ىلديدان سالسا توسكە وزعان

قازاقستان وڭتۇستىكتەن عانا تۇرمايدى عوي. ونىڭ ءومىر جولىن بىلە بەرمەيتىن بىلايعى جۇرت ءۇشىن ول تىندىرعان ءىستى سىدىرتا ءبىر شولىپ شىقساق تا جەتكىلىكتى.

وتىراردا تۋىلدى. اكەسى مۇراپ بولدى. ءشاۋىلدىر وڭى­رىندە ال­عاش جەمىس-جيدەك ەككەن ديقان اتاندى. ول قازعان ارىق ءالى كۇنگە دەيىن «ايتاحان ارىعى» دەپ اتالادى. ەل ىشىندە «قىز جىبەك» اتانعان اناسى ايجا­مال قۋانىشتىڭ 13 جا­سىندا دۇنيەدەن ءوتتى. انا ءۇشىن بالا­­سى­نىڭ ەرجەتكەنىن كورمەي وتۋدەن وتكەن قايعى بار ما ەكەن, ءسىرا؟..

ماسكەۋ ۆەتەريناريا اكادەمياسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىت بەل شەشىپ, شارۋاشىلىق شىرعالاڭىنا قويدى دا كەتتى. جۇمىس ىستەگەنىنە ءبىر جىل تولعان­دا العاباس اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرتازا ىسمايىلوۆ ونى اۋدان كومسومول ۇيىمىن باسقا­رۋعا شاقىردى. الدىندا تىن­دىرار ءىسى مول جاس مامان كەڭ­سەدە وتىرىپ قالۋدان قاۋىپتەنىپ, ول ۇسىنىستان باس تارتتى. ەكى جىلدان سوڭ وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, كوپ ۇزا­ماي كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىن­شى حاتشىسى بولىپ بەكىدى.

ارادا ۇزاق جىلدار وتكەن سوڭ ول قىزمەت ەتكەن كەزەڭدەرگە نازار سالا قاراساق, ول قايدا بولسىن, قاي سالادا قىزمەت اتقار­سىن, بارىندە دە اسقان ىسكەرلىك, تال­ماس ىزدەنىس, سارقىلماس قايرات, وتكىر باتىلدىق تانىتا ءبىلىپتى. قازىرگى قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ بەكىگەندە ول 28 جاستاعى جىگىت ەدى. پارتيالىق سۋبورديناتسيانىڭ مىزعىماس شەڭبەرىندە جۇرسە دە ول وزىنە ءتان باتىلدىقپەن «اۋداندىق ەكو­نو­ميكالىق تالداۋ بيۋروسىن» قۇردى. 1977 جىلى مامىردا شاردارا اۋداندىق اتقارۋ كومي­تەتى­نىڭ توراعالىعىنا بەكىدى. د.قوناەۆ­تىڭ ءوزى وعان باتا بەرىپ, رەسپۋب­ليكاداعى ەڭ جاس توراعا دەپ ارقادان قاقتى.

بۇل جۇمىسقا دا ول بەلسەنە كىرىستى. سول بەلسەندىلىكتىڭ ار­قا­سىندا قىزىلقۇم ءماسسيۆى بۇكىل­وداقتىق ەكپىندى قۇرىلىس الاڭىنا اينالدى. جاڭا كەڭشار­لار اشىلدى. سۋلاندىرۋ, كوگال­داندىرۋ, قالانى تارتىپكە كەلت­ىرۋ, جاڭا تيپتەگى ۇيلەر سالۋ, ەڭبەكشى ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ, ەڭبەگىنىڭ ەش بول­مايتىنىنا سەندىرە ءبىلۋ بولدى ماقساتى. بۇدان دا اۋقىمدى ىستەردى ەڭسەرۋگە بىلەك سىبانا كىرىسە بەرگەندە تاعى دا قىزمەت اۋىس­تىرۋعا تۋرا كەلدى. تاعى دا توراعا­لىق. باياعى ءوزى ىستەپ كەتكەن لەنين اۋدانىنا اۋاتكوم تور­اعاسى لاۋازىمىنا قايتا ورالدى.

مال شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىساتىن لەنين اۋدانى مۇلدەم جاڭا باعىتقا بەت بۇر­دى. جوبادا جوق بولسا دا, ايتا­حانوۆتىڭ باستاماسىمەن اۋدان ورتالىعىنا كانالدان سۋ تارتىلىپ, بارلىق كوشەلەرمەن سىلدىراپ سۋ اعا باستادى. ارىقتار بەتوندالىپ, لوتوكتار تارتىلدى. اۋداندا ەگىلىپ جاتقان ون سەگىز وسىمدىك داقىلىنىڭ قالاي سەبىلىپ, قالاي سۋارىلۋى جانە قانداي تىڭايتقىشتاردى قاي مەزگىلدە بەرۋ كەرەكتىگى جايلى ارنايى قويىن كىتاپشا شىعارىلىپ, ءار ديقاننىڭ قولىنا بەرىلدى.

ايتاحانوۆتىڭ الەۋەتىن بۇرىن دا كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەن وبلىس باس­شىلارى ونى وبلىس­تىڭ اگرو­ونەركاسىپ بىرلەستىگى توراعا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسار­لىعىنا لايىق دەپ تاپتى. اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسى باستاعان بىرنەشە قۇرىلىمدى بىرىكتىرگەن الىپ اگروونەركاسىپ بىرلەستىگىن قالاي شىركوبەلەك اينالدىرعانىن كورگەن سوڭ, قىرىق جىلدان كەيىن قۇرامىنا بوگەن اۋدانىنىڭ ءبىراز كەڭشارىن قوسىپ, قايتادان اشىلىپ جاتقان ارىس اۋدانىنا ءبىرىنشى حاتشى ەتىپ جىبەردى.

اۋداننىڭ جەكە بيلىگى وزىنە تيگەن قۋانىش كۇندىز-ءتۇنى قۇل­شىنا, قۇشىرلانا جۇمىس ىستەدى. بۇل ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ءبىر ءونىمدى كەزەڭ بولدى. ول كۇن وتكەن سايىن زاماننىڭ تارىلىپ كەلە جاتقانىن كورىپ, اۋدان حالقىن نارىققا كۇنى-ءتۇنى دايىندادى. باسشىلار ءتۇرلى سەمينار, كۋرستارعا وقۋعا قايتا-قايتا جىبەرىلىپ جاتتى. قالا حالقى تۇگەلدەي ەگىن ەگەتىن, ساياجاي سالاتىن جەر تەلىمىنە يە بولدى. قالالىقتار باۋ-باقشا ونىمدەرىمەن وزدەرىن وزدەرى تولىق قامتاماسىز ەتە الدى, ارتىعىن بازارعا شىعارۋدى ۇيرەندى. دالا مەن قالانىڭ اراسىندا وتە تىعىز بايلانىس ورنادى. قالا حالقى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن, جەممەن, شوپپەن تولىق قامتاما­سىز ەتىلدى. جىلىجايلار كوپتەپ سالىنىپ, ولاردىڭ ءونىمى بازاردا قىمىز, قىمىران سەكىلدى ۇلتتىق تاعامدارمەن قاتار تۇراقتى تۇردە ساتىلا باستادى. ارىس قالاسىنىڭ بازارى ايتاحانوۆ تۇسىندا وب­لىس­­تاعى ەڭ ارزان بازارعا اينالدى. بارىنەن بۇرىن حالىقتىڭ رۋحىن كوتەردى. اقىندار ايتىسى, ناۋ­رىز تويى, شوپاندار تويى كەرە­مەت قىزىق تا مازمۇندى ءوتىپ تۇر­دى. ولارعا ارىستان شىققان اقىن­د­ار, جازۋشىلار, عالىمدار شاقىرىلدى.

ءبىر كۇندە 33 كوشەگە قايتا ورالعان ارىستارىمىزدىڭ ەسىمى بەرىلدى. ەلىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ بيلەر كەڭەسى قۇرىلدى. قالا اباتتاندىرىلدى. ارىس – بايىرقۇم جولى قايتادان تاقتايداي ەتىپ جوندەلدى. مونتايتاسقا جاڭا اسفالت جول سالىندى. مەك­تەپ ءتارىزدى الەۋمەتتىك سالا قۇرى­لىستارى قاتتى قارقىنمەن جۇر­گىزىلدى. ادامنىڭ ويىنا كەل­مەي­تىن نارسەنى ويلاپ تابۋعا مىق­تى ايتاحانوۆ كسرو-دا رەسمي تۇردە تەمىرجولشىلار قالا­سى جوق ەكەنىن ءبىلىپ الدى دا, ماس­كەۋگە بارىپ, جول قاتىناس­تارى مي­نيسترلىگى الدىنا ارىس­قا وسىنداي مار­تەبە بەرۋ ماسە­لەس­ىن قويدى. ناتي­جەسىندە, مينيستر­لىكتىڭ بۇل جو­نىندە ارنايى قاۋلىسى شىقتى. قالاعا ورتا­لىقتان قارجى قۇيىلا باستادى.

1991 جىلى كەڭەس وكىمەتى قۇلاپ, بايلانىستار بىردەن ءۇزىلدى دە, كوپتەگەن تاماشا باستاما اياقتا­لىپ ۇلگەرمەدى. ايتسە دە جاڭا ورتا مەكتەپ, كوشە ارىق­تارىن ناۋالاندىرۋ سەكىلدى تالاي ءىس ات­قارىلىپ قالدى.

اتقارىلىپ ۇلگەرگەن ىستەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر سۇبەلىسى – ارىس اۋدانىن ارال اپات ايماعىنا جاتاتىن اۋداندار قاتارىنا كىرگىزۋى ەدى. وتىرار, العاباس, سوزاق ونداي دارەجەگە يە ەمەس كەزدە مۇن­داي شارۋانى ىسكە اسىرۋ وڭاي بول­عان جوق. ول ءۇشىن مونتايتاستا كەڭەس وكىمەتى يادرولىق سىناق جۇر­گىز­گەنىن دالەلدەۋگە تۋرا كەلدى. اۋدان حالقى بىرنەشە جىل بويى جالاقى مەن زەينەتاقىعا اي سا­يىن 20 پايىز ۇستەمە اقشا الىپ وتىر­دى. قالەكەڭ كەتكەن سوڭ ونىڭ الىپ تاستالعانى دا شىندىق, بى­راق ايتاحانوۆتىڭ كومەگىمەن ول قايتادان قالپىنا كەلتىرىلدى.

1993 جىلدىڭ مامىر ايىنان جەلتوقسان ايىنا دەيىن قۋانىش ايتاحانوۆ وبلىس اكىمىنىڭ يدەو­لوگيا جونىندەگى ورىنباسارى قىز­مەتىن اتقاردى. ورداباسىداعى ءۇش ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى باس قوسقان ۇلى تويدىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. ماۋسىم ايىندا وبلىستا يدەو­لوگيا ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەڭەس وتكىزدى. ايتاحانوۆقا جۇك­تەل­گەن الەۋمەتتىك, ساۋدا سالا­لارى دا ءبىر رەتكە كەلىپ قالىپ ەدى, تەك وبلىس باسشىسى اۋىستى دا, ايتا­حانوۆ جۇمىسسىز قالدى.

ءبىراز كۇننەن كەيىن وعان قاتال قىستىڭ قاھارىنا تاپ بولعان سوزاق اۋدانىنا بارۋ ۇسىنىل­دى. ايتاحانوۆ ويلانۋعا ءبىر اي سۇراپ, ەڭبەك دەمالىسىنا كەتتى. دەمالىستان كەلگەن سوڭ ءماجىلىس سايلاۋىنا تۇسپەي, جاۋدى كورسە ارقالانىپ كەتەتىن باتىرلارعا ءتان مىنەزبەن قيىندىققا قارسى شاپتى. قاراشانىڭ ورتاسىنان بەرى مالى قورادان شىعا الماي قالعان اۋدان ءجۇز جىلدا ءبىر عانا بولاتىن جۇتتىڭ الدىندا تۇر ەدى. مالىنان تۇگەل بولماسا دا سوعان جۋىق ايىرىلۋعا ءتيىس اۋدان ايتاحانوۆتىڭ توتەنشە جاعداي جاريالاپ, پرەمەر-مينيسترگە تىكەلەي شىعىپ, الماتى, اقتوبە, كوكشەتاۋ, ورال, تاعى باسقا دا وبلىستاردان جەم-ءشوپ, جانار-جاعارماي, ۇكىمەتتەن وبلىسقا تيەسىلى 44 ميلليون تەڭگەنىڭ, سول كەزدەگى 8-ءى ءبىر دوللارعا تەڭ تەڭ­گە­نىڭ كەزىندە 24 ميلليون تەڭگە كومەك­تى سوزاققا ءبولدىرتىپ الىپ قايتۋىنىڭ ارقاسىندا اپاتتان امان قالدى. جەم مەن ءشوپ مەم­لەكەتتىڭ دە, جەكەمەنشىكتىڭ دە مالىنا تاعى ەكى جىلعا جەتتى...

بۇدان سوڭ جەكەشەلەندىرۋ اكىمنىڭ تالابىنىڭ ارقاسىن­دا مال­دىڭ باسى بار كەزىندە تەز جۇر­گىزىلدى. اۋدان ونى وبلىس­تا ءبىرىنشى بولىپ اياقتادى. سول سەبەپتى اۋدان قازىر وبلىستاعى مال باسى ەڭ كوپ اۋدان اتانىپ وتىر. ال كەيبىر اكىمدى تىڭداعىسى كەلمەي, كەڭشار ديرەكتورىنىڭ ايتقانىنان شىعا الماي, مەنشىگىن الۋعا اسىقپاعان جەردە, مىسالى, «سوزاق» سوۆحوزىندا ءۇش جىلدان كەيىن 70 مىڭ قويدان 7 مىڭ قوي عانا قالدى. ءبارىن باستىق بارتەرمەن تاۋىستى...

«ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ كەرەك, ويتكەنى ەكونوميكانى وركەندەتۋ ەرتەلى-كەش ور­نىنا كەلەتىن نارسە, حالىق دىڭ­گەگىنەن ايىرىلسا ونى قال­پى­نا كەلتىرۋ قيىن», دەيتىن قالە­كەڭ سوزاقتا دا ەلدى بىرلىككە, تاتۋ­­­لىققا, ىنتىماققا, نامىسىن ويا­تۋ­عا شاقىراتىن تالاي يگىلىك­تى ءىس-شارا­لار وتكىزدى. سۇلتان­بەك قوجا­نوۆتىڭ 100 جىلدىق مە­رەي­تويى سۇگىر, تولەگەن موم­­بەكوۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆ, ءبا­تي­ما باتىربەكوۆا, اسقار سۇلەي­­­مەنوۆ­تىڭ مەرەيتويلارى دا رەس­­پۋب­ليكالىق دەڭگەيدە ءوتتى. بابا تۇكتى شاشتى ءازيز, ىس­قاق باب, قارابۋرا, ساڭعىل بي كەسە­نە­لەرىنىڭ جوندەلۋىنە, جاڭادان سالىنۋىنا اكىمنىڭ سەپتىگى ءتيدى.

1999 جىلى ءومىر جولى قالە­كەڭدى سايرامعا الىپ كەلدى. سىرتى جاقسى كورىنگەنمەن ىشكى دۇنيەسى ويسىراپ, قارىزعا بەلشەدەن باتقان اۋداننىڭ التى جىل قوردالانعان قارىزىنان قۇتىلىپ قانا قويماي, بيۋدجەت كىرىسىن ءۇش جىلدا ءۇش ەسە ءوسىردى. اۋدان تاريحىندا قازاق ءتىلى تۇڭ­عىش رەت ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك مارتە­بەسىنە يە بولدى. سايرام قازاقشا سويلەدى. اۋدان ورتالىعى اقسۋكەنتتەگى بازارعا اينالىپ كەتكەن ورتالىق دۇڭگىرشەكتەردەن تازارتىلىپ, «مارتوبە» جاڭادان سالىندى. وعان ۇكىمەتتىڭ ارنايى رۇقساتى الىنىپ, ابىلاي حاننىڭ اسقاق ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ارداگەرلەر مەن قۇرمەتتى ازاماتتار ساياجولدارى اشىلدى. ءابىش كەكىلباەۆ «قازاقتا بۇدان اسقان كيەلى جەر جوق» دەپ اتاعان, ەۋروپا قارا تۇنەكتە وتىرعان كەزدە قازاق پارلامەنتاريزمىنىڭ التىن بەسىگى بولعان, تاۋكە حان «جەتى جارعى» سەكىلدى زاڭناما­لار جيناعىنا قول قويعان اتاقتى مارتوبە قالپىنا كەلتىرىلدى, جان-جاعى اباتتاندىرىلدى, قايتادان ەل جاقسىلارى باس قوساتىن ورىنعا اينالدى. 2003 جىلى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايرامعا كەلگەن ساپارىندا ونى ارنايى بارىپ كوردى.

بالا كەزىندە كەتىپ, قىرىق ءۇش جىلدان سوڭ تۋعان جەرىنە اكىم بولىپ ورالعان قۋانىش ايتا­حانوۆتىڭ وتىرارعا اينال­دىرعان ەكى جىلدىڭ ىشىندە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. بارىنەن بۇ­رىن ول حالىقتى وياتتى. اۋدان اكىم­شىلى­گىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دەمالىس كۇنى دەگەننىڭ, ەڭبەك دەمالىسى دەگەن­نىڭ نە ەكەنىن ۇمىتتى. ەكى جىل ولار ءۇشىن ەكى كۇندەي زۋ ەتىپ وتە شىقتى. ەسەسىنە قانشا جۇمىس تىن­دىرىلدى, قانشا مامان, قانشا باسشى «ايتاحانوۆتىڭ اكادەمياسىنان» ءوتتى, ءتالىم-تاربيە الدى.

حالىقتىڭ باعى بولعان «اۋدان­نىڭ 2004-2007 جىلدارعا ارنال­عان دامۋ باعدارلاماسى» جاسا­لدى. باعدارلاما نەگىزىندە اۋدان­عا ميللياردتاعان تەڭگە قار­جى ءبولىندى. بولاشاقتا جاڭادان 60 مىڭ گەكتار جەر يگەرىلىپ, وعان سىرتتان ۇشارعا قاناتى بول­ماي وتىرعان مىڭداعان قانداس­تارىمىز كوشىرىلىپ اكەلىندى. بۇل ءۇردىس باس­تالىپ تا كەتتى. اۋدان­دا تازا اۋىز سۋ ماسەلەسى تۇبە­گەيلى شە­شىمىن تاپتى. جەردى تۇزدان­دى­رىپ جىبەر­گەن ىزا سۋعا قارسى كۇ­رەس پارمەندى تۇردە جالعاسىپ جاتتى.

ۇلكەن ۇيگە نە كەرەك بولسا, وتاۋ ۇيگە دە سول كەرەك. وبلىسقا نە كەرەك بولسا, اۋدانعا دا سول كەرەك. ۇل­كەن رەسپۋبليكا اۋداننان, ال اۋدان اۋىلدان قۇرالادى. اۋدان باس­قار­عان ادامنىڭ جۇمىسى وب­لىس­قا قارا­عاندا, الدەقايدا قاربالاس.

ورىن ادامدى ەمەس, ادام ورىندى كوركەيتەدى. اۋدان باسقارىپ ءجۇرىپ بەدەلى مەن ابىرويى وبلىس باسشىلارىنان دا اسىپ ءتۇسىپ جاتاتىن ايتاحانوۆقا وسى ابىرويى الدىنان كولدەنەڭدەپ شىعا بەرگەن سەكىلدى. بىراق ايتاحانوۆ ەشكىمگە وك­پە­لەمەيدى. «باسشىلىق قايدا جىبەر­سە, بارىندە دە ءوز مىن­دەتىن ادال ات­قاراتىن» ىسكەر دە پارا­سات­تى ازامات. ول اتاقتى جاياۋ مۇسا سەكىل­دى: جاياۋ قالسا دا ەسى­مى اتتى كىسى­دەن ەشقاشان كەم اتا­لىپ كورگەن ەمەس.

ىلديدان سالسا توسكە وزعان حاس جۇيرىكتىڭ شابىسى ءالى شاۋ تارت­قان جوق. ادام جاسىنا قا­راپ ەمەس, باسىنا قاراپ باعالا­نا­دى. ول ءجۇرىپ وتكەن ءومىر سوقپاق­تارى سول جولدا قالدىرعان ىسى­مەن, ايشىقتى ىزىمەن ولشەنەدى. ءتىپتى جۇزەگە اسىرۋعا رەتى كەلمەگەن ىرگەلى ويلارىنىڭ ءوزى ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن ەل الدىندا بيىكتەتە تۇسكەن.

دۋلات يسابەكوۆ, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

الماتى