قازىرگى قوعامدىق جاڭارۋ, زامانا تالابى مەن ۋاقىت كوشىنە ىلەسۋ ۇستازدارعا ارتىلعان سالماقتى مىندەت بولىپ تۇر. وسى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مەن جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى نەگىزىندە ءوتىپ جاتقان كۋرستاردىڭ ماڭىزى زور.
ۋاقىت تالابىنا ىلەسۋ ءۇشىن مەن دە وسى كۋرستى وقىپ, ءبىلىمىمدى شىڭدادىم. وقىعانىمدى ءىس-تاجىريبەدە قولدانا باستادىم. قازىر شاكىرت وقىتۋعا دەگەن كوزقاراسىم مۇلدە وزگەردى. بۇرىن مەن وقۋشىلارعا تەك تاقىرىپتى تۇسىندىرسەم, سويلەم تالداۋدى ۇيرەتسەم دەگەن ماقسات قوياتىنمىن. وسى باعدارلامادان كەيىن مۇعالىم رەتىندە باسقاشا پايىمدايتىن بولدىم.
ەندىگى جەردە ءبىلىمنىڭ قاجەتتىلىگىنە وقۋشىلاردىڭ كوزدەرىن جەتكىزىپ, وزدىگىنەن ءبىلىم الۋعا باعىتتاسام دەگەن ماقسات قويىپ وتىرمىن. الدىمەن ساباق جوسپارىن جاڭادان بىلگەنىم بويىنشا قۇرۋ قاجەت دەپ تانىپ, ءپان بويىنشا وقۋ باعدارلاماسىندا ايتىلعان وقۋ ماقساتتارىنا زەيىن قويۋ كەرەك ەكەندىگىن ءبىلدىم. ساباقتا بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە ورىنداۋعا بولاتىن, ناقتى, قولجەتىمدى, شىندىققا نەگىزدەلگەن ماقساتتار قويۋدى, رەسۋرستار مەن ۇسىنىلاتىن قىزمەت تۇرلەرىن الدىن الا قاراۋ جانە تانىسۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا بەيىمدەلۋ ءارى وقۋ ماقساتىن مەڭگەرۋ ءۇشىن جەتىستىك ولشەمدەرىن قۇرىپ, تۇپكى ماقساتقا سايكەس تاپسىرمالار جاسالۋى قاجەتتىگىن ءتۇسىندىم.
مەكتەپ بەلگىلى ءبىر ءبىلىم قورىنا يە تۇلعانى عانا تاربيەلەپ قويماي, ەڭبەكسۇيگىش زياتكەر ازاماتتى تاربيەلەپ شىعارۋى ءتيىس. مۇنىڭ بارلىعى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە ساپاسىن كوتەرۋدى, ءاربىر ءپاندى وقىتۋدىڭ عىلىمي دەڭگەيىن جوعارىلاتۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان مەندە ءبىلىم بەرۋ مەن ