استانا پروتسەسى: ديالوگ – بەيبىتشىلىككە باستايتىن جالعىز جول

تاياۋدا رەسەي فەدە­را­تسيا­سىنىڭ سوچي قالاسىندا بول­عان «ۆالداي» حالىقارالىق پىكىر­سايىس كلۋبىنىڭ كەزەكتى وتىرى­سىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين  استانا پروتسەسىنىڭ جۇ­مىسى تۋرالى: «استانا پروتسە­سىنە قاتىستى ايتار بولسام, ەڭ الدىمەن, قازاقستانعا جانە پرە­زيدەنت نازارباەۆقا وسى پروتسەسكە قاتىسۋشىلارعا استانا الاڭىن ۇسىن­عانى ءۇشىن العىسىمدى بىلدى­رەمىن. قازاقستان جاي عانا باس قوساتىن جەر ەمەس, ول وتە قو­لايلى الاڭ.

مەن مۇندا قازاق­ستاننىڭ بەيتاراپ پوزيتسياسىن, قان­داي دا ءبىر شيەلەنىستەرگە ەشقا­شان ارالاسپاعانىن, كەرىسىن­شە, بەدەلدى بىتىمگەر بولىپ ەسەپ­تە­لەتىنىن ايتىپ وتىرمىن. ايتا كەتەيىن, پرەزيدەنت نازارباەۆ بارلىق شيەلەنىسۋشى جانە بىتىمگە كەلىسۋشى تاراپتاردى كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ باسىندا ۇستاپ قالۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان كەزدەر دە بولعان. سول ءۇشىن العىسىمىز شەكسىز», دەپ جوعارى باعا بەردى. 

وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا العاشقى راۋندى وتكەن بۇل كەزدەسۋلەر ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ, مىنە, وسىمەن جەتىنشى باسقوسۋعا ۇلاسقالى وتىر. ەگەر ونداعى قارالعان ماسەلەلەر وزەكتى بولماسا جانە قاجەتتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزبەسە ول جالعاسىن تاپپاعان بولار ەدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان پروتسەستىڭ باستالۋى مەن جالعاسۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتكەندى ءجون كوردىك. 

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سيرياداعى قاق­تى­عىس­تارعا قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ اتىستى, بەيبىت حالىقتىڭ قى­رىلۋىن توقتاتۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇر­گىزۋ كەرەكتىگىن ايتىپ جانە ونى وتكىزەتىن ورىنعا استانا قالا­سىن ۇسىنعان-دى. بۇل ۇسى­نىس­تى بۇۇ مەن كوپتەگەن الەم­دىك كوشباسشى مەملەكەتتەر قول­داپ, 2017 جىلدىڭ 23-24 قاڭتار­ىندا استانا قالاسىندا العاش­قى كەزدەسۋ ءوتتى. بۇل كەزدەسۋ 2016 جىلعى 30 جەلتوقساندا جە­نە­ۆادا قول قويىلعان اتىستى توقتا­تۋ تۋرالى كەلىسىمدى نىعايتۋ ماق­ساتىندا ۇيىمداستىرىلدى. ءسوي­تىپ استانادا رەسەي, يران جانە تۇركيانىڭ قولداۋىمەن سيريا­نىڭ قارۋلى وپپوزيتسياسى جانە سيريا ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرى اراسىندا جاناما كەلىسسوزدەر بولدى. 

بۇل كەلىسسوزدەر سيريا ۇكىمەتى مەن قارۋلى توپتار وكىلدەرىنەن قۇرالعان وپپوزيتسيالىق دەلەگاتسيا قاتىسقان العاشقى كەلىسسوز بولىپ تابىلادى. كەزدەسۋدىڭ نا­تي­جەسىندە كەپىلگەر مەملەكەت­تەر (تۇر­كيا, يران, رەسەي) سي­­ريا­دا­عى اتىستى توقتاتۋدى باقى­لاۋ­­­دىڭ ۇشجاقتى تەتىگىن قۇرۋ­عا كە­­لىس­تى; «دايش» جانە ء«ال-نۋس­را ماي­­دانىنا» قارسى كۇ­رەس­تە ىن­تى­ماق­­تاسۋعا دايىندىق ءبىلدى­رىل­دى; اس­تا­نا الاڭىندا بۇدان كەيىن­­گى ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا كەز­دە­­سۋلەر وتكىزۋگە ۋاعدالاستىق جاسالدى;

بىرلەسكەن كومميۋنيكەگە قول قويىل­ماعانىمەن ماسكەۋ, تەگەران جانە انكارا بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساپ, سيريانىڭ اۋماقتىق تۇ­تاس­تىعى مەن ەگەمەندىك پرين­تسيپ­تەرىنىڭ ساقتالاتىندىعىنا بەيىل ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. 

وسى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسى بو­يىنشا پىكىرىن بىلدىرگەن بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سيريا جونىن­دەگى ارنايى وكىلى ستاففان دە ميس­تۋرا: «قازاقستان حالىقارالىق ارە­نا­داعى ەڭ كۇردەلى جاعدايلاردى شەشۋ ءۇشىن ءوز كۇش-جىگەرىن كور­سەتتى», دەدى.

استانا پروتسەسىنىڭ جالعاسۋىنا مۇددەلى بولعان جانجالعا قاتى­سۋشى مەم­لەكەتتەر 2017 جىل­دىڭ 15-16 اقپا­نىندا ەلورداعا ەكىن­شى رەت جينالدى. ونىڭ قورى­تىندىلارى بويىنشا كەپىل­گەر مەملەكەتتەر – رەسەي, يران جانە تۇر­­كيا بۇۇ-عا ەسەپ بەرەتىن, اتىستى توق­تا­تۋ رەجىمىن ساقتاۋ مونيتورينگى جو­­نىن­دە بىرلەسكەن جۇمىس توبىن قۇرۋعا ۋاع­دا­لاستى; بىتىمگە قوسىلعان اۋماقتار تۋرا­لى ەرەجەنىڭ جوباسىن كەلىستى; تۇت­قىن­دار الماسۋ تۋرالى ەرەجەنىڭ جوباسىن تال­قىلادى.

استانا پروتسەسىنىڭ ءۇشىنشى كەزدەسۋى 14-15 ناۋرىز كۇندەرى بولدى. وعان ەكىن­شى كەزدەسۋگە كەلگەن دەلەگاتسيالار اراسىنان قارۋلى وپ­پوزيتسيالىق توپتار وكىلدەرى قاتىسپادى. بۇل جولى كەپىلگەر مەملەكەتتەر سيرياداعى اتىس­تى توقتاتۋدىڭ جاي-كۇيىن جانە بى­تىمگە قوسىلعان اۋماقتارداعى جاعدايدى قاراستىردى, تۇتقىندار الماسۋ جونىندەگى جۇمىس توبى تۋرالى ەرەجەنى, سيريا كونستيتۋتسياسى بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋدىڭ شارتتارىن, «دايش» جانە ء«ال-نۋسرا مايدانى» سياق­تى تەررورلىق توپتاردىڭ جانە قارۋلى وپپوزيتسيالىق توپ­تار­دىڭ ورنالاسقان جەرلەرىن كور­سە­تەتىن بىرىڭعاي كارتانى قۇرۋ ما­سەلەلەرىن تالقىلادى. سونداي-اق سيرياداعى يۋنەسكو قورعايتىن بۇكىلالەمدىك مۇرالار نىساندارىن مينادان زالالسىزداندىرۋ ماسەلەسى قارالدى.

