتروندى حاتتامانىڭ كو­شىرمەسىن باس پروكۋراتۋرانىڭ اق­پاراتتىق سەرۆيسىنەن, ياعني  http://qamqor.gov.kz ادرەسى بويىنشا دا تاۋ­ىپ, قاعاز تۇرىندە شىعارىپ الۋعا تو­لىق مۇمكىندىك بار.

ەلەكتروندى تاسىلمەن راسىمدەلگەن ايىپپۇلدى تولەۋ دە وڭاي. ۋاقىت المايدى. ايىپپۇل تولەۋگە تارتىلعان كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشى ايىپپ ۇلىن pos-تەرمينال ارقىلى سول جەردە-اق, ياعني قۇقىق بۇزعان جەرىندە نەمەسە ەلەكتروندى تولەممەن, ياعني ەكىن­شى دەڭگەيدەگى كەز كەلگەن بانك­تە تولەي الادى. مۇنى ءوز قالاۋى بى­لەدى. ايىپپۇلدى تولەگەن سوڭ ونىڭ تۇبىر­تەگىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا اپا­رۋ­دىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى اكىمشىلىك ايىپ­­پۇلدىڭ تولەنگەنى تۋرالى دەرەك با­زا­عا اۆتوماتتى تۇردە تۇسەدى. تولەم تۋ­­رالى دەرەك بازاعا سول مەزەتتە كە­لىپ تۇسەتىن بولعاندىقتان ايىپپۇل دا اۆتوماتتى تۇردە دەرەۋ جويىلا­دى. دە­مەك, ول ادامعا جوعارىدا ايت­قا­نى­مىز­داي, ەندى سوت ورىنداۋشىدان دا الاڭداۋدىڭ نەگىزى جوق.

دەمەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي ەنگىزىلگەن تسيفر­لى تەحنولوگيانىڭ ەلەكتروندى حاتتاما تولتىرۋ بارىسىندا ازاماتتار ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە پايداسى اسا زور دەيمىز. ال «اكىمشىلىك ءوندىر­ىستىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» وتكەن قىر­كۇيەك ايىندا مەملەكەت باسشى­سىنا كورسەتىلگەن بولاتىن. وسى ورايدا ءبىز اڭ­­گى­مەلەسكەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇ­قىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنا­يى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى تو­را­عاسىنىڭ ورىنباسارى باعلان بەك­باۋ­وۆ: «ەلىمىزدە اكىمشىلىك ءوندىرىستى تسيفرلاندىرۋ ءىسى جۇزەگە اسىرىلدى دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار», دەيدى. 

بۇدان بۇرىنىراق ەلىمىزدىڭ ەلەكترون­دى جۇيەسىنە ارىز تۇسكەن سات­تەن باستاپ سوتقا دەيىنگى پروتسەستىڭ ءبا­رىن قامتيتىن «سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ بى­رىڭعاي ءتىزىلىمى» ەنگىزىلگەنى تۋرالى دا ايتقان بولاتىنبىز. بۇل جۇيە بارىسى دا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىرعان كورىنەدى. 

الەكساندر تاسبولات, «ەگەمەن قازاقستان»