لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – ناعىز حالىقتىق ۇيعارىم

قازاق جەرىنەن تابىلعان ورتا عاسىرلارعا تيەسىلى «ورحون-ەنيسەي جازۋلارى», جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ وڭىرىنەن تابىلعان ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇداتعۋ بىلىگى» ءبىزدىڭ جازۋ مادەنيەتىمىز ەرتەدەن باستالعانىن كورسەتەدى. ال «ورحون-ەنيسەي جازۋلارى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان كونە تۇركىلەردىڭ رۋنيكالىق جازۋى ءبىزدىڭ حالقىمىزعا دا ورتاق. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كونە الىپبيلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى.

حالقىمىز يسلام ءدىنىن قابىلداعان سوڭ رۋنيكالىق جازۋلار بىرتىندەپ ىسىرىلىپ, اراب ءتىلى مەن اراب ءالىپبيى تارالا باستادى. 900 جىل بويى قازاق جەرىندە اراب ءالىپبيى قولدانىلىپ كەلدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءالىپبيىمىزدىڭ ءجيى اۋىسقانى تۋرالى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتكەندەي, 1929 جىلعى 29 تامىزدا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى لاتىنداندىرىلعان جاڭا ءالىپبي – ء«بىرتۇتاس تۇركى ءالفاۆيتىن ەنگىزۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى.

لاتىن ءالىپبيىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان جازۋ ۇلگىسى 1929 جىلدان 1940 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ, ول كەيىن كيريلليتساعا اۋىستىرىلدى. 1940 جىلعى 13 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان الىپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا, قازاق ءالىپبيىن وزگەرتۋ تاريحي, نەگىزىنەن ناقتى ساياسي سەبەپتەرمەن ايقىندالىپ كەلدى.

ءيا, شىن مانىندە, ۇزاق جىل بوداندىقتىڭ بۇعاۋىندا, ساياساتتىڭ سالقىنىندا قالعان قازاق ەلى ءۇشىن كيريلليتسادان قۇتىلىپ, الەمدىك ورەنيەتكە نەگىزدەلگەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەجەلگى ارمان بولعانى داۋسىز. جالپى, كيريلليتسادان لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋ – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان بەرى دۇركىن-دۇركىن كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. ال رەسمي تۇردە ول ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىنەن باستالادى.

سول جيىندا: «قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا كوشىرۋ جونىندەگى ماسەلەگە قايتا ورالۋ كەرەك. ءبىر كەزدەرى ءبىز ونى كەيىنگە قالدىرعان ەدىك. ايتسە دە لاتىن قارپى كوممۋنيكاتسيالىق كەڭىستىكتە باسىمدىققا يە جانە كوپتەگەن ەل, سونىڭ ىشىندە پوستكەڭەستىك كەيبىر ەلدەردىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ماماندار جارتى جىلدىڭ ىشىندە ماسەلەنى زەرتتەپ, ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعۋى ءتيىس. البەتتە, ءبىز بۇل جەردە اسىعىستىققا بوي الدىرماي, ونىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن زەردەلەپ الۋىمىز كەرەك», دەگەن ساليقالى ويىن ءبىلدىردى.

بۇدان كەيىن دە ەلباسى بۇل ماسەلەگە بىرنەشە رەت قايتا ورالدى. كەزەكتى جولداۋىندا 2025 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى ويلارىن تاراتىپ ايتتى. «بۇل وي ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەنى ءجيى مازالادى. بىراق ءبىز كوپ ۇلتتى حالىقپىز. ءار ۇلتتىڭ وي-پىكىرى بار. قازىرگى كيريلليتسا ارقىلى قازاقتاردىڭ دا, قازاقستاندىقتاردىڭ دا بىرنەشە بۋىنى تاربيەلەنىپ, ءبىلىم الدى. ءومىردى تانىدىق, دۇنيەنى كوردىك. سوندىقتان لاتىن قارپىنە كوشكەن جاعدايدا دا كيريلليتسا كوپكە دەيىن قاتار قولدانىلادى, ەكەۋى بىرازعا دەيىن بىرگە پايدالانىلادى دەپ ويلايمىن», دەي كەلىپ: ء«بىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك.

بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس قاعيداتتى ماسەلە. ءبىر كەزدە تاريح بەدەرىندە ءبىز مۇنداي قادامدى جاساعانبىز. بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە بۇل الەممەن بىرلەسە تۇسۋىمىزگە, بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن ينتەرنەت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋىنە, ەڭ باستىسى, قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋعا جاعداي تۋعىزادى», دەگەن بولاتىن. ەلباسى بۇل ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىزدى تالاپ ەتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىز كوپ ۇلتتى بولعاندىقتان, لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى جان-جاقتى سارالاي كەلىپ, بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.

لاتىن ءالىپبيىنىڭ قاجەتتىلىگىنە ءبىزدىڭ كوزىمىز ايقىن جەتىپ وتىر. اۋەلى تىلىمىزدەگى قازىرگى جات دىبىستاردى تاڭبالايتىن ارىپتەردى قىسقارتىپ, سول ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي تازا قالپىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. قازاق ءتىلىن وقىتقان ۋاقىتتا باسى ارتىق تاڭبالارعا قاتىستى ەملە, ەرەجەلەردىڭ قىسقاراتىنى بەلگىلى. ول مەكتەپتەن باستاپ بارلىق وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتەدى. ۋاقىت تا, قارجى دا ۇنەمدەلەدى. سونداي-اق لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دارەجەگە شىعۋىنا جول اشادى. قازاق تىلىنە كومپيۋتەرلىك جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى حالىقارالىق اقپارات كەڭىستىگىنە كىرىگۋگە ءتيىمدى مۇمكىندىك تۋادى. جانە ءتۇبى ءبىر تۇركى دۇنيەسىمەن رۋحاني, مادەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى, تىعىز بايلانىستى كۇشەيتۋگە جول اشىلادى.

تۇتاستاي العاندا, لاتىن الىپبيىنە كوشۋىمىز – دۇرىس تاڭداۋ. جاستار جاعى لاتىن الىپبيىندەگى قازاق جازۋىن تەز مەڭگەرىپ الادى. مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلى وقىتىلاتىندىقتان, ولار لاتىن ءالىپبيىن تەز قابىلدايتىنى ءسوزسىز. جاڭا لاتىن ءالىپبيى قولدانۋعا وتە ىڭعايلى, الەمدىك جاڭا تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلگەن, قازاق ءتىلىنىڭ, سونداي-اق قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان باسقا دا سان ۇلتتىڭ تىلدىك جاعدايلارىن دا قامتيتىن جاقسى الفاۆيت بولىپ شىقتى دەپ ويلايمىن.

بيىل لاتىن ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاداعى بىرنەشە جوباسى ءتىلشى-عالىمداردىڭ, ادەبيەتشىلەردىڭ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ تالقىلاۋىنان ءوتىپ, وسى بەكىتىلگەن نۇسقا قابىلدانىپ وتىر. بۇل ءالىپبيدى جاساۋدا بۇرىنعى نۇسقالار, لاتىن الىپبيىنە كوشكەن تۋىستاس ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلدى. ارينە, تالاس-تارتىس تا, كەلىسپەۋشىلىكتەر دە از بولماعانى بەلگىلى. پىكىردىڭ ءار-الۋاندىعى مۇندايدا وتە قاجەت. سول پىكىرلەردىڭ ەڭ باعالىسى ىسكە سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق.

مۇنى ءبىزدىڭ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كونفەرەنتسيالاردا ايتىلعان ءارالۋان ويلاردان, جاسالعان قورىتىندىلاردان انىق بايقادىق. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تا بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدىڭ بارىسىن ءجىتى قاداعالاپ, باعىت بەرۋ ارقىلى ءالىپبي نۇسقاسىنىڭ ومىرشەڭ بولۋىنا كومەگىن كوپ تيگىزدى. ول ءوزى دە اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىردى. ەندى, مىنە, جاڭا ءالىپبيىمىز ومىرگە كەلىپ, كۇپتى كوڭىلىمىز جايلانعانداي بولىپ وتىرمىز. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن.

مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جارلىعىندا جاڭا نۇسقادا بەرىلىپ وتىرعان لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىن بەكىتۋمەن بىرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرۋدى, قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ 2025 جىلعا دەيىن لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, بۇل جونىندە ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە زاڭنامالىق سيپاتتاعى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.

وسىنداي كەلەلى ىستەردى ۇيىمداس­تىرۋدا رەسپۋبليكاداعى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا تىس قالا المايدى. قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا تاراپىنان جاڭا ءالىپبيدى ەنگىزۋدىڭ كەزەڭدەرى ناقتىلانىپ, ءار كەزەڭنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى بەلگىلەنگەننەن كەيىن ءبىز ءۇشىن اتقارىلار جۇمىستار دا وراسان. ول ءۇشىن اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانىنان ەلىمىزدىڭ ءبىلىم مەكەمەلەرىندەگى پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن «لاتىن ءالىپبيىن وقىتۋ ادىستەمەسى» ورتالىعىن اشۋدى قاجەت دەپ سانايمىن. ءار وبلىستا وسى ورتالىقپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىن لاتىن نەگىزدى قازاق ءالىپبيىن وقىتۋ ورتالىقتارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك.

تاحير بالىقباەۆ,

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق

پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ

رەكتورى, پروفەسسور

الماتى