2017 جىلدىڭ 3-4 مامىرىن­دا بولعان استانا پروتسەسىنە قا­تىسۋشى تاراپتاردىڭ ءتورتىنشى كەزدەسۋىندە كەپىلگەر مەملەكەتتەر سيريادا قاۋىپسىزدىك ايماقتارىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. وسى قۇجاتقا سايكەس, زور­لىق-زومبىلىقتى دەرەۋ توق­تاتۋ, گۋمانيتارلىق جاعدايدى جاق­سارتۋ جانە قاقتىعىستاردى ساياسي رەتتەۋگە قولايلى جاعدايلار جا­ساۋ ماقساتىندا يدليب, حومس, شى­عىس گۋتا, سونداي-اق دەراا جانە كۋنەيترا پروۆينتسيالارىن­دا قاۋىپسىزدىك ايماقتارى قۇرى­لاتىنى ايتىلدى. 

استانا پروتسەسىنىڭ بەسىنشى راۋن­دى 2017 جىل­عى 4-5 شىلدەدە بولىپ, وعان كەلىس­سوز­دەرگە بۇرىن­نان قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى دە كەلدى. كەزدەسۋدەن كەيىن بولعان بري­فينگتە قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ءابدىراحمانوۆ استانا پروتسەسىنىڭ ناتيجەلىلىگىن اتاپ ءوتتى. ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, كەز­دەسۋ ۇرىس ءىس-قيمىلدارىن توقتاتۋ رەجىمىن كۇشەيتۋ باعى­تىن­دا ناقتى وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن. «قازاقستان سيريا­لىق جانجالدىڭ سوعىس جولىمەن شەشىلمەيتىندىگىنە سەنىمدى. ديالوگ – بەيبىتشىلىككە باستاي­تىن جالعىز جول. احۋالدى وڭال­تۋ ءۇشىن ءالى كوپ جۇمىس اتقارى­لۋى ءتيىس ەكەنى ءسوزسىز», دەدى ق.ءاب­دى­راحمانوۆ. ونىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, جانجالدىڭ اۋقىمى مەن قارقىنى قازىر ەداۋىر ازاي­عان, سيرياداعى قاجەت ەتكەن جان­داردىڭ بارلىعىنا گۋمانيتارلىق جاردەم جەتكىزۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. 

وسى كەزدەسۋدە قابىلدانعان قۇجاتتا دا «سيريا اراب رەس­پۋب­ليكاسىنداعى دەەسكالاتسيا اي­ماقتارىن قۇرۋ تۋرالى مەمو­راندۋمعا 2017 جىلعى 4 مامىر­دا قول قويۋ ناتيجەسىندە سيريا اۋماعىنداعى زورلىق-زومبى­لىق دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەن­دە­گەنى» ايتىلعان. سونىمەن قا­تار كەپىلگەر مەملەكەتتەر مەمو­ران­­دۋمعا سايكەس دەەسكالاتسيا ايماق­تارى بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىس توبىنىڭ (بجت) قۇرىلۋىن قولداپ, ونىڭ ەرەجەسىن قابىلدادى. 

استانادا قىركۇيەكتە وتكەن كەلىس­سوزدەردىڭ التىنشى راۋندى تاراپتاردىڭ سيريادا دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋم ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋ جانە استانا پروتسەسى اياسىندا وسىعان دەيىن قابىلدانعان باسقا دا شەشىمدەردىڭ ورىندالۋى بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ نيەتى راستالعان بىرلەسكەن مالىمدەمەنى قابىلداۋمەن اياقتالدى. سيريادا قۇرىلعان دەەسكالاتسيا ايماقتارى اتالعان قاقتىعىستىڭ كولەمىن ەداۋىر تومەندەتىپ, سيرياداعى گۋ­مانيتارلىق جاعدايدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اس­تانا پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ كەزەكتى, جەتىنشى كەزدەسۋى 30-31 قازاندا بولادى. وندا تۇتقىن­داردى, قاماۋدا وتىر­عان­داردى بوساتۋ, قازا تاپقانداردىڭ دەنە­لەرىن بەرۋ جانە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانداردى ىزدەستىرۋ بويىنشا جۇمىس تو­بى­نىڭ ەرەجەسىن بەكىتۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر تالقىلاناتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە.   

جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»