بەردىبەك بياروۆ: ونوماستيكا وتارلىق زارداپتان ارىلا الماي كەلەدى

ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس» دەپ ەلىمىزدىڭ بارشا ازاماتتارىن تۋعان جەردى قاستەرلەۋگە, وتاندى سۇيۋگە, تامىرلى تاريحىمىزدى, تاعىلىمدى داستۇرلەرىمىزدى دارىپتەۋگە شاقىرعان ەدى. وسى رەتتە وڭىرىمىزدەگى جەر-سۋ, ەلدىمەكەن اتاۋلارىنىڭ تاريحىمەن قاتار وبلىستىڭ ونوماستيكا سالاسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى دە جەتىك بىلەتىن ءتىلشى-عالىم, وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى بەردىبەك بياروۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.    

گلۋبوكوەنى اقتاس, زىرياندى التاي دەپ اتاۋعا بولادى

– ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇر­سىنوۆتىڭ «قازاق – جوق ىزدەگەن حالىق» دەگەن ءسوزى بار. الاش ارداق­تىسىنىڭ بۇل ءسوزى ەلىمىزدىڭ ونوماس­تيكا سالاسىنا دا قاراتا اي­تىل­عانداي. پرەزيدەنتتىڭ قۇن­دى­لىق­تارىمىزدى قۇرمەت­تەۋگە شاقىرعان باعدارلامالىق ماقا­لاسى وسى سالاداعى «جوعى­مىز­دى» تۇگەندەۋگە, بارىمىزدى تۇلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سەكىلدى. 

– ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا ء«اربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار» دەپ بەكەرگە ايت­قان جوق. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لاماسى ونوماستيكا سالاسىنا تىكە­لەي قاتىستى ءارى وسى سالا­داعى كوپ ۋاقىتتان بەرى شەشىمىن تاپپا­عان تۇيتكىلدەردىڭ تارقاۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. قازىر ۇلتتىق توپوجۇيەمىزدە تىڭنان توپونيم جاساۋعا دەگەن زارۋلىك بار جانە بولا بەرەدى دە. ونى عىلى­مي تۇرعىدان جۇيەلەپ, ءبىر جولعا قويۋ قاجەتتىلىگى ۋاقىت وتكەن سايىن ايقىندالىپ كەلەدى. اسىرەسە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپقان جوق. نەگىزگى سەبەپتەر مىنالار: بىرىنشىدەن, كىرمە اتاۋلاردىڭ ورنىن باساتىن تاريحي توپونيمدەردىڭ تابىلماۋى. ماسەلەن, قازىرگى كەزدە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا رەسمي تىركەلگەن 20 000 اتاۋ­دىڭ 3000-ى سلاۆيان تىلدەرىنەن ەن­گەنى انىقتالىپ وتىر. ول 3000 اتاۋ­دىڭ بۇرىنعى تۇركىلىك نەمەسە موڭعولدىق تۇپنۇسقالارى ەش­قاي­دا ساقتالماعان. ويتكەنى سلاۆيان ءتىلدى اتاۋلاردىڭ ولاردى ىعىس­تىرىپ شىعارعانىنا 300 جىلداي ۋاقىت ءوتىپ كەتكەن. بۇل مەزگىلدە گەو­گرافيالىق نىساننىڭ تاريحي اتى ەل جادىنان شىعىپ كەتۋى – زاڭ­دى قۇبىلىس. ەندى ولاردى قا­لاي­شا جاڭعىرتۋ كەرەك؟ تەك جاڭا اتاۋلار جاساۋ ارقىلى عانا. تىڭ اتاۋلار جاساۋدىڭ جولىن بىل­مەگەندىكتەن, اتاۋسىز قالعان نىسا­نا­لارعا اقمارال, بەرەكە, بەيبىت­شىلىك, ماحاببات تاۋى, وركەنيەت, ىنتالى, باقىت, شاتتىق ءتارىزدى جەر بەدەرىنە قاتىسى جوق اتاۋلار بەرىلە باستادى. بەيىلسىز بايلار مەن بەلگىسىز باتىرلاردىڭ ەسىم­دەرى­نەن جاسالعان انتروتوپونيم­دەر قاپتاپ كەتتى. بۇنى جاقسى ءۇردىس دەپ اتاۋ قيىن. جەر مەن سۋ – اتىمەن, زاتىمەن قوسا – سول جەردى مەكەندەگەن حالىقتىڭ بايلىعى ەكەنىن ەسكەرسەك, ونداي بەي-بەرەكەتتىككە جول بەرۋگە بولمايدى. 

گەوساياسي ورنىمىزعا, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانىنىڭ باسىمدىعىنا بايلانىستى شىعىس قازاقستاندا جەر-سۋ اتاۋلارىن اۋىستىرۋ, قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسى «جابۋلى قازان» كۇيىندە قالىپ, تەجەلىپ كەلگەنى بەلگىلى. بۇل ماسەلەگە باتىل تۇردە كى­رى­­­­سەتىن مەزەت جەتكەن سەكىلدى. ءبىز­­­­­دىڭ وبلىستىڭ سولتۇستىك اۋدان­دا­­رىن­دا ونوماستيكا ماسەلەسى كى­رەۋ­­كە مۇزداي سىرەسىپ شەشىمىن تاپ­پاي تۇر. 

– گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ اقتاس, زىرياننىڭ كوكتاس دەگەن تاري­حي اتاۋلارى بار دەگەن قان­شا­لىقتى شىندىققا سايادى؟

– زىريانعا ءوز باسىم التاي دەگەن اتاۋدى ۇسىنار ەدىم. ويتكەنى ورىس التايىندا گورنو-التايسك, موڭعوليادا ءبىر التاي, قىتايدا ءبىر التاي اتتى قالالار بار. ال قازاق التايىندا ونداي ءىرى ويكونيم جوق. التايدىڭ قازاقستانعا تيەسىلى بولىگىندە ءبىر التاي دەگەن ماكروتوپونيم تۇرعانى ءجون. كوكتاس اتاۋى وسى اۋدان اۋما­عىن­داعى تسەمەنت وندىرەتىن وكتيابرسك كەنتىنە كەلەتىن سەكىلدى. تسەمەنت­تىڭ ءوزى كوك تاستان وندىرىلەدى ەمەس پە؟ ال ەندى گلۋبوكوەنىڭ بۇرىن­عى اتاۋى اقتاس ەكەنىن بىلتىر عانا دۇنيەدەن وتكەن بەلگىلى جازۋشى, اۋدارماشى, جۋرناليست كەڭەس يۋسۋپوۆ اعامىز جازعان بولاتىن. قالامگەر بالا كەزىندە اكەسىمەن بىرگە وسى ماڭ­دى ارالا­عاندا «بۇرىن بۇل جەردى قازاق­تار اقتاس دەپ اتاعان» دەپ ايت­قان ەكەن. بۇل – تاريحي اتاۋ. داۋ-دا­­ماي­سىز-اق اۋىستىرۋعا بولادى. شەمو­نايحاعا جاڭا اتاۋ تابۋ كەرەك سەكىلدى. ول شەماناەۆ دەگەن فاميليادان شىققان اتاۋ. ءبىر توپ ءتىلشى عالىمدار گلۋبوكوە, شە­مو­­نايحا, زىريان اۋداندارىنىڭ اكىم­­دىكتەرىنە: «جاز مەزگىلىندە سىز­­دەر جاققا ارنايى بارايىق, جەر-سۋ اتاۋلارىن انىقتاپ, بەلگى­لەيىك, تەك كولىك تاۋىپ بەرۋگە كو­مەك­­­­تەس­­سەڭىزدەر بولدى» دەپ ۇسى­­­نىس ايت­قانبىز.

سول اۋداندار­دىڭ بىردە-ءبىرى كولىك تاۋىپ بەرە الما­­دى. قۇ­لىق­سىزدىق تانىتتى. ءبىز عالىم­دار اتال­عان اۋدان­دار اۋما­­عىن­داعى تاۋلاردى, توبە­لەردى, وزەندەردى, بۇلاق­تاردى كو­رىپ, بارىنە جاڭادان قازاقى ات قو­­يىپ بەرۋگە دايىنبىز. ارنايى كولىك بولىنسە, ءبىر ايدا ءبىر اۋداندى ارالاپ شىعۋعا بولا­دى عوي. قولى­مىزدا ءتيىستى كىتاپ­تار بار, اتاۋ­لاردىڭ سوزدىگى بار. قار­اي­مىز دا ايتىپ بەرەمىز. ولار جەر-سۋ اتاۋلارىن تىزىمدەپ, جازىپ السا بولعانى. قازىر بولماي جاتسا, كەيىنگى ۇرپاققا دايىن تۇرا­دى. وسىنداي جوسپارىمىز بار. بى­راق ونىڭ قاشان ورىندالارىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ءبىزدىڭ تىلەگىمىز – ونوماستيكا ماسەلەسىنە, جەر-سۋ اتاۋ­لارىن وزگەرتۋگە قالا, اۋدان, اۋىل­دىق وكرۋگ اكىمدەرى دە مۇد­دەلى­ل­ىك تانىتسا دەيمىز. ولار بۇل ىستە باتىلدىق تانىتىپ, ءتىلشى عالىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەسە قۇبا-قۇپ. مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟ ءار ۇلتتىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى دا مەم­لەكەتتىك رامىزدەر سياقتى. ۇلت­تىڭ بەينەسىن, بولمىس-ءبىتىمىن ايقىن­داپ تۇرۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل ءىستى كەيىنگە قالدىرماي, ورىسشا اتاۋ­لاردىڭ بارلىعىن بىرتىندەپ اۋى­ستىرۋ قاجەت. وبلىسىمىزدىڭ وڭتۇس­تىك اۋداندارىندا جەر-سۋ اتاۋ­­لارى ءبىرشاما جۇيەگە كەلدى دەۋگە بولادى. كاتونقاراعايدا بىرەن-ساران ورىسشا اتاۋلار بار. وعان بالاما تاۋىپ تا قويعانبىز. كەزىن­دە كەرجاقتار تۇرعان تاۋداعى كورو­بيحا اۋىلىن تۇيىق دەپ اتاۋ­عا بو­لادى. ار جاعىندا جول جوق, تۇيىق­قا تىرەلەدى. سولداتوۆا دەگەن اۋىلدى كۇنگەي دەۋگە بولادى. تاۋ­دىڭ كۇنگەيىندە تۇر.

ورالحان بوكەي كوشەسىندە بار-جوعى 4 ءۇي بار 

– بىلۋىمىزشە, ءسىز جەر-سۋ اتاۋ­لارىنا كىسى ەسىمدەرىن بەرۋگە قارسىسىز. نەگە؟ – جەر-سۋعا كىسى اتىن بەرۋگە بولمايدى, ويتكەنى ول كەيىن كار­تاعا تۇسەدى. جازىلۋى دا قيىن. اتاق­تى ادامدار دۇنيەگە كەلە بەرەدى, بىراق جەر ەندى وسپەيدى عوي. جەر بىرەۋ-اق. كۇندەردىڭ كۇنىندە, قانشاما ۋاقىتتان كەيىن ءبارى ادام اتىنا اينالىپ كەتەدى. سوسىن «ماراتتان شىعىپ, قايراتقا كەل­دىك, قايراتتان شىعىپ, تالعات­قا كەل­دىك» دەپ وتىراتىن بولامىز. سا­يىپ كەلگەندە, قانداي اتاق­تى ادام بولسا دا جەردەن ارتىق ەمەس. قوعامعا, ەلگە ەڭبەگi مەن ەرلi­گi سiڭگەن ادامداردىڭ ەسiمiن تار­بيە­لiك ماقساتتا ماڭگiلەۋ كەرەك بولسا, اۋىل, قالا كوشەلەرi, مەكتەپتەر مەن الاڭدارعا بەرۋگە بولادى. 

– كوشەلەر دەمەكشى, وسكە­مەن­نىڭ شەتىندەگى احمەر اۋىلىن­دا كۇلاش بايسەيىتوۆا, ءىلياس وماروۆ اتىنداعى كوشەلەردىڭ بار ەكەنىن بىلەمىز. بىراق ۇزىن­دىعى بار جوعى – 200-300 مەتر عانا. سول جاقتىڭ تۇرعىن­دارى­نىڭ ءوزى مۇنداي كوشەلەردىڭ بار ەكەنىن دۇرىس بىلمەيتىن سياقتى.

– قازىرگى ۋاقىتتا وسكەمەندە كوشەلەرگە قازاقشا اتاۋلار بەرۋ ماسەلەسى توقتاپ تۇر. ءسىز ايتىپ وتىر­­­عان قالانىڭ شەت جاعىنداعى كو­شە­لەرگە تۇلعالاردىڭ ەسىمى 2000 جىل­دارى بەرىلگەن. وسكە­مەن قالا­لىق ءماسليحاتى ۇلكەن كوشە­لەرگە قازاقى اتاۋلاردى بەرگىزبەس ءۇشىن, شەتكى كوشەلەرگە اياماي قويا بەرگەن عوي. قۋلىقتى كورمەيسىزدەر مە؟ ماسەلەن, شاھاردىڭ شەت جاعىن­داعى كۇلەنوۆ شاعىن اۋدانىندا ورالحان بوكەي اتىنداعى كوشە بار. بار-جوعى 4-اق ءۇي. ەشكىم بىلمەيدى. وكىنىشكە قاراي, ەسىمى ەلگە بەلگىلى تۇلعالارىمىزعا بۇيىرعانى وسىنداي شولاق كوشەلەر بولىپ تۇر. وسكەمەندە پاروۆوزنايا, رابوچايا دەگەن سەكىلدى ۋاقىتى وتكەن كوشە اتاۋلارى از ەمەس. كەيبىرىن ايتۋعا ءتىلىڭ دە كەلمەيدى. قالاداعى وسىنداي ءمانسىز-ماعىناسىز كوشەلەرگە كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تونىكوك, قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ نەمەسە كەزىندە ءبىزدىڭ وڭىردە قىزمەت ات­قارعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, سۇل­تانماحمۇت تورايعىروۆ, مىر­جاقىپ دۋلاتوۆ سەكىلدى تۇلعا­لاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلسە عيبراتتى ءىس بولار ەدى. 

– ءبىر سۇحباتىڭىزدا رەسپۋبلي­كا­لىق توپوگرافيالىق كارتالاردا ورەسكەل قاتەلىكتەر جىبە­رىل­گەنىن ايتىپسىز.

– قازاقستان كارتاسىن قازاقشا سويلەتەمiز دەپ جۇرگەن ازاماتتار تiلدi جەتiك بiلمەگەندiكتەن جانە تiل­شi-ماماندارمەن اقىلداس­پا­عان­دىقتان, كوپتەگەن ورەسكەل قاتەلiك­تەر جiبەرگەن. ماسەلەن, بiر عانا شى­عىس قازاقستان وبلىسىنىڭ توپو­كارتاسىندا ءۇرجار – ۇرىجار, ورەل – ورگiەل, بەرەل – بەرگiەل, شانا­عاتى – شاناقاتتى بولىپ زاڭ­سىز وزگەرiسكە ۇشىراعان. ال ليستۆيا­گا تاۋ جوتاسىن قورجىنتاۋ, تار­باعاتاي سiلەمiن تاۋتەكەلi دەپ وزگەرتۋ – ايماقتى جاقسى بiلمەۋدەن تۋعان قاتەلiكتەر. ورىس ساياحاتشىلارى ليستۆياگا تۇرiندە كارتاعا تۇسiرمەس بۇرىن جانە قازiر دە ول تاۋ جوتاسى قوڭىرجون دەپ اتالادى. تاۋتەكەلi بولسا, تارباعاتاي تاۋ سiلەمiنiڭ بiر عانا سالاسى ەكەنi جەرگiلiكتi تۇرعىنداردىڭ بارiنە ايان. توپونيميكا بiرنەشە عىلىم سالا­­سىمەن توعىساتىندىقتان, گەو­گراف­تارعا دا ماماندىقتىڭ تالا­­بى­نا بايلانىستى توپونيمدەر­­مەن اينا­لىسۋعا تۋرا كەلەدi.

الاي­­دا اتاۋ­لار اراسىندا بەلگi­لi بiر ديا­­لەك­تiدەن, كونە, كiرمە تiل­دەر­دەن جاسال­عاندارى كەزدەسiپ قالسا, ونى دۇرىس ترانسكريپتسيالاۋ, ماعى­نا­سىن ءتۇسiنۋ گەوگراف-مامان­دار­دىڭ قولىنان كەلە قويماۋى مۇمكiن. قازاقستان كارتالارىندا قاپتاپ جۇرگەن قاتەلiكتەر ءدال وسىدان, ياعني تiلشiلەرمەن, تاريحشىلارمەن بiرلەسiپ جۇمىس iستەمەۋدەن تۋىنداپ وتىر. رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى توپونيمدەر بiرشاما تولىق زەرتتەلiپ, قانشاما عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ جاتسا دا, كارتوگراف-ماماندار كوز قىرىن دا سالمايتىنى بەلگiلi بولدى. مەملەكەتتiك كارتا – الەمگە ۇسىناتىن ۇلتتىق ماڭىزى بار قۇجات. ونى جاساۋدى بiرەر عانا ادامعا سەنiپ تاپسىرۋعا بولمايدى. ونوماستيكالىق جۇمىستاردى ۇيلەستiرۋ, ونى ۇنەمi قاداعالاپ وتىرۋ قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەرگە عانا ەمەس, الەمدەگi وركەنيەتتi ەلدەردiڭ بارلىعىنا ءتان بولىپ كەلدi. ماسەلەن, اقش-تا گەوگرافيالىق اتاۋلار بيۋروسى, كانادادا گەوگرافيالىق اتاۋلار­دىڭ تۇراقتى كوميتەتi, گەرما­نيادا گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ۇلتتىق كوميتەتi, انگليادا بري­ياتانيا گەوگرافيا قوعامىنىڭ گەو­گرافيالىق اتاۋلاردىڭ تۇراقتى كوميسسياسى, رەسەيدە گەودە­زيا, اەرو­­فوتوتۇسiرۋ, كارتوگرافيا باس باس­­­­قار­مالارى جۇمىس iستەي­دi.

ولار­­­دىڭ بارلىعىنا دا گەو­گرا­­فيا­­­لىق اتاۋلاردى دۇرىس پاي­­­دا­­­­لانۋ­دى باقىلاپ, تۇزەتiپ, جۇ­­­يە­­­لەپ وتىرۋعا باعىتتالعان ءتۇر­­لi قۇقىق­تار بەرiلگەن. سونى­مەن قا­تار ءار مەم­لەكەتتiڭ كارتو­­­گرا­­فيا­­لىق جۇيە­سiن بۇۇ, بۇكiل­­الەم­­­­دiك پوش­تا وداعى, حالقى­ارا­­­­لىق گيدرو­گرا­فيا­لىق بيۋرو, حا­­لىق­­ارا­لىق ازامات­تىق اۆيا­تسيا ۇيى­مى, حالىق­ارا­لىق كارتو­گرا­فيالىق بiرلەس­تiك, حا­لىقارالىق ستاندارتتاۋ ۇيى­مى ت.ب. iرi قاۋىم­داس­تىقتار با­قى­لاپ وتىرادى. سون­دىقتان رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ توپو­كەڭiستiگiن تارتiپ­كە كەلتiرۋ مەملە­كەت­شiلiك قانا ەمەس, حالىقارالىق ماڭىزى بار iس بولىپ تابىلادى.

زايسان كولىنىڭ تاريحي اتاۋى – بەينەتەڭىز

– ورەل, بەرەل دەپ قالدىڭىز, وسى اتاۋلار قايدان شىققان؟

– ورەل دەگەن موڭعولدىڭ ءۇرىل دەگەن سوزىنەن شىققان. ەشكىم ونى ورەل دەپ ايتپايدى. بالا كەزدەن ءۇرىل دەپ ايتىپ وستىك. ءۇرىل دەگەن موڭعولشا «ەكى ەرىن» دەگەن ماعى­نانى بىلدىرەدى. قازاقشا ۇرلەۋ دەگەن سوزبەن توركىندەس. باي­قاسا­ڭىز, كاتونقاراعايداعى بۇل اۋىل شاتقالدا, ياعني جىرىقتا جاتىر. بۇرىن قازاقتار جىرىق دەپ اتاعان. مۇزتاۋدان باستالاتىن بەرەل دەگەن وزەن بار. قازاق­تار اقبۇلقاق دەيدى. ايران سەكىل­دى اپپاق بولىپ اعادى. اعىپ كەلە­دى دە بۇقتىرماعا قۇيادى, ياعني بۇلعايدى. سودان اقبۇلعاق/اقبۇل­قاق اتالعان. سونى ورىس­تار كارتاعا بەلايا بەرەل دەپ تۇسىر­گەن. بەرەل دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى بورەل دەگەن كونە تۇركى سوزىنەن شىعادى. بور/بوز دەگەنىڭىز اق, ەل/ىل سۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني اقسۋ.

وزەننىڭ تۇسىنە بايلانىستى ايتىلعان. كەيىنگى ىقپالمەن جىڭىشكەرىپ بورەل/بەرەل بوپ كەتكەن. قازاقتار جەر-سۋ اتاۋلارىن تەككە قويماعان. ءبىر ەرەكشەلىگىنە قاراي قويعان. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جەر-سۋ اتاۋلارى ۇمىتى­لىپ, قالتالى ازاماتتار اكەسىنىڭ نەمەسە اتاسىنىڭ اتىن قويىپ جاتقان جاعدايلار كوبەيىپ بارادى. تالايىمەن كۇرەستىك تە. ماسەلەن, اياگوز اۋدانىنداعى تاڭسىق دەگەن اۋىلدى بىرەۋلەر اتاسىنىڭ اتىنا وزگەرتەمىز دەپ ءبىز قارسى شىعىپ, ازەر دەگەندە قالدىرعانبىز. ال بەي­نە­تەڭىزىڭىز – زايسان كولى. زاي­سان دەگەن جوڭعار اتاۋى, بۇل ءسوز قولدانىسىمىزعا كەيىننەن ەنگەن. ورىستار كارتاعا ءتۇسىرىپ جىبەرگەن. قازاقتار بەينەتەڭىز دەگەن. ياعني تەڭىز سياقتى, تەڭىزگە ۇقسايدى دەگەن ماعىنادا.

– وسكەمەننىڭ كەڭگىر تۇرا دەگەن تاريحي اتاۋى بولعان دەيدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟

– ونى ەستىمەدىم. تاريحشى قۇربان­عالي حاليد «تاۋاريح حامسا» اتتى ەڭبەگىندە وسكەمەننىڭ اتاۋى دوم دەپ جازادى. دوم ورىس­تار­دىڭ ء«ۇي» دەگەن ءسوزى عوي. بىراق بۇل ءسوز ورىستىكى بولماۋى دا مۇمكىن. پارسىنىڭ دا دوم/دام دەگەن ءسوزى بار. تۇزاق دەگەن ماعىنا بەرەدى. ەرتىس پەن ءۇلبى قوسىلاتىن جەر تابيعي تۇزاق بولعان. اڭدى قۋىپ اكەلىپ وسى جەردە ۇستاعان. ەكى جاعى وزەن. اڭ قايدا بارادى؟ قۇر­بانعالي حاليد سونى مەڭزەپ وتىر ما دەپ ويلايمىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشى, جازۋشى كەڭەس يۋسۋپوۆتى اكەسى اربامەن ارالاتقاندا «بۇل جەر تاسقۇيعان» دەپ ايتقان ەكەن. قۇيعان دەگەن ەكى وزەننىڭ قيىلىسى. وسىنىڭ ءبارىن ويلانا كەلە مەن تاسقورعان دەگەن نۇسقا ۇسىنعام. تاس دەگەنىڭىز تاس, قورعان دەگەنىڭىز قالا دەگەن ماعىنادا. تالدىقورعان دەگەن سەكىلدى. وسى نۇسقانى ۇسىن­عانمىن, بىراق وسكەمەن اتاۋىنا قۇلاق ۇيرەنىپ كەتتى عوي. ءتۇبى وسى اتاۋ قالاتىن شىعار.

– ءسىزدىڭ ارىپتەسىڭىز ايگۇل ءالىمحان حالقىمىزدىڭ كاسىبى مەن شارۋا­شىلىعىن بەينەلەيتىن ارعى­ماق, تايسويعان, ق ۇلىن­كەتكەن, ساندىقتاس, كەرەگەتاس, ايرانبۇلاق, مايكومگەن, قاي­ماق­شاتى سەكىلدى اتاۋلاردىڭ بۇگىندە مۇلدە قويىلماي, بارى­نىڭ ءوزى ۇمىتىلىپ بارا جات­قانىن جازادى.

– كاتون­قاراعاي­لىق مامىرحان سەرىكباي دەگەن اقىن كەزىندە «حالىق جاۋى» اتانىپ, كولىماعا ايدالعان. سول كىسىنىڭ 24 اۋىز ولەڭى بار. ول جىرلاردا بالا­پانساز, بالا­پانشىلىك, ويشىلىك, تاسۇيەز, قايىڭ­­دىۇيەز, سامالجوتا, سايا­تال سياقتى توپونيم­دەر مولداپ كەز­­­دە­سەدى. بيە­سىيماس دەگەن جاي­لاۋ بار ەكەن. جىلقى كوبەي­­گەن­دە سىي­­ماي كەتەدى ەكەن. ق ۇلىن­ەم­­بەس دەگەن جەر بولىپتى. جايلاۋ­لار­­دىڭ بىرىن­دە. ءشوبى سونداي شۇي­گىن بول­عان­دىق­­تان, تويعان ق ۇلىن ەنەسىن ەمبەي قويا­دى ەكەن. بۇگىن­دە وسى­­نىڭ ءبارى ۇمى­تى­لىپ بارا­دى. قازىر­­گى ۇرپاق اسا قۇن­دى ارحي­توپو­­نيم­دەردى كەز كەلگەن با­س­قا اتاۋ­مەن ءجونسىز اۋىستىرۋعا كىرى­ستى. ماسەلەن, كاتونقاراعاي اۋدا­نىن­داعى پارك ويكونيمى ۇرا دەگەن تاريحي اتاۋى بولا تۇرا اقمارال دەپ اتالا باستادى. بەرەزوۆكا ويكونيمىن وشاعاندى دەگەن تاريحي اتاۋىن ەسكەرمەي, قايىڭدى دەپ اتادى. ال ۇرا, وشاعاندى اتاۋلارى سول جەر­دىڭ ەرەكشە بەلگىلەرىن ايقىن­د­اپ بەرە­­تىن ەدى. ۇرا – تاۋ ارا­سىن­داعى شۇڭ­­قىر جەرگە بەرىل­گەن تو­پونيم بول­سا, وشاعاندى – «مال­عا جايسىز, وشا­­عانى كوپ» دەگەن ەسكەرتۋ بەرىپ تۇرا­­تىن اتاۋ.

بى­لاي­شا قاراعاندا, قا­­يىڭ مەن وشا­عا­ننىڭ ءتۇبى ءبىر فيتو­نيم عوي, ايىرما­شىلىعى شامالى دەۋگە بولادى. الايدا كوشپەلى مال شارۋا­شىلىعىمەن اينالىسقان قازاق ول جەر ءۇشىن ماڭىزدى بەلگى وشا­عان دەپ تاپقان. ەكى اتاۋ دا ونو­ماس­تيكا­لىق كونتسەپتىلەرگە باي. وسى با­­عىت­تا كەتە بەرەتىن بولساق, جەر بەدە­رىن بىلدىرۋگە قابىلەتسىز مىڭ­داع­ان اتاۋلار قولدانىسقا ەنىپ كەتۋى مۇمكىن. 

– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە العىس بىلدىرەمىز.

 

 

اڭگىمەلەسكەن  ازامات قاسىم,  «ەگەمەن قازاقستان»

وسكەمەن