مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلوردادا ءوتىپ جاتقان استانا كلۋبىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىنا قاتىستى. «ۇلكەن ەۋرازيا-2027» تەكەتىرەس نەمەسە سەرىكتەستىك» اتتى حالىقارالىق جيىن ەكى كۇنگە سوزىلادى.
جيىندا ءسوز سويلەگەن ن.نازارباەۆ استانا كلۋبىنىڭ ايماقتاعى بىرەگەي الاڭ ەكەنىن جانە ءتيىمدى تۇردە وتكىر ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا, وزەكتى تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى ساراپشىلاردىڭ وتىرىسىندا اشىق پىكىرتالاس بولاتىنىنا, ەۋرازيا قۇرلىعى ماسەلەلەرىنىڭ ءتيىمدى تالقىلاناتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قازىرگى تاڭداعى الەمگە جەتىسپەي تۇرعان بىرلىك, تۇتاستىق پەن تولەرانتتىقتى اكەلۋگە تالپىنامىز. قازاقستاندىق ديپلوماتيا ديالوگقا, مامىلەگە, ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك تۇسىنىگىنە نەگىزدەلگەن. مۇنىڭ ءبارى سيريا ماسەلەسى بويىنشا بىتىمگەرشىلىك ارەكەتىمىزدەن, يادرولىق قارۋعا قارسى باستامالارىمىزدان, كۇن تارتىبىندەگى مادەنيەت, وركەنيەت جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردەگى داعدىمىزدان انىق بايقالادى. قازاقستان – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى. 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەلىمىز كەڭەسكە توراعالىق ەتەدى. سوعان بايلانىستى الەمدە بولىپ جاتقان وتكىر وقيعالاردى ەسكەرەمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ن.نازارباەۆ الەمدەگى وزگەرىستەردىڭ بۇرىس باعىتقا بەت العانىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك دامۋدىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى تەرەڭگە كەتكەن گەوساياسي, ەكونوميكالىق جانە شىعىس پەن باتىستىڭ يدەولوگيالىق شەكاراسىنىڭ بۇزىلۋى جاعدايىندا قالىپتاسىپ كەلەدى. «ساياسي قۋدالاۋ, كەدەيشىلىك, ءبىلىم جانە دەنساۋلىق سالالارى جاعدايىنىڭ تومەندەۋى, مەملەكەتتىڭ دامۋىنداعى ءومىر دەڭگەيىنىڭ كۇرت وزگەرۋى حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتۋدە. ايماقتىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە ارنالعان قازىرگى جۇيە ەسكى ماسەلەلەردى شەشىپ, جاڭا تۇيتكىلدەردىڭ تۋىنداۋىنا توقتاۋ سالا الماي كەلەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلباسى اتالعان تۇيتكىلگە سەبەپ بولىپ وتىرعان بىرقاتار ماسەلەنى اتاپ كورسەتتى. بىرىنشىدەن, بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق كەڭىستىكتە قالىپتاسقان جاعداي كۇردەلى. ن.نازارباەۆ باسەكەلەس ەكونوميكالىق ورتالىقتاردىڭ اينالاسىندا ۇلكەن بلوكتاردىڭ قۇرىلۋى ناتيجەسىندە الەمدىك جاڭا ساۋدا ءتارتىبى قالىپتاسىپ, ول دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ءرولىنىڭ تومەندەۋىنە, پروتەكتسيونيزمنىڭ كۇشەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. «ساياسي قىسىمدى جەلەۋ ەتكەن ەكونوميكالىق ماقساتتاعى سانكتسيالىق سوعىستار حالىقارالىق ساۋدا مەن ءادىل باسەكەلەستىككە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر», دەدى ەلباسى.
ەكىنشىدەن, جاعدايدىڭ وسىلاي ۋشىعۋى كەيىنگى ونجىلدىقتا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قارۋلى توپتاردىڭ پايدا بولىپ, قاقتىعىستاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتى. مەملەكەت باسشىسى شيەلەنىستەردىڭ ءورشۋىن قارۋلانۋعا قايتا دەن قويىلۋىمەن بايلانىستىردى.
«جاھاندىق قىسىمنىڭ ءوسۋى قارۋ-جاراققا سۇرانىستى ارتتىردى. بىلتىر اسكەري شىعىن تاعى دا ءوسىپ, 1,7 تريلليون دوللارعا نەمەسە الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 2,2 پايىزىن قۇرادى. اقش اسكەري شىعىنىن – 611 ملرد دوللار, قىتاي – 215 ملرد دوللار, رەسەي – 69 ملرد دوللار, ءۇندىستان 56 ميلليارد دوللارعا دەيىن كوبەيتتى. مۇنىڭ ءبارى اتالعان مەملەكەتتەردەگى ۇلتتىق كىرىستىڭ كوپ بولىگى. اسكەري شىعىنداردىڭ كوبەيۋى – قاۋىپسىز الەمگە قاتەر عانا ەمەس, ەكونوميكالىق جانە ادامي كاپيتالدى وتە وزەكتى دامۋ قاجەتتىلىگى مەن جەر بەتىندە بەرەكە ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن ءتيىمسىز ارەكەت», دەدى ن.نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قارۋدىڭ زيانى جونىندە دە ءسوز قوزعادى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كورەيا تۇبەگىندەگى شيەلەنىس بۇكىل الەمدى ابىرجىتىپ وتىر. بۇل ماسەلەدە الپاۋىت ەلدەر اراسىندا يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ جانە زىمىرانعا قارسى قورعانىس ماسەلەلەرىندە ورتاق كەلىسىم جوق. ن.نازارباەۆ 2016 جىلى جاريالانعان ءوزىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى جەكە كوزقاراسىن مالىمدەگەنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى قازاقستاننىڭ الەمدە تۇڭعىش رەت ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان مەملەكەت ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ەلىمىز شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت اتوم بومباسىن تاراتپاۋ يدەياسىن جانە انتيادرولىق قوزعالىستى تۇراقتى قولدايتىنىن مالىمدەدى.
ن.نازارباەۆ حالىقارالىق تەرروريزم ماسەلەسىنە دە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق تەرروريزم اۋقىمى كەڭەيىپ, ونىڭ شەكاراسى قالماعان. «قازىرگى كەزدە الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرى سودىرلاردىڭ نىسانى بولۋى ىقتيمال. ءۇشىنشى مىڭجىلدىق باستالعالى بەرى تەررورلىق اكتىلەردەن قازا بولعاندار سانى ون ەسە ارتتى. 2016 جىلى 104 ەلدە تەراكتىلەر بولدى, ياعني بۇل – الەمنىڭ جارتىسىنا جۋىق. سولاردىڭ گەوگرافياسى مەن اۋقىمىن ەسەپكە الساق, قازىرگى الەم شارتتى تۇردە ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن تەررورعا قارسى كۇرەسپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر», دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسى كەيىنگى كەزدە تەراكتىلەر بىرتە-بىرتە دامىعان ەلدەرگە اۋا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرى ءۇشىن 2015 جىلدىڭ قيىنشىلىعى كوپ بولدى. پرەزيدەنت كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەكى جىل بۇرىن جەر جاھانداعى تەرروريزم وقيعالارىنىڭ سانى جەتى جۇزدەن اسىپ جىعىلسا, ەىدۇ قۇرامىنداعى مەملەكەتتەردىڭ 21-ءى لاڭكەستەردىڭ نىساناسىنا ىلىككەن.
