حالقىمىز ءتورت ت ۇلىك ءوسىرۋدى اتاكاسىپتىڭ بىرىنە, ءتىپتى بىرەگەيىنە بالاعان. تىرشىلىكتىڭ ءنارى, كوزى دەپ ۇققان. سودان بولار, اۋىل ادامدارى امانداسقاندا «مال-جان امان با؟» دەپ حال-جاعداي سۇراسىپ جاتادى.
وكىنىشتىسى سول, ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ, دامىپ كەلە جاتقان مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وسى ءبىر ءداستۇرىمىز قايراڭداپ قالعان قايىقتى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى.
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2012 جىلى ەلىمىزدە ءىرى قارا سانى 5 702 400 باس بولسا, كەيىنگى بەس جىلدا بار بولعانى 544 080 باسقا وسكەن. وسى كەزەڭ ارالىعىندا قوي مەن ەشكى سانى كەرىسىنشە 18 091 000 نان 17 947 100 باسقا ازايعان. شوشقا سانى 1 204 000 باستان 831 مىڭعا دەيىن كەمىگەن. تەك جىلقى عانا 506 مىڭعا كوبەيىپ, 2 113 000 باسقا جەتىپ وتىر.
مالدىڭ باسىم بولىگى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا شوعىرلانعان. ولاردىڭ كوپشىلىگى اسىلداندىرۋ شارالارى ءتيىمدى جۇرگىزىلمەيتىندىكتەن, ونىمدىلىك تە, ساپاسى دا تومەن. ۆەتەريناريالىق جاعداي دا كوڭىل كونشىتپەيدى. ءىرى سەرىكتەستىكتەر مەن اگروقۇرىلىمدار كوبىنە استىق وندىرىسىمەن عانا شەكتەلىپ ءجۇر. مال شارۋاشىلىعىن باسى ارتىق شىعىن سانايدى.
سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق, قىتايدا مال شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ كەلەدى. قازىر ەلدە قوي سانى 138 ميلليون باسقا جەتىپ, الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ساۋىن سيىرلار سانى دا, ءسۇت ءوندىرۋ دە جىل سايىن 5 پايىزعا تۇراقتى تۇردە وسۋدە. تابىس سىرى قاراپايىم: شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ ءوز جەمىسىن بەردى. 2008 جىلدان باستاپ 100-دەن استام سيىرى بار فەرمالاردىڭ ۇلەسى 19 پايىزدان 48 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. ۇساق شارۋاشىلىقتارعا سۋبسيديا بەرۋ مولشەرى ازايتىلىپ, ءىرى زاماناۋي كەشەندەر سالۋعا, باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باسىم كوڭىل بولىنە باستادى. ءسۇت ءوندىرۋ بويىنشا قىتاي الەمدە ءتورتىنشى ورىندا. سوڭعى ون جىل ىشىندە ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى 27 ميلليون توننادان 37,5 ميلليون تونناعا دەيىن ارتقان. 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 60 ميليون تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ارينە, قىتايمەن جارىسۋ قيىن دەيتىندەر تابىلار. ولاي بولسا ەكونوميكالىق الەۋەتى بىزدەن تومەن موڭعوليانى مىسالعا الايىق. 2009 جىلى قوي – 19,27 ميلليون, ەشكى – 19,65 ميلليون, ءىرى قارا-2,6 ميلليون, جىلقى – 2,22 ميلليون, تۇيە – 270 مىڭ باس بولسا, قازىر تيىسىنشە 23,2 ميلليون, 22,0 ميلليون, 3,4 ميلليون, 2,9 ميلليون جانە 350 مىڭ باسقا كوبەيگەن. ياعني تۇراقتى ءوسۋ بار دەگەن ءسوز.
وسىندايدا جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بىزگە نە كەدەرگى بولىپ وتىر دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. الدىمەن اۋىلداعى كاسىپتىڭ بىتىراڭقىلىعى, عىلىم جەتىستىكتەرىنە سۇيەنبەيتىنى ويعا ورالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە ۇساق, مايدا شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ كەرەك. ءبىر ۇمىتتەندىرەتىنى, بيىل اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس كووپەراتيۆتەر قۇرۋعا جەتە كوڭىل بولىنە باستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرگە ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ, سۋبسيديا بەرۋ جولعا قويىلدى. ولاردى قولداۋعا 52 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. جىل سوڭىنا دەيىن 467-گە جۋىق اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى بوي كوتەرمەك. وسىعان وراي سيىر ەتىنىڭ ءوندىرىسى – 4,1 پايىزعا, قۇس ەتى – 9,2 پايىزعا, ءسۇت كولەمى 3,3 پايىزعا ۇلعايادى دەپ جوسپارلانعان.
ءيا, ماقسات ايقىن, جوسپار اۋقىمى كەڭ. بۇل جاعىنان كەمشىلىك جوق ءتارىزدى. ءسوز بەن ءىس قابىسىپ جاتسا, تەك «بارەكەلدى» دەيمىز. ويلاندىراتىن تۇستار دا از ەمەس. كەزىندە جىل سايىن ەكسپورتقا 60 مىڭ توننا ەت شىعارامىز دەپ ۋلاتىپ-شۋلاتقانداي ناۋقانشىلدىققا اينالدىرىپ جىبەرمەسەك بولعانى. شەتەلدەردەن مال تاسىپ, ونىڭ سوڭى نەگە ۇلاسقانى بارىمىزگە بەلگىلى. ەندىگى ماقسات – وتكەن قاتەلىكتەردى بولدىرماۋ, كوزدەلگەن مەجەگە ماقساتتى تۇردە جەتە ءبىلۋ. ءسوز اراسىندا اۋىلدىقتاردى كووپەراتيۆكە بىرىكتىرۋ سۋبسيديا بەرۋ ارقىلى عانا ىنتالاندىرىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. بۇل ماسەلەلەرمەن نەگىزىنەن «قازاگرونىڭ» قۇرامىنداعى «قازاگروقارجى», «اگرارلىق نەسيەلىك كورپوراتسيا» جانە «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ» قورى مەكەمەلەرى اينالىسىپ كەلەدى. ال شارۋالاردىڭ جاپپاي ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, كووپەراتيۆ جۇمىسىن عىلىممەن ۇشتاستىرۋ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ناقتى ەسەپتەر ارقىلى حالىققا ءتۇسىندىرۋ, بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىنىڭ تاسادا قالىپ قويعانى وكىنىشتى. وسى جۇمىستارعا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي مەكەمەلەرىن تارتۋ, اۋداندىق كوللەدجدەر دەڭگەيىندە كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارىن اشۋ قاجەت. بۇل جاۋاپتى مىندەت جەرگىلىكتى باسشىلىق ورگاندارى مەن قارجى ورتالىقتارى ارقىلى عانا ەمەس, عىلىممەن تىعىز بايلانىستىرا جۇزەگە اسقاندا عانا ءتيىمدى بولارى انىق.
ءايىپ ىسقاق, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور