ءىرى قالالاردا قاراۋسىز قالعان جانۋارلارعا بايلانىستى ماسەلە كوپ. وسى ماسەلە بويىنشا الماتى قالاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا باسقارماسى ەلىمىزدە قاناتقاقتى جول كارتاسىن دايىندادى. قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرعان «مەيىرىمدى قالا» جوباسى جونىندە باسقارما باسشىسى ايدىن كەرىمبەكپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ايدىن جانۇزاق ۇلى, يت پەن مىسىقتىڭ ساناعىن جۇرگىزۋدى قابىلداي الماي جاتقاندار بار...
– «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭعا, يۋنەسكو-نىڭ «بۇكىلالەمدىك جانۋارلاردىڭ قۇقىعى دەكلاراتسياسىنا», «جانۋارلاردى قورعاۋ تۋرالى ەۋروپا كونۆەنتسياسىنا», «جەردەگى جانۋارلار دەنساۋلىعىنىڭ كودەكسىنە» سايكەس قالا اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن قاراۋسىز قالعان جانۋارلار ماسەلەسى بويىنشا جول كارتاسى دايىندالدى. بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق ۇيىمدار جانە جانۋارلار قۇقىعىن قورعاۋشىلار اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ, ساراپتامادان ءوتتى. الماتىدا قۇستار مەن كەمىرگىشتەردى ەسەپكە الماعاندا, 8 مىڭ يت پەن مىسىق تىركەۋگە الىنعان. بۇل كورسەتكىش ەسەپكە الۋ ماسەلەسى دۇرىس جولعا قويىلماعاندىقتان ءالى انىق بولماي تۇر. مىسالى, قالادا 140 مىڭنان اسا جەكە اۋلا بار. كوپ قاباتتى ۇيلەردە ۇستالاتىن يت پەن مىسىق قانشاما؟! ۆەتەرينارلىق ءىس-شارالار وسى ايادا جوسپارلانعان. جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى قولدانىلاتىن ەكپە جانە باسقا دا جۇمىستار تولىق جۇرگىزىلمەگەن. سوڭعى 4,5 جىلدا 91 مىڭ قاڭعىباس يت پەن مىسىق اۋلانعان. سوعان قاراماستان قاڭعىباس جانۋارلار جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. ەكپە سالىنباعان, يەسىز يتتەن كەلەتىن قاۋىپ كوپ. ادام قاۋىپسىزدىگىن كوزدەيتىن كارتا التى باعىتقا, قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, ساناق جۇرگىزىپ بىرىڭعاي دەرەكقور جۇيەسىنە ەنگىزۋگە, قاتىگەزدىك تانىتپاي اۋلاۋعا, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, ۆەتەرينارلىق ورتالىقتار جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ جانە جانۋارلار يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مادەنيەتىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن.
ارينە, يزولياتورلار حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلمەيتىنى راس. مۇنىڭ ءوزى كاسىپكەرلەردەن جالعا الىندى. ۇستالاتىن جانۋار سانى ارتسا, سىيمايدى. بىراق اس-سۋى مول. يزولياتورعا تۇسكەن جانۋارلار سول كۇنى سۋرەتكە ءتۇسىرىلىپ, ءتۇر-ءتۇسى سيپاتتالىپ, قاي اۋداننان ۇستالعانى تۋرالى دەرەك ارنايى مەكەمەنىڭ سايتىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانادى. ءۇش كۇننىڭ ىشىندە يەسى تابىلعان جاعدايدا الىپ كەتەدى نەمەسە سۇرانىسقا يە بولعان جانۋار جاڭا قوجايىنىن تابادى. بيىل قالا اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن جەر ءبولىندى. قازىر حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا جاڭا ۇلگىدەگى ورتالىق سالۋ جوباسى قاراستىرىلۋدا.
– جانارلاردى ەسەپكە الىپ, چيپ قويۋدىڭ قانداي سىرى بار؟
– نەگىزى مىندەت – تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ. «الماتى-2020» بەسجىلدىق دامۋ باعدارلاماسىندا جەتى باعىت ايقىندالدى. بۇل باعىتتار بىرىنشىدەن, قالا تۇرعىندارى ءۇشىن جايلى بولسا, ەكىنشىدەن, قاۋىپسىز بولۋى كەرەك. جول كارتاسى – قالانىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىر بولىگى. ىرگەسى كەڭەيگەن الماتىدا ءۇي جانۋارلارىن ۇستاۋ مەن سەرۋەندەتۋ قيىنعا سوعىپ بارادى. قالادا جانۋار اسىرايتىن ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن قۇقىعى ءتيىستى دارەجەدە قورعالماعان. «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ قاڭعىعان يتتەر مەن مىسىقتاردى ۇستاۋ جانە ولاردى جويۋ جونىندەگى قۇزىرى تۋرالى عانا جازىلعان. الايدا قالالىق ءماسليحات شەشىمىمەن بەكىتىلگەن بۇل ەرەجەلەر ناقتى تالاپتى ورىنداي الماي وتىر. ماسەلەن, جانۋارلاردى پاتەردە جانە جەكەمەنشىك اۋلادا ۇستاۋدىڭ, سونداي-اق تاسىمالداۋ مەن دەزينفەكتسيا جاساۋ سياقتى ساۋالدار اشىق كۇيى قالۋدا. قۇزىرىرلى ورگاندارعا الدەكىمدەردىڭ جانۋارلارعا قاتىگەزدىكپەن قاراعانى تۋرالى شاعىم ءجيى تۇسەدى. سوڭعى التى جىلدا قىلمىستىق كودەكستىڭ 276-بابى (جانۋارلارعا قاتىگەزدىكپەن قاراۋ) بويىنشا قوزعالعان 800 ءىستىڭ تەك 11-ءى عانا سوتقا جەتكەن. سونداي-اق قايدان اكەلىنگەنى بەلگىسىز ەكزوتيكالىق جانۋارلاردى ۇيدە ۇستاۋ دەرەكتەرى دە انىقتالدى. كىم, قايدان, قانشا قارجىعا, قانداي ماقساتپەن اكەلدى – بەلگىسىز. ءتىپتى سالىق كودەكسى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە دە جانۋارلاردى اسىراۋ, ءوسىرۋ, كوبەيتۋگە بايلانىستى ازاماتتاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ شاراسى قاراستىرىلماپتى. جانۋارلاردى اسىراۋعا بايلانىستى جەكە تۇلعا جاۋاپكەرشىلىگىن انىقتاپ, ناقتى كاتەگورياسىن بەلگىلەگەن شارالار بەلورۋسسيا مەن ۋكراينا زاڭدارىندا 2007 جىلدارى قابىلداندى. رەسەيدە «قاراۋسىز جانۋارلار تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەنۋدە. ياعني الەمدىك قاۋىمداستىق زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن باپ بولماسا, ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قاۋىپ تونەتىنىن ءتۇسىندى.
قازىر كەي ادامنىڭ ءبىر بولمەلى پاتەرىندە 20 مىسىق, 2-3 سوتىق جەرى بار اۋلاسىندا 10-15 يت ۇستايتىنى تۋرالى ەستىگەندە, ەلەڭ ەتپەيتىن بولدىق. قالا ورتاسىنداعى اۋلادا 50-60 قوي, 2-3 سيىر نەمەسە جىلقى ۇستاپ وتىرعانداردى قوسىڭىز. تار جەردە كوپ جانۋار ۇستاعان دۇرىس پا؟ ونىڭ دا شەكتى مولشەرى بولعانى ءجون. تۇرعىنداردان تۇسەتىن ارىز-شاعىم شاش-ەتەكتەن بولعانىمەن, زاڭدا ەكى جاقتىڭ دا قۇقىعى مەن مىندەتى ايقىندالماعاندىقتان, شارا قولدانۋعا قاۋقارسىزبىز. سول سەبەپتى قالا اۋماعىندا ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردى تاراتپاس ءۇشىن جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتا ءتۇسۋ ماقساتىندا ەرەجەگە وزگەرىس ەنگىزىپ, قاڭعىباس جانۋارلاردىڭ سانىن ىزگىلىكتى رەتتەۋگە باعىتتالعان باعدارلاما ءتۇزۋ قاجەت. يەسىز يتتەردىڭ سانىن تىزىمدەمەسە, قالانىڭ ەپيدەميولوگيالىق احۋالىنا قاۋىپ توندىرەتىن اۋرۋدىڭ تارالۋى, قاۋىپ الادى دەگەن قورقىنىش, اۋلاۋ, تاسىمالداۋ, جەتكىزۋ, ءتۇسىرۋ كەزىندە قاتىگەزدىك كورسەتۋ, يت پەن مىسىقتى قورلاپ, قايشى ارەكەتتەرگە بارۋ, تۇرعىندار تاراپىنان الەۋمەتتىك قارسىلىقتىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋى سەكىلدى ماسەلەلەر كۇننەن كۇنگە تەرەڭدەپ بارادى. البەتتە, قاڭعىباس جانۋاردىڭ قاپتاۋىنا جاۋاپسىز قوجايىندار كىنالى. ولار جازدا ساياجايعا بارعاندا يت پەن مىسىق اسىراي باستايدى دا, كۇن سۋىتىپ, قالاداعى ۇيىنە قايتۋعا تۋرا كەلگەندە نەمەسە سەنىمىنەن شىقپاسا, قاراۋسىز قالدىرىپ كەتە بەرەدى. ەكىنشى سەبەبى, الماتى وبلىسىنىڭ الماتى قالاسىنا ىرگەلەس ورنالاسقان اۋدانداردان كەلگەن يتتەردىڭ ميگراتسياسى. باسپاناسىز يتتەردىڭ كوبەيىپ كەتكەنى سونشالىق, قالاداعى حايۋانداردىڭ ءبىرتۇتاس رەەسترى بولماعاندىقتان, ولاردىڭ قوجايىنىن ناقتى انىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن جاڭا قوجايىن تابۋ جانە قايتارىپ بەرۋ جۇيەسى دە بەلگىلەنبەدى. ادام قاۋىپ العان ءيتتىڭ يەسى بەلگىسىز بولىپ شىعادى. مۋنيتسيپالدى نەمەسە مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان ورتالىق تا جوق. كوشە كەزگەن يتتەردەن قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى – قۋىپ ءجۇرىپ ۇستاپ, جۇيكە تامىرىن جانسىزداندىرىپ, ءولتىرۋ عانا. بۇل تۇرعىدا دامىعان شەتەلدىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ قاجەت. جانۋارلاردى تىزىمدەپ, تىركەۋگە تۇرعىزىپ, ەكپە سالساق, قاراۋسىز قالىپ, قاڭعىباس اتانسا نەمەسە الدەكىمنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ جاتسا, يەلەرى ايىپپۇل تولەپ, جاۋاپقا تارتىلسا, قاتىگەزدىك تە قىسقارار ما ەدى. جانۋارلار سانىن تىزىمدەپ رەتتەۋ ءۇشىن ءىستىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىنە نەگىزدەلگەن شارالار جيىنتىعى رەتىندە مەيىرىم مەن ىزگىلىك قاعيدالارىنا سۇيەنۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان سايكەستەندىرۋ قۇرالى رەتىندە چيپتەندىرۋ ءىسى ءسوزسىز قاجەت. ايلالى ارەكەت جانۋارلارعا تاسىعىشتار تۋرالى اقپاراتى بار قۇرىلىمدى تەرى استىنا ەگۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. اۋلاۋ كەزىندە قولعا تۇسكەن ءچيپسىز يت پەن مىسىق كەزبە دەپ تانىلىپ, ءتيىستى شارا قولدانىلادى. بارلىق ۆەتەرينارلىق ەمحاناعا ءچيپتى سايكەستەندىرەتىن سكانەر الۋ ۇسىنىلادى. 2020 جىلعا دەيىن 113 000 ميكروچيپ قويۋ كوزدەلگەن.
ەڭ الدىمەن, ءۇي مەن كوشەدەگى يت پەن مىسىقتىڭ ناقتى ەسەبى بەلگىلى بولادى. حايۋاندار كاتەگوريا بويىنشا جىكتەلىپ, قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكت بەلگىلەنەدى. قاڭعىرعان حايۋاندار سانى ون ەسەگە ازايادى. تورتاياقتىلاردى اسىراپ وتىرعانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. ءيتى مەن مىسىعى جوعالعان جاعدايدا, تاۋىپ الۋدىڭ مۇمكىندىگى ارتادى.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»