وتانىمىزدا تىنىشتىق پەن بەرەكە, ىرىس پەن مەرەكە بولۋى ءۇشىن دە ەڭ الدىمەن ءاربىر وتباسىندا جىلىلىق ورناعانى ابزال. الايدا وتباسىنى شاعىن مەملەكەت دەپ قاراستىرساق, ونىڭ تاتۋ تىرلىگى مەن بىرلىگىن شايقاعان وتاعاسىلار دا بارشىلىق. ماسەلەن, ءبىر اقمولا وبلىسىندا عانا مىڭنان اسا ايەلدىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعانى تۋرالى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا شاعىمدانۋى ويلانتپاي قويمايدى. ەگەر ەلىمىز بويىنشا قاراستىرار بولساق, شىنىمەن دە ماسەلە وتكىر كۇيىندە قالىپ كەلەدى.
ايەل – ەڭ الدىمەن وتباسىنىڭ تىرەگى, ەرىنىڭ جۇرەگى. قازاقتا «ايەلىڭمەن دوس بول – ۇيىڭە بەرەكە كىرەدى...» دەگەن اتالى ءسوز بار. وكىنىشكە قاراي, ونى ەسكەرىپ جاتقان ەرلەر قايسى؟! كەيدە شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىن سالدىر-سالاقتىعىمەن, بىلاپىت سوزدەرىمەن جانە كەرىتارتپا ىستەرىمەن نازىك جاندىلاردىڭ وزدەرى دە كەتىرىپ جاتادى. ارينە ول باسقا تاقىرىپ جانە كەزى كەلگەندە وعان دا توقتالا جاتارمىز. ءبىزدىڭ قازىرگى كوتەرىپ وتىرعان پروبلەمامىز – ەر-ازاماتتاردىڭ ايەلدەرىنە قول جۇمساپ, بوقتىق سوزدەرمەن بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا ورەسكەل قاتىگەزدىككە بارۋى. وتاعاسىنىڭ جان شوشىتارلىق ءىس-ارەكەتتەرى بالا-شاعا ەسىندە ۇزاق ساقتالىپ قالادى جانە ۇشقان ۇيادان كورگەنىن قايتالاۋعا يتەرمەلەۋى دە عاجاپ ەمەس. ايەلدىڭ ساعىن سىندىرىپ, بالانىڭ باعىن تايدىراتىن مۇنداي ورەسكەلدىكتەر بۇتىندەي ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالىپ, ءتىپتى قاتىگەزدىككە دە يتەرمەلەپ جاتادى.
جالپى, ەلىمىز بويىنشا جىل سايىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا 30 مىڭعا جۋىق ايەل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندىگىن ايتىپ شاعىمدانادى ەكەن. اقمولا وبلىسى دا مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەن كەندە ەمەس. تۇرمىستا ورەسكەل ارەكەتتەرگە بارعان 720 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندىعى بۇعان مىسال بولا الادى. كەيبىرى قانىنا ءسىڭىپ كەتكەن ادەتتەن ايىعا الماي نەمەسە ىشىمدىككە تويىپ الىپ قىلمىسقا بارادى. سونىڭ سالدارىنان وبلىستا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 6 ايىندا ايەلدەرگە قاتىستى 453 قىلمىس ورىن الىپتى. سونىڭ 399-ى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بولسا, 3 جاعداي ادام ولىمىمەن اياقتالعان. ال ايەلدەر تاراپىنان ءوز-وزىنە قول سالۋدىڭ 103 وقيعاسى تىركەلسە, سونىڭ 23-ءى ادام ولىمىنە الىپ كەلگەن. سونداي-اق تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق بالالارعا دا قاتىستى جاسالىپ جاتادى. مىسالى, بالالارىن تاربيەلەۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن اتقارماعان اتا-انالاردىڭ ۇستىنەن 34 قىلمىستىق ءىس قوزعالسا, سونىڭ 10-ى بالالارىنا قاتىستى قاتىگەزدىك تانىتۋمەن بايلانىستى.
سوندىقتان دا 89 اتا-انا اتا-انالىق قۇقىقتارىنان ايىرىلىپ, 2150-ءى كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالارعا قارسى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ونىڭ 200-ءى بالالارىن تاربيەلەۋ مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارماعاندار بولىپ وتىر. لەۆ تولستوي بىلاي دەيدى: «باقىتتى وتباسىلاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىنە ۇقساس تا, ال باقىتسىز وتباسىلار ارقايسىسى وزىنشە باقىتسىز». بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ءاربىر باقىتتى وتباسى يماندىلىق قۇندىلىقتارىمەن سۋسىنداسا, ال باقىتسىزدار قاتەلىكتەرگە بوي الدىرىپ, ءار الۋان جاعدايعا ۇشىرايدى ەكەن. بىرەۋى تاعدىر تاۋقىمەتىنە شىداي الماي اششى سۋعا اۋەس بولىپ كەتسە, ەكىنشىسى جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشىپ, بالا-شاعاسىن تاستاپ, بوي تاسالاۋعا كوشەدى. كەيبىرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا جول بەرەدى. ارينە قاي جاعدايدا دا جاپا شەگەتىن وتباسى.
مىنە, وسىنداي جايتتاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا 2015 جىلى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭ تالاپتارى ايتارلىقتاي قاتاڭداتىلعان بولاتىن. ايەلدەر قۇقىنا قول سۇعۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 2 مىڭعا تارتا قورعاۋ نۇسقاۋلىعى تاعايىندالعان. بۇل رەتتە 150 ادامعا قاتىستى ءوزىن تۇرمىستا ساليقالى ۇستاۋى تيىستىگى تۋرالى سوت شەشىمى دە شىعارىلدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ 70 پايىزى ومىرىندە ءبىر رەت بولسا دا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى ەكەن. قازاقتا وتباسى بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى دەگەن دە ءسوز بار. شىنىمەن دە, وتباسى بولعان سوڭ بارلىعى ويداعىداي قالىپتاسادى دەۋ ابەستىك شىعار. بىراق داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ەڭ اۋىر جاعدايدىڭ وزىندە جاپا شەككەن ايەلدەردىڭ 10 پايىزى عانا پوليتسياعا حابارلاسادى ەكەن.
پوليتسيا تاراپىنان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ بارىسىندا ونىڭ ىشىمدىك, م ۇلىكتى بولىسە الماۋ, قىزعانىش جانە وزگە دە سەبەپتەرگە بايلانىستى وربيتىندىگى بايقالعان. اسىرەسە ايەل مەن ەرىنىڭ اراسىنداعى جانجالعا ءۇشىنشى جاقتىڭ ماي قۇيىپ وتىرۋىنان جاعداي ۋشىعا تۇسەتىندىگى اششى دا بولسا شىندىق. ناتيجەسىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان ەڭ الدىمەن زارداپ شەگەتىن نازىك جاندىلار ەكەن. بۇۇ-نىڭ ايەلدەرگە قاتىستى تەڭسىزدىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسياسىنا قازاقستان 1998 جىلى قوسىلسا, اتالعان حالىقارالىق ۇيىم ەلىمىزدە جىل سايىن 500 ايەل سوققى مەن زورلىق-زومبىلىقتان اجال قۇشاتىنىن انىقتاعان ەدى. زەرتتەۋ بارىسى كورسەتكەندەي, ەڭ اۋىر دەگەن قىلمىستاردىڭ 30-40 پايىزى وتباسىلاردا ورىن الادى. وتباسىنداعى اۋىر مورالدىق-پسيحولوگيالىق, فيزيكالىق, ەكونوميكالىق جانە سەكسۋالدىق جاعدايلار ز ۇلىمدىققا الىپ باراتىن باستى سەبەپ بولىپ تابىلاتىندىعى دالەلدەنگەن.
ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا بيىل باس پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بىرلەسە ازىرلەگەن «وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقسىز قازاقستان» جول كارتاسى شەڭبەرىندە وڭىرلەردە ءتۇرلى اكتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. سونداي ءىس-شارالار لەگى اقمولا وبلىسىندا دا جۇرگىزىلگەندىگىن اتاي كەتكەن ءجون. بىراق ءالى كۇنگە ايەلدەرگە قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەر تىيىلماي تۇر. جىل باسىنان بەرى اقمولالىق پوليتسيا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق باعىتىندا ايەلدەرگە قاتىستى جاسالعان زاڭ بۇزۋشىلىق ءۇشىن 1695 قورعاۋ شەشىمىن شىعارىپتى. ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى تاراپىنان 73- باپ بويىنشا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق باعىتىنداعى زاڭسىزدىق ارەكەتتەرى ءۇشىن 693 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ايەلدەردى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى تەتىگى قورعاۋ شەشىمى دەپ سانايدى. زورلىق كورسەتۋشى بۇل شەشىمدى ورىنداماعان جاعدايدا وعان قاتىستى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قولدانىلادى. بۇل ورايدا «ەرەكشە تالاپتار» دا جابىرلەۋشىنى قاتاڭ جازاعا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي ەرەكشە تالاپ 120 ادامعا شىعارىلىپ تا قويىلعان. الايدا ناتيجەسىز. ەرى ايەلىنە قول جۇمسادى دەپ ونى قاماپ, باسپاناسى بولماسا شىعارىپ تا جىبەرە المايسىڭ. ياعني ماسەلەنى شەكتەۋدىڭ كۇشىمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى قوعامدا قالىپتاسقان جاعداي مەن جاھاندانۋ زامانىنداعى سىرتقى ىقپالدى قاپەرگە الساق, ادام بويىنداعى پسيحيكالىق اۋىتقۋدان ايىقتىراتىن پسيحولوگتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە سابىرعا شاقىراتىن ءدىني قۇندىلىقتارىمىز ءالى دە ءاربىر شاڭىراققا جەتە الماي جاتىر.
ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن دا بەلسەندى ارەكەتكە كوشتى دەپ ايتا المايمىز.
قورىتا ايتقاندا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تەك جابىرلەۋشىنى قۋدالاۋمەن شەكتەلمەسە كەرەك. ەگەر وتباسىندا بەرەكە بۇزىلسا وعان ەكى جاقتىڭ دا كىناسى بولۋى مۇمكىن. شاڭىراعى شايقالا باستاعان وتباسىنداعى جاعدايدىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ بارىپ, شەشىم شىعارعان ورىندى. سوندا عانا اقيقاتقا كوز جەتكىزىپ, دۇرىس قادام جاساۋعا بولادى.
اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى