دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان 14 جاسقا دەيىنگى 1 مىڭنان استام بالا بار ەكەن. بۇلار – رەسمي تىركەلگەندەرى عانا. كەيبىر ماماندار ەسەپكە الىنباعاندار بۇدان الدەقايدا كوپ دەيدى. سەبەبى رەسپۋبليكادا اۋتيزممەن سىرقاتتاناتىن بالالارعا دەر كەزىندە دۇرىس دياگنوز قويىلا بەرمەيدى, ءتىپتى اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ بىرىڭعاي ءتاسىلى دە جوقتىڭ قاسى.
اۋتيزم – الەم بويىنشا ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن اۋرۋ. بۇل سىرقاتقا ناقتى قانداي فاكتورلار اسەر ەتەتىنى دە ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. دەگەنمەن دە بۇل – بالا دامۋىنداعى, ونىڭ مي جۇيەسىندەگى اۋىتقۋشىلىقتىڭ اۋىر ءتۇرى. «اۋتيزم» تەرمينىن العاش رەت شۆەد پسيحياترى ەيگەن بلەيلەر 1911 جىلى اشقان ەكەن. گرەك سوزىنەن اۋدارعاندا ء«وزىم» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. تەرميننىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, اۋتيزمگە شالدىققان بالا ءوز الەمىمەن ءوزى بولىپ, سىرتقى قۇبىلىستاردى, وزگەرىستەردى مۇلدە قابىلدامايدى. ءتىپتى ۇيىندە ءوزى ۇيرەنىپ قالعان جيھازداردى, تۇسقاعازداردى اۋىستىرسا دا اشۋلانىپ, قارسىلىق رەتىندە ايعايلاپ, جىلاپ, مىنەز كورسەتەدى. اۋتيست جاندار ءبىر نارسەمەن ۇزاق ۋاقىت بويى اينالىسىپ وتىرا بەرەدى, بىرىڭعاي ويىندى ويناپ, ءبىر قيمىلدى قايتالاي بەرۋى مۇمكىن. دارىگەرلەردىڭ سيپاتتاۋى بويىنشا, بالا اتىن اتاپ شاقىرسا ەلەڭ قىلمايدى, كوزگە تىكە قارامايدى, دىبىسقا, باسقاعا رەاكتسياسى بولمايدى, وزىمەن ءوزى وتىرا بەرەدى. باسىندا وسىنداي بەلگىلەرىنە قاراپ ماماندار «اۋتيزم بالاعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەگەننەن, ءبىر ۇيدە جالعىز ءوزى ۇزاق ۋاقىت بويى قالىپ قويعاننان پايدا بولادى» دەگەن پىكىردى ايتىپ ءجۇردى. بىراق بۇعان ەشقانداي عىلىمي دالەل بولعان جوق. ال 1998 جىلى بايىرعىدان كەلە جاتقان بەدەلدى The Lancet («لانتسەت») مەديتسينالىق جۋرنالىندا ءاۋتيزمنىڭ پايدا بولۋىن بالالارعا قىزامىق, قىزىلشا, ەپيدەميالىق پاروتيتكە قارسى سالىناتىن ۆاكتسيناتسيامەن بايلانىستىرعان اتىشۋلى عىلىمي ماقالا جارىق كوردى. بەلگىلى عالىم-دوكتور ەندريۋ ۋەيكفيلدىڭ بىرنەشە دارىگەرمەن بىرلەسە جازعان زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ۆاكتسينا قۇرامىنداعى اۋىر مەتالدار, سونىڭ ىشىندە سىناپ اۋتيزم دەرتىن تۋعىزاتىنى جازىلعان. وسى ماتەريالدان كەيىن-اق ەكپەدەن باس تارتقان اتا-انالار كوبەيىپ, ونىڭ سوڭى جوعارىدا اتالعان ينفەكتسيالاردىڭ ورشۋىنە اكەلگەن. ارادا بىرنەشە جىل وتكەننەن كەيىن الگى جۋرنال عالىمداردىڭ ماتەريالىن «الاياقتىق» دەپ تانىپ, جاريالاۋدان الىپ تاستادى.
كۇنى كەشە ب.وتەمۇراتوۆ قورى استانادا «اۋتيزم. مۇمكىندىكتەر الەمى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وعان ارنايى كەلگەن كانادالىق عالىم, تورونتو بالالار گوسپيتالىنىڭ دوتسەنتى دجەيكوب ۆورستمان ءاۋتيزمنىڭ سەبەپتەرى تولىق اشىلماسا دا, ونىڭ پايدا بولۋىندا گەنەتيكالىق فاكتورلار كوپ ءرول اتقاراتىنىن ايتادى. «اۋتيزمدە ميدىڭ كوپتەگەن بولىگىندە وزگەرىستەر پايدا بولادى. بىراق مي دامۋى ناقتى نەدەن وزگەرەتىنى بەلگىسىز. بىراق وعان گەندىك فاكتورلاردىڭ اسەرى كوپ ەكەنىن سوڭعى زەرتتەۋلەر دالەلدەپ كەلەدى. سوڭعى جيىرما جىلدا ادام گەنىن زەرتتەۋ تەحنولوگياسى ايتارلىقتاي تابىسقا جەتتى. گەندى زەرتتەۋدىڭ قولدا بار تاسىلدەرىنىڭ ارقاسىندا اۋتيست ادامداردىڭ 20-30 پايىزىندا گەنەتيكالىق فاكتور اسەر ەتكەنى ايقىندالدى, ياعني گەندىك بۇزىلىستاردان اۋتيزمگە ۇشىراعان جانداردىڭ سانى 10 ەسەگە ۇلعايدى», دەيدى عالىم. دەمەك, اۋتيزم تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋ دەۋگە دە نەگىز بار. ءاۋتيزمنىڭ اۋىر, ورتاشا, جەڭىل ءتۇرى بولسا, اقىل-وي كەمىستىگى انىق بايقالاتىن اۋىر تۇرىندە كوپتەگەن گەندەردىڭ بىردەي مۋتاتسياعا ۇشىراۋى انىقتالعان. ونىڭ سىرتىندا اناسىنىڭ دەنساۋلىعىنداعى كىناراتتار, پسيحولوگيالىق داعدارىسقا ءجيى ۇشىراۋى, قالا بەردى, شىلىم شەگۋى, ەسىرتكى قولدانۋى, زات الماسۋىنىڭ بۇزىلۋى دا ءاۋتيزمدى تۋعىزاتىن قوسىمشا سەبەپتەر رەتىندە قاراستىرىلادى.
ەلىمىزدە اۋتيزم اۋرۋىن دەر كەزىندە انىقتاۋ, ەمدەۋ تاسىلدەرى ءبىر ىزگە تۇسپەگەنىن جوعارىدا ايتتىق. اتالعان قور 2014 جىلدان باستاپ, ءارتۇرلى دەرتكە شالدىققان بالالاردى زەرتتەي باستاعان. سوندا اۋتيزمگە ۇشىراعان جەتكىنشەكتەرگە جەتە كوڭىل بولىنبەيتىنى, ولار كوبىنە تاسادا قالاتىنىن انىقتاعان. «اۋتيزم بەلگىلەرى دەر كەزىندە انىقتالماۋى سەبەپتى كوپتەگەن بالا ەمدەلۋدەن كەش قالىپ, قوعامعا بەيىمدەلە الماي قالىپ جاتقانىن بايقادىق. سوندىقتان قور مۇنداي بالالاردى ورتاعا بەيىمدەۋگە كومەكتەسەتىن رەسۋرستىق ورتالىقتار قۇرۋدى قولعا الدى. ءبىزدى كوبى اۋتيزم بەلگىسى بار بالالاردى وڭالتاتىن ورتالىق دەپ ويلايدى. شىنتۋايتىندا, ءبىزدىڭ قور اۋتيزم دەرتىن ەمدەۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن, زاماناۋي تەحنولوگياسىن قازاقستانعا ەنگىزۋدى ماقسات ەتكەن. الەمدە وسى اۋرۋمەن 50-60 جىل بويى كۇرەسىپ, ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرىن ەنگىزىپ كەلە جاتقان كوپتەگەن ەل بار.
سولاردىڭ تاجىريبەسىن ەلىمىزگە اكەلىپ, مامانداردى دايارلاۋ – باستى ماقساتىمىز», دەيدى قور ديرەكتورى مارات ايتماعامبەتوۆ. ال قوردىڭ قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى الماز شارماننىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ءاۋتيزمدى تابىستى ەمدەپ جاتقان الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ورتالىقتارى قولداناتىن يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردىڭ كوپشىلىگى قوردىڭ استانا, الماتى, قىزىلوردا, وسكەمەندەگى – بارلىق ءتورت ورتالىعىندا دا ەنگىزىلگەن. بۇل ادىستەردىڭ تيىمدىلىگى سول, اۋتيست بالالاردىڭ تەزىرەك وڭالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. مىسالى, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى ەنگىزگەن JASPER ەمدەۋ ءادىسى سويلەۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان بالالاردىڭ 80 پايىزىن ءۇش ايدىڭ ىشىندە سويلەتىپ شىعارادى ەكەن. تاعى ءبىر امەريكالىق ءتاسىل ءاۋتيزمدى كوز الماسىنىڭ قوزعالىسىنان انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ياعني بۇل ءادىس ارقىلى بالانى تۋعاننان باستاپ, اۋتيزم بەلگىلەرى بار-جوعىن بىلۋگە بولادى. مىنە, وسىنداي ەمدەۋ تۇرلەرىنىڭ قازاقستاندىق اۋتيست بالالارعا دا كومەگى كوپ بولارى ءسوزسىز.
جالپى, اۋتيزم ەر بالالاردا كوبىرەك كەزدەسەدى ەكەن. اتا-انالاردىڭ 78 پايىزى بالاسىنىڭ بويىنداعى اۋىتقۋشىلىقتى 2 جاسىنا قاراي بايقاسا, اۋتيزم دياگنوزى كوبىنەسە 4 جاستان اسقاندا قويىلادى. سوندىقتان ماماندار بالا بويىنداعى تەجەلىستەردى بايقاسا, اسىرەسە, ول وزىنەن-ءوزى وقشاۋلانسا, جالعىزدىقتى قالاسا, اتىن اتاپ شاقىرعاندا نەمەسە قانداي دا ءبىر دىبىسقا نەمقۇرايلىلىق تانىتسا, ءبىر قيمىلدى ۇزاق ۋاقىت قايتالاسا, ءتىلى شىقپاسا, ادام بەتىنە كوز توقتاتىپ قاراي الماسا, بالانى لوگوپەد, دەفەكتولوگ دەپ قيناماي, بىردەن پسيحياتر-مامانعا كورسەتۋگە كەڭەس بەرەدى.
قىمبات توقتامۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»