بۇل تاقىرىپتى تۇرلەندىرۋ نەمەسە ءسوز ويناتۋ ءتاسىلى ەمەس. تىڭنان تۇرەن سالعان ايدىك الەۋمەتتىك تەورياعا دا جاتپايدى. جاي عانا وي تۇرتكى. ويتكەنى ءومىردىڭ ءوزى –مادەنيەت. ءومىر سۇرگەنىڭ, ويناپ كۇلگەنىڭ, ەلگە تاراعان ءسوزىڭ مەن جەرگە قاراعان كوزىڭ, ءبارى دە ءتۇپ-تۇگەل تۇيسىكتىڭ ءبىز بىلمەيتىن تۇكپىرىندە جيناقتالاتىن مادەنيەتتىلىك ەنەرگياسىنان تامىزىق الادى.
اسپانداعى ايدىڭ سۇلباسى جەردەگى قۇدىقتىڭ تۇبىندەگى سۋدان دا كورىنەتىنى ءتارىزدى ادام بالاسى ارعى دۇنيەدە جانناتقا جايعاسۋ ءۇشىن يماننىڭ بايلىعىن, بۇل دۇنيەدە كىسىلىك كەلبەتىن سومداۋ ءۇشىن مادەنيەتتىلىك ەنەرگياسىن بويىنا سىڭىرەدى. ىزگىلىكتى ىزدەيتىن وسى ەكى قاسيەت تە تۇپتەپ كەلگەندە نيەتكە كەلىپ تۇيىسەدى. سوندىقتان شاريعاتتا «نيەت – پارىزدىڭ الدىنداعى پارىز» دەگەن قاعيدا بار. ياعني نە جاساساڭ دا ىقىلاسپەن, ىنتامەن, ىجداعاتپەن جاساعان دۇنيەڭنىڭ ۇلاعاتتى قايىرى, ۇلى مادەنيەتى قالىپتاسارى حاق.
ال ەندى وسى رۋحاني ولشەمدى وزىمىزشە نيەت+مادەنيەت فورمۋلاسىنا سالىپ, ەسەپتەپ كورەيىكشى. ويتكەنى مادەنيەت قيالدىڭ قيانىنان بۇلدىراپ كورىنەتىن ابستراكتسيا ەمەس, ول ءومىردىڭ وزىنەن ورنىقتى ورنىن تاباتىن ناقتى ءىس, ياكي فورما. ماسەلەن, استانانى الايىق. ەلباسىنىڭ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلوردانى سالۋ نيەتى كەلە-كەلە ەلىمىزدە وركەنيەت تالاپتارىنا ساي كەلەتىن قالا تۇرعىزۋ مادەنيەتىنە ۇلاستى. باز بىرەۋلەردىڭ عاسىرلار بويى كوشىپ-قونىپ جۇرگەن بۇل قازاقتىڭ بويىندا قالالىق مادەنيەت جوق دەگەن مىسىق تىلەۋ پيعىلىنىڭ مۇرتى شابىلدى. قازىر قازاقتىڭ قاي بالاسىن دا الەمنىڭ ەڭ ساۋلەتتى دەگەن قالالارىنا اپارساڭىز تاڭ قالدىرا المايسىز. سەبەبى ءححى عاسىردىڭ قالاسى قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن ول ءوز ەلىنەن كورىپ, زاماناۋي كورىككە كوزىن سۋارىپ العان. ءسويتىپ استانا نيەتپەن جاسالعان مادەنيەتكە اينالدى.
وسى ويدى ساباقتاستىرا وتىرىپ, الىسقا بارماي-اق بيىل وتكەن تاريحي شارا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن دە تاقىرىپقا ورايلاستىرىپ كورسەك. شىنايى نيەتتىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ 161 ەلىنىڭ ىشىنەن ايتۋلى شارانى وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. كورمە وتكىزىلگەن ءۇش ايدا ايشىقتى استاناعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ميلليونداعان تۋريستەر اعىلدى. بۇرىن-سوڭدى قازاقستان جايلى اقپاراتتى ينتەرنەتتەن عانا بىلەتىن شەتەلدىكتەر ماۋەلى مادەنيەتىمىزدى كوزىمەن كورىپ, تامىرلى تاريحىمىزعا قانىقتى. ەلوردادا ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ قالاتىن ەڭسەلى عيماراتتار بوي كوتەردى. جاس ۇرپاق جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ جۇزدەگەن جوبالارىمەن تانىستى.
كەلەسى ويدى كەستەلەپ كورەيىك. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەس» دەگەن ءسوز بار. تالاي ۋاقىت ساندىقتىڭ تۇبىندە جاتقان زەرلى شاپاندى سىرتقا شىعارىپ, قاعىپ-سىلكىپ, ءبىر ۋاق دالاعا جايىپ الساڭىز, كونەتوز دەگەن كيىمىڭىز قارعا اۋناعان تۇلكىدەي قايتا جايناپ شىعاتىنى انىق. سول سياقتى جۇرەكتىڭ تۇبىندە, سانانىڭ شالعاي سارايىندا جاتقان سالت-ءداستۇر قازىناسىن, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا رۋحاني كودتى قايتا جاڭعىرتۋ نيەتى بويىڭىزعا ەرەكشە مادەنيەتتىلىك ەنەرگياسىن دارىتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا دەگەن ىقىلاسىن حالىق بىردەن قۇپتاپ, قۇشتارلىق تانىتتى. سونىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتا ەلىمىزدە سان جىلعادان جينالعان سالالى وزەندەي رۋحاني مادەنيەتتىڭ سالتانات قۇرۋىنا جول اشتى. سالالى وزەندەي دەپ وتىرعانىمىز, ىزگى نيەت ارقىلى قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارى جۇيەلەنىپ, ۇلتتىق جازۋ مادەنيەتىنىڭ جارقىن بولاشاعى قالانۋدا, ەشكىمگە ۇقسامايتىن دەربەس ۇلت بولۋ جولىندا «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋدامىز.
كۇندەلىكتى الەۋمەتتىك احۋالمەن تارازىلاپ كورسەك, تابيعي قازبا بايلىقتارى جەتكىلىكتى سانالاتىن ەلىمىزدە جۇرتشىلىقتىڭ ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا, جانارماي مەن كومىردىڭ تاپشىلىعىنا تاپ بولىپ, ولاردىڭ باعاسىنىڭ شارىقتاپ كەتۋى, استا-توك استىقتىڭ قامبالارعا جەتپەي, دالادا قالۋى سياقتى ارەكەتتەردىڭ سالدارىنا قانداي اتاۋ بەرمەكپىز؟
بۇل مىسالداردان شىعاتىن قورىتىندى, مەملەكەتتى دە, جەكە تۇلعانى دا ماعىنالى ماقساتتارعا باعىتتايتىن دا ءىستىڭ ناتيجەسىن بەلگىلەپ بەرەتىن دە – نيەت. الەۋمەتتانۋشىلار بۇگىندە نيەت+مادەنيەت ەرەجەسىن ەلەۋلى ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ وزىق تاجىريبەسى, تۇتاستاي جۇيەسى (كۋلتۋرا نامەرەنيا) رەتىندە قالىپتاستىرۋدا. نيەتتەنۋدى ومىرلىك ماڭىزدى داعدىلارعا باعىتتايتىن سيقىرلى تاياقشاعا بالاپ, ويعا العان ارمان-ماقساتتىڭ جىلدام ءارى ناتيجەلى ورىنداۋ ونەرى رەتىندە باعالاۋدا. ەندەشە نيەتىڭىز مادەنيەتىڭىزگە قىزمەت ەتسىن!
قۋات بوراش, «ەگەمەن قازاقستان»