«يسلام اتىن جامىلعان اعىمدار وزدەرىنىڭ اسەر ەتۋ اۋماعىن ۇلكەيتىپ, كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ تەرريتورياسىنا كۇشپەن ەنىپ وتىر. قايشىلىقتىڭ تۋىنداۋىنا قاراماستان, بەيبىت الپاۋىت ەلدەر تاياۋ شىعىستا يليم-مەن (دايش) كۇرەستىڭ ءىس-قيمىلدارىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك تاپتى. ايتسە دە, تالقاندالعان سودىرلار باسقا ايماقتاردا قايتا باس كوتەرۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون. بۇل – بارشا ەۋرازيا ءۇشىن ۇلكەن سىناق», دەپ تۇيىندەدى مەملەكەت باسشىسى.
تاعى ءبىر تۇيتكىل رەتىندە ن.نازارباەۆ جاھاندىق كوشى-قون ماسەلەسىن اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, الەمدەگى باقىلاۋسىز ميگراتسيا الاڭداتار جاعدايعا اينالدى. مۇنىڭ سەبەبىن مەملەكەت باسشىسى كەدەيشىلىك پەن ايماقتارداعى سوعىستارمەن ءتۇسىندىردى.
«كوشى-قون ۇدەرىسى تۇبەگەيلى قايتا قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى. ادامزات تاريحىندا مۇنداي دەموگرافيالىق تەڭسىزدىك بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. ماسەلەن, دامىعان مەملەكەتتەردە حالىقتىڭ سانى ءبىر ميلليارد توڭىرەگىندە بولسا, دامۋشى ەلدەردەگى تۇرعىنداردىڭ سانى 6,5 ميللياردقا جەتكەن. كەيىنگى 25 جىلدا حالىقارالىق كوشى-قون كولەمى 2 ەسە ۇلعايىپ, ولاردىڭ سانى 250 ميلليون ادامعا جەتتى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, دامىعان ەلدەردەگى ميگراتسيا ۇلەسى 5 پايىزدان 10 پايىزعا دەيىن ارتقان. شامامەن سولاردىڭ 66 ميلليونعا جۋىعى بوسقىندار مەن زاڭسىز كوشىپ-قونعاندار», دەدى ەلباسى.
پرەزيدەنت زاڭسىز ميگراتسيانىڭ الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە, قىلمىس پەن جۇمىسسىزدىقتىڭ كوبەيۋىنە اكەپ سوعاتىنىن مالىمدەدى. تاياۋ شىعىس پەن افريكاداعى بوسقىندار ەۋروپادا الەۋمەتتىك-ساياسي داعدارىسقا دۋشار ەتىپ, سىڭارجاق پىكىردى ءورشىتتى. ن.نازارباەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تۇركيا, يوردانيا جانە ليۆان سەكىلدى بىرقاتار مەملەكەت بوسقىنداردى اسىراۋ ءۇشىن ءىجو-ءنىڭ 1,5-3 پايىزىن جۇمساپ وتىر.
ن.نازارباەۆ جەر جاھاندى تولعاندىرعان كەلەسى ماسەلە رەتىندە تابيعي رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە, ەلباسى تازا اۋىز سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە كەڭىنەن توقتالدى.
«ادام ومىرىنە كەرەك رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا لايىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعان جوق. ەڭ اۋەلى, تۇششى سۋ جەتىسپەۋى مەملەكەتارالىق قاراما-قايشىلىققا اكەلىپ سوعادى. سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى ءۇندىستان مەن پاكىستان قارىم-قاتىناسىن شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. مۇنداي جاعدايدىڭ تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق ازيادا تۋىنداۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. جەر شارىندا حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى جەكەلەگەن وڭىرلەردە ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى ورناپ, ەگىستىك القاپتارى قىسقارىپ, توپىراقتىڭ قۇنارى قايتىپ بارادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت الداعى 40 جىلدىڭ ىشىندە الەم استىققا ارنالعان ەگىستىك القابى كولەمىن 2 ەسەگە ۇلعايتۋ ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن جەتكىزدى. وسى ورايدا, قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋشى ەل رەتىندە اتالعان سالاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
ن.نازارباەۆ سەنىم داعدارىسى توڭىرەگىندە دە وي قوزعادى. ەۋرازيا الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكادا جەتەكشى ورىنعا يە. سوندىقتان, ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ وڭتايلى تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلباسى كونە جىبەك جولى بويىنداعى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسى جاڭا گەوەكونوميكالىق پاراديگما قالىپتاستىرىپ, كۇشەيگەن داعدارىسقا جاۋاپ بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«2017 جىلدىڭ 9 ايىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ءۇش ەسەگە ءوستى. قازىرگى جاعدايدا ازيا, ەۋروپا, سولتۇستىك امەريكاداعى ينۆەستيتسيالىق جانە يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىككە يە الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى تىعىز قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزى زور. وداققا ءتۇرلى فورماتتاعى ەلدەر قوسىلىپ كەلەدى. يران, ەگيپەت, ءۇندىستان, يزرايل جانە وڭتۇستىك كورەيامەن ساۋدا-ساتتىققا ارنالعان ەركىن ايماق قۇرۋ جونىندە كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر. جالپى وداققا 50-گە جۋىق مەملەكەت قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر», دەدى ن.نازارباەۆ.
پرەزيدەنت اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ەۋرازيا قۇرلىعى قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ديالوگ سالاسىندا بىرىكتىرۋشى كۇن ءتارتىبىن ۇسىنا الاتىنىن ايتتى. ن.نازارباەۆ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول», ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ەكونوميكالىق ولشەمى اتتى باستامالاردى, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جانە باسقا دا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ جاڭا گەوەكونوميكالىق كەسكىنىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
جيىنعا توراعالىق ەتكەن سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شارانىڭ جاھاندىق ۇردىستەر مەن ەۋرازياعا ىقپال ەتەتىن ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەر ىزدەيتىنىن مالىمدەدى.
فورۋمعا تۇركيانىڭ بۇرىنعى باسشىسى ابدوللا گۇل, سلوۆەنيانىڭ بۇرىنعى باسشىسى دانيلو تيۋرك, چەحيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ۆاتسلاۆ كلاۋس, كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى, الەمنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى, بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتار قاتىسۋدا. بۇگىنگى وتىرىس الەمدىك ۇردىستەردى قايتا پايىمداۋعا, سونىڭ ىشىندە ەۋرازيانىڭ كۇن ءتارتىبىن تالداۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى سەنات توراعاسى ق.توقاەۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قانات جۇماباەۆتىڭ ايتۋىنشا, استانا كلۋبى اۋقىمىنداعى ەۋرازيانىڭ ۇلكەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى مەن ونىڭ كەلەشەگى جونىندە ساراپشىلىق تالقىلاۋلار, ەلباسى ن.نازارباەۆ ءاردايىم ناسيحاتتايتىن اشىقتىق پەن تەڭ قارىم-قاتىناس ۇستانىمىنا نەگىزدەلگەن جاھاندىق ساياسي ديالوگتى نىعايتۋعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس بولىپ سانالادى. كلۋب مۇشەلەرى الداعى ونجىلدىقتا قۇرلىقتىڭ دامۋ باعدارىن ايقىندايتىن نەگىزگى ۇردىستەردى تالقىلادى.
جيىنعا 27 ەلدەن 60-تان استام ساياسي قايراتكەرلەر, بەدەلدى عالىمدار مەن بىرقاتار دامىعان ەلدىڭ «اقىل-وي ورتالىقتارىنىڭ» ساراپشىلارى كەلدى. استانا كلۋبىنىڭ وتىرىسى «Chatham house» ەرەجەسى بويىنشا وتكىزىلدى. استانا كلۋبى وتىرىسى ءداستۇرلى تۇردە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ عيماراتىندا وتكىزىلىپ كەلەدى. ءىس-شارا كارنەگي قورى (اقش), قىتايداعى زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار اكادەمياسى (CICIR) جانە حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى رەسەي كەڭەسىنىڭ پىكىرتالاس الاڭى سانالادى.
اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»