بۇل جالپى ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتى ءۇشىن عانا ەمەس ەكونوميكا, حالىقارالىق بايلانىس, ۇلتارالىق قاتىناس سياقتى وزگە دە ماڭىزدى فاكتورلارعا ەرەكشە اسەر ەتەتىن بولعاندىقتان قوعام تاراپىنان قولداۋشىلار دا, قارسى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس.
قارسىلىق بىلدىرەتىندەردىڭ كوپشىلىگى قولدانىستاعى كيريلل جازۋىنان باس تارتۋ وسىعان دەيىنگى تاريحىمىزدان قول ءۇزىپ, جازۋ مەن وقۋ مادەنيەتىنە تەجەۋ بولادى دەگەن تۇجىرىمداردى العا تارتادى. ارينە مۇنىڭ بارلىعى وتپەلى كەزەڭ ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشىپ جاتقان جوقپىز, وعان قايتا ورالىپ جاتىرمىز. سەبەبى لاتىن قارپى قازاق ەلىندە وسىعان دەيىن بولعان, ياعني ەشكىمگە تاڭسىق دۇنيە ەمەس. ال كيريلل جازۋىنا توقتالار بولساق, بۇل كەشەگى 20-جىلداردىڭ سوڭىندا قازاق حالقىن وتارلاندىرۋ, سونداي-اق ءتۇبى ءبىر تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ اراسىن الشاقتاتۋ ماقساتىندا جاسالعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ساياساتى بولاتىن. سوعان قاراماستان ازەربايجان تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە العاش بولىپ لاتىن گرافيكاسىن قابىلداسا, كەيىن تۇركيا, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان وسى لاتىن الىپبيىنە ءوتىپ, ارالارىندا قازاقستان مەن قىرعىزستان عانا قالعان ەدى. سوندىقتان لاتىن ءالىپبيىن قولدانىسقا ەنگىزگەن تۇركى حالىقتارىمەن اراقاتىناسىمىز الشاق بولۋى دا وسىدان.
ارادا ءبىر ءالىپبي بولسا ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىز, ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىز ارالاسىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىنداي تۇسەر ەدىك. الايدا ەكى ءتۇرلى الىپبيدە بولعاندىقتان ءتۇبى ءبىر تۋعان باۋىرلارىمىزبەن نە ورىس تىلىندە نەمەسە اعىلشىن تىلىندە حات الماسۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان لاتىن الىپبيىنە كوشۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى تۇركىتەكتەس حالىقتارمەن اراقاتىناسىمىزدى جاقىنداتۋ بولىپ تابىلادى دەگەن ويدامىن. ەكىنشى ءالىپبيدى مەڭگەرۋ قيىن بولادى دەگەن تۇجىرىمداردى العا تارتاتىن توپتىڭ ايتقانىنداي ەمەس, بۇل ءبىز ءۇشىن قيىندىق تۋدىرمايتىنى ءسوزسىز. الدىڭعى بۋىن اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىز وسى الىپبيدە ساۋات اشقان ەدى. سويتە تۇرا قازىرگىدەي اقپاراتتىق عالامتور دۇنيەسى دامىماعان 40-جىلدارى وسى ادامدار كيريلل جازۋىن دا وڭاي يگەرىپ العاندىعى بارشامىزعا ءمالىم. سوندىقتان عالامتور جۇيەسى مەن بۇقارالىق اقپارات ءداۋىرى قارىشتاپ دامىپ تۇرعان بۇگىنگى كەزەڭدە لاتىن گرافيكاسىن مەڭگەرە الماۋ ويعا سىيمايتىن دۇنيە.
بۇعان قوسا لاتىن گرافيكاسىنىڭ لينگۆيستيكالىق جاعىنان دا پايداسى ۇشان-تەڭىز. وسى تۇرعىدا فيلولوگ عالىمدارىمىز ەرتەرەكتەن بەرى لاتىن جازۋىنا كوشۋدىڭ ۇتىمدى تۇستارىن العا تارتا دابىل قاعىپ كەلگەن بولاتىن. تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى ەڭ اۋەندى ءتىل بولىپ تابىلاتىندىعى دالەلدەنگەن. ونى اۋەندى ءتىل ەتىپ تۇرعانى ۇندەستىك زاڭى بولاتىن. الايدا كيريلل الىپبيىمەن قوسارلانا كىرگەن دىبىستار قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىن بۇزىپ, ءتىل ۇندەستىگى مەن دىبىس ۇندەستىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلە جاتقاندىعى بارشاعا ءمالىم. بۇعان قوسا كيريلل ارىپتەرى العاش ەنگەن ساتتە عانا ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەر سول قالپىندا جازىلىپ, ايتىلۋ كەرەك دەگەن قاعيدالاردىڭ قابىلدانۋى كونەدەن كەلە جاتقان ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارى مەن نورمالارىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوقتى.
سوندىقتان تۇركى حالىقتارى لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ارقىلى كيريلل ءالىپبيىنىڭ كەسىرىنەن بۇزىلعان فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىن ءوز تىلدەرىنە يكەمدەپ العان بولاتىن. ءبىز دە وسى لاتىن ءالىپبيىن قولدانا وتىرىپ, ورىس ءتىلىنىڭ ىڭعايىنا جاسالعان «يا, يۋ, ە, , , ي» ءتارىزدى ارىپتەردەن قۇتىلاتىن بولامىز. بۇل تىلدىك نورما جاعىنان قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىن دۇرىستاۋعا, ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق قاعيدالاردىڭ ساقتالۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار ەلىمىز قازىرگى تاڭدا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات قويىپ, سول باعىتتا جۇيەلى تۇردە جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل جەردە ەڭ الدىمەن, ەكونوميكامىزدى دامىتۋ بولسا, ءتىل ساياساتىنا دا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى بار. بارشامىزعا بەلگىلى, قازىرگى تاڭدا اعىلشىن ءتىلى جاھاندانۋ ءتىلى رەتىندە قولدانىسقا يە باستى تىلدەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالۋدا. وسىعان وراي ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە دەي كەلە «بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە بۇل الەممەن بىرلەسە تۇسۋىمىزگە, بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن ينتەرنەتتى جەتىك يگەرۋىنە, ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋعا جاعداي تۋعىزادى» دەگەن بولاتىن. ءيا, بۇل تۇستا دا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدىڭ ۇتىمدى جاقتارى جەتەرلىك. ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرىپ, ونىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ ءۇشىن ءالىپبيىمىزدى وزگەرتۋ بىردەن-ءبىر ىڭعايلى ءتاسىل بولماق.
قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولعاندىقتان قازاق ءتىلى اتا زاڭىمىزدا بەلگىلەنگەندەي مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە وزگە تىلدەردەن جوعارى تۇرۋى ءتيىس. الايدا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە تەك كونستيتۋتسيامىز بەن ءتىل تۋرالى زاڭدا عانا جازىلىپ قويۋى جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, قازاق ءتىلى تۇعىرىنىڭ بيىك بولۋى ونىڭ قولدانۋ اياسىنىڭ ارتۋىنا, تۇتىنۋشىلاردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى بولماق. سوندىقتان جاڭا ءالىپبيدى ۇيرەنۋ ارقىلى قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋشىلەردىڭ سانى دا ارتا تۇسەتىندىگى انىق.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلەر بولساق, قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا ەلىمىز ءۇشىن پايداسى زور بولىپ كەلەتىن بۇل قادامعا بارعانىمىز دۇرىس. ارينە قادامدى جاساعان كۇنى-اق جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر لەزدە شەشىلە قويمايتىنى انىق. ازداپ شىدامدىلىق تانىتىپ, ءالىپتىڭ ارتىن باعار بولساق, وسى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى ءتىلىمىز دە, ۇلتارالىق دوستىعىمىز دا كۇشەيە تۇسەرى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, بۇل جۇمىستىڭ بارلىعى كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن جاسالاتىندىعىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون.
باتىربەك قايىر,
پاۆلودار وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ
جونىندەگى باسقارمانىڭ ونوماستيكا
جۇمىستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى