ازاماتتىق ساناعا ءتان سيپات – جەكە مۇددەلەردەن بيىك بولۋ, جەكە باستىڭ قامىنان ەلدىڭ قامىن, تۇتاس قوعامدىق ىزگىلىكتى جوعارى قويۋ. ول قوعامدىق ىزگىلىكتى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن مىنەزدىڭ كورىنىسى. ازاماتتىق سانا وزىنە تىلەمەگەندى وزگەگە تىلەمەۋ, ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاسى, الەۋمەتى ءۇشىن ءار ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىنىڭ جوعارى بولۋى, ادامشىلىق پارىزى جولىندا اتقارار قىزمەتى ارقىلى ولشەنبەك.
فرانتسۋز فيلوسوفى ج.ج.رۋسسونىڭ «ادامدا ەكى نارسەنى تاڭداپ الۋعا مۇمكىندىك جوق, ونىڭ ءبىرى – اتا-اناسى, ەكىنشىسى – دۇنيەگە كەلەتىن ورتاسى», دەگەن ءسوزى بار. راسىمەن ادام قانداي ورتادا دۇنيەگە كەلەتىندىگىن تاڭداي المايدى, ول ونىڭ جازمىشى. كەيىن ونى سول ورتا وسىرەدى.
«ادام قوعام جوق جەردە ادام بولا الا ما؟», دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ كوركەم ادەبيەتتە دە بار تاجىريبە. مىسالى, دانيەل دەفونىڭ «روبينزون كرۋزو» شىعارماسىنداعى كەيىپكەر روبينزوننىڭ, رەديارد كيپلينگتىڭ «دجۋنگلي كىتاپتارىنداعى» كەيىپكەر ماۋگليدىڭ وبرازدارى ادام بالاسىنىڭ قوعامسىز ورتاداعى ومىرىنە نازار اۋدارتىپ, ادام الەۋمەتسىز قانداي ادام بولار ەدى دەگەن ماسەلەنى كوتەرگەن. «مەندە ءبىر ىسكەر ادامنىڭ ءبىرى ەدىم», دەپ وزىمەن-ءوزى تىلدەسەتىن روبينزوننىڭ جاپانداعى ارالدا كەشكەن جالعىزدىق ءومىرى, ودان جول تاۋىپ شىعۋى, تۇپتەپ كەلگەندە ونىڭ بۇعان دەيىنگى قوعامدىق ورتادا ۇيرەنگەن, قالىپتاستىرعان قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولاتىنى وقىرمانعا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
حاكىم اباي دا ءبىر سوزىندە «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى, كىمدە-كىم جامان بولسا, ونىڭ زامانداسىنىڭ ءبارى ۆينوۆات», دەگەن ءتۇيىندى پىكىر بىلدىرگەن.
جالپى, الەمدىك فيلوسوفيا مەن ادەبيەتتەگى ىزدەنىستەردىڭ بارلىعى دا ادامنىڭ قالىپتاسۋىندا, ادامدىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىندە قوعامدىق ورتانىڭ شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن مەڭزەگەن. ال ەندىگى ماسەلە سول ورتا قانداي بولۋى كەرەكتىگى جايلى.
ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, ومىرگە كوزقاراسى وسكەن ورتاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەشكىمدە جامان مىنەزبەن, قاسكوي كوزقاراسپەن دۇنيەگە كەلمەيدى. ءسابي كەزىندە ءبارى تازا. حالقىمىزدىڭ ادام بولمىسىنا بايلانىستى سوزدىك لەكسيكونىندا «سابيدەي تازا» دەگەن تىركەس تەكتەن-تەك قولدانىلماسا كەرەك. حاكىم ابايدىڭ: «مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم», دەيتىن ءسوزى بار. ياعني اباي ادامدى بۇزاتىن دا, تۇزەيتىن دە ورتا دەگەن ويدى ايتىپ تۇرعان جوق پا؟!
ولاي بولسا, وسى ورتا ماسەلەسى بۇگىن قانداي جاعدايدا؟ بىزدە ادامداردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قانداي ورتالار بار؟ بولاشاق تۇلعالاردى قالىپتاستىراتىن ورتالار بار ما؟ جاستار نەمەن اينالىسىپ ءجۇر, ولار قانداي قۇندىلىقتارعا بەت تۇزەۋدە؟ مىنە بۇلاردىڭ بارلىعى ازاماتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدا زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى ماسەلەلەر.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قۇندىلىقتار ارناسى دا وزگەرىپ شىعا كەلدى. بۇرىنعى كەڭەستىك يدەولوگياداعى قۇندىلىق دەپ سانالعان كەيبىر ۇستانىمدار جارامسىز بولىپ قالدى. بۇل زاڭدىلىق. ادام وزگەردى. ادامدارعا سەنىم بوستاندىعى بەرىلگەن تۇستا, ساناعا تالاس ءجۇردى. الەمدەگى, ءتۇرلى ماقساتتى كوزدەيتىن ءدىني اعىمدار سول تۇستى پايدالانىپ, ەلىمىزگە ەنىپ كەتتى. ولاردىڭ كەيبىرەۋى قۇندىلىقتار اۋىسقان ءولارا ۋاقىتتا باعىت-باعدار ىزدەگەن جاستارىمىزعا, وتانداستارىمىزعا ءوز ورتالارىن ۇسىندى, قامقورلىق جاساعان بولىپ ءدىني-دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمدارىن ولاردىڭ ساناسىنا سىڭىرە باستادى. بۇگىن مۇنىڭ تەرىس ناتيجەسىن كورىپ جاتقان جاعدايىمىز بار. سونىڭ بارلىعى رۋحاني قۇندىلىقتارعا سۋسىنداتار ورتانىڭ جوقتىعىنان بولعان جايت.
ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاققا, جاستارىمىزعا قانداي ورتا ۇسىنا الىپ وتىرمىز؟ بىزدە اركىم ءوز بەتىنشە ءومىر كەشۋ كورىنىسى بايقالادى. ماسەلەن, كەڭەستىك داۋىردە جۇرگىزىلگەن يدەولوگيانىڭ سيپاتىنا ساي وزىندىك ورتا بولاتىن. سول كەزدەگى پارتيا مەكتەبى مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى ادامدارعا ورتا بولدى. سولاردىڭ اراسىنان قارىم-قابىلەتى شىڭدالعان, قوعام ومىرىنە دايىن ءوز تۇلعالارىن قالىپتاستىرىپ شىعاردى. قازىر شە, بىزدە تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇلعالارىن دايىنداپ, قالىپتاستىرىپ شىعاراتىن قانداي ورتا بار؟
بۇگىنگى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلىپ جاتقان كەيبىر جاستار, بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك سانا قالىپتاستىراتىن ورتانىڭ جوقتىعىنان, ەڭ نەگىزگى ماقساتى مانساپتىق ءوسۋ بولىپ وتىر. ال بەلگىلى ءبىر ورتادا پىسپەگەن, ازاماتتىق ساناسى قالىپتاسپاعان ونداي ادامنان ءوز مۇددەسىن عانا ويلايتىن جاندار شىعىپ جاتسا تاڭعالۋعا بولماس. سوندىقتان بىزگە بارلىق سالا بويىنشا ۇلكەن قوعامدىق ىستەردى الىپ كەتە الاتىن, ازاماتتىق ساناسى قالىپتاسقان بولاشاق تۇلعالارعا تۇعىر بولا الاتىن ورتالار كەرەك. ول ورتالارعا ورتاق قۇندىلىق ازاماتتىق سانا بولۋى ءتيىس. ءبىلىم الۋشى الەۋمەتتىك توپ ءۇشىن وقىرماندار ورتاسى, كىتاپ كۋلتى قالىپتاسسا, بولاشاق تەحنولوگتار ءۇشىن شەبەرلەر ورتاسى, مەملەكەتتىك قىزمەت جاساۋدى ماقسات تۇتاتىن جاستار ءۇشىن پاتريوتتار ورتاسى تاعىسىن ت.ب. باعىتتارداعى ورتالار قاجەت. سول ورتالار ءوز ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعاتىن تۇلعالارعا تۇعىر بولماق. ول كەلەشەكتە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ازاماتتىق سانا دەڭگەيىندە دامۋىنا, ءوزى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت قىلاتىن تۇلعالاردىڭ قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەرى انىق.
تورتاسىز ماي, ورتاسىز تۇلعا بولمايدى. تۇلعالاردىڭ كوبەيۋى ەلدىك سانامىزدىڭ وركەندەۋىنە جول اشپاق. دانىشپان ويشىل شاكارىم بابامىزدىڭ «جۇقپايدى ەكەن ايتقان ءسوز, عىلىمى جوق ادامعا. كوكىرەگىندە بولسا كوز, جۇعار سونداي ادامعا. ونداي ادام قازاقتان كوپ تۋسا وسى زامانعا. بوسار ەدى ازاپتان, قازاق شىعىپ سامالعا», دەگەن ارمان-مۇراتى ەلدى ەل قىلۋداعى ءار ادامنىڭ ادامدىق ساپاسىنا, ازاماتتىق ساناسىنا كوڭىل اۋدارۋعا شاقىرىپ تۇرعان جوق پا؟!
بەلگىلى ءبىر ورتادا قايناپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن, ازاماتتىق ساناسى قالىپتاسقان تۇلعالار ەلدىك ساناعا باستارى انىق. سوندىقتان دا بولاشاق تۇلعالاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قانداي ورتالار كەرەك دەگەن ماسەلەنى قولعا الۋ باستى مىندەت. بىزدە بۇعان بارلىق مۇمكىندىك بار. ۋاقىتتى جىبەرىپ الماي, سونى قازىردەن باستاپ نازارعا العانىمىز ءجون.
اريستوتەل ادامعا «ادام تابيعاتىنان الەۋمەتتىك جانۋار» دەپ انىقتاما بەرىپ, ادامنىڭ الەۋمەتتىك ورتادان تىس ءومىر سۇرە المايتىنىن مەڭزەگەن بولاتىن.
ادامنىڭ الەۋمەتتەنۋى – ومىرگە بەيىمدەلۋى, جەكە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋى دەگەن ءسوز. الەۋمەتتەنۋ, دەمەك ادامنىڭ تابيعي قالىپتاسۋى پروتسەسىمەن قاتار جۇرەتىن قۇبىلىس. الەۋمەتتەنۋ بولماعان جاعدايدا ادام قوعامدىق ورتادان تىس قالىپ, جەكە ادام رەتىندە قالىپتاسۋى باياۋلايدى. ورتانىڭ ءوزى ءتۇرلى الەۋمەتتىك ساتىعا بولىنەتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ماسەلەن, عىلىمي ورتا, جاستاردىڭ سۋبمادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ جۇرگەن ورتا, كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن ادامداردىڭ جەكە ورتاسى, دوس-جاراندار, قىزىعۋشىلىقتارىنا قاراي قالىپتاساتىن ورتاسى. وسى الەۋمەتتىك ورتالار ادامنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا, ومىرىنە باعدار الۋىنا ىقپال ەتەتىن جۇيە ءتارىزدى.
ورتاسى جوق ادام كەز كەلگەن جوعارىدا اتاپ وتكەن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى سۋبمادەنيەتتىڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ جەتەگىندە كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ولاي بولاتىنى ادامنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك پروتسەستەردىڭ ناتيجەسىندە تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى.
قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە جاستاردىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن قانداي ورتا بار دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
وتكەن كەڭەستىك جۇيەدە ورتا يدەولوگيا نەگىزىندە جۇمىس اتقارىپ, ادامنىڭ الەۋمەتتەنۋ پروتسەسىنە ساي ايقىندالعان. تاريحقا كوز جىبەرسەك, مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ وكتيابريات, پيونەر, كومسومول ۇيىمدارىنىڭ, سوڭىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى بولىپ شىعۋى جاي نارسە ەمەس ەدى. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ جۇيەسى ازاماتتارعا جاس ەرەكشەلىگىنە وراي ورتانى ايقىنداپ بەرگەنىن كورسەتەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ورتا جوعارىدا اتالعان سۋبمادەنيەتتەر اراسىندا قالىپ قويعانداي. ماسەلەن, كەيبىر ورتالار بايكەر, پانكەر, يگلز سىندى ۇعىمدارمەن استاسسا, ەندى ءبىرى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ۆيرتۋالدى دەڭگەيگە تۇسكەن. وسىنداي جاعدايدا ورتانى قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى؟ ماسەلە كۇردەلى, اۋقىمدى ءارى قوعام دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى. مەكتەپ جاسىندا قانداي ورتانى, ستۋدەنتتىك شاقتا قانداي ورتانى قالىپتاستىرىپ, جاس ۇرپاققا باعدار بەرۋگە بولادى؟ سۇراق كوپ, جاۋاپ از. ويلانۋدى تالاپ ەتەدى. ولاي بولسا شىعارماشىلىق سالادا, كوپشىلىك سپورتتى دامىتۋ ىسىندە ورتالاردى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى ارتىپ وتىر. بىزدە بۇگىندە ونداي ورتالار جوق ەمەس, بار. بىراق جۇمىس ىستەۋ, جارنامالانۋى تومەن, ناتيجەسى ايتارلىقتاي ەمەس. سوندىقتان مەكتەپتەردە وقىرماندار كلۋبىن قۇرىپ, وعان مۇشەلەردىڭ قابىلدانۋىن جانە ول كلۋبتاردىڭ قوعامدىق قىزمەتپەن اينالىسۋداعى بەرەتىن پايداسىن كورسەتۋ كەرەك.
جاستاردىڭ قوعامدىق ۇيىمدارىن جەتىلدىرۋ زامان سۇرانىسىنا ساي كەلەدى. ول ناۋقان تۇرىندە ەمەس, جۇيەلى تۇردە باعدارلاما نەگىزىندە جاسالعانى ءجون. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ دۇرىستىعى, وتكەن ون جىلدىقتارمەن سالىستىرعاندا ءوسىمنىڭ قارقىنى بايقالادى. بۇل ۋاقىت وتە كەلە جاستاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. وسى ورايدا ولار ءۇشىن لايىقتى ورتا قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى.
دارحان جازىقباەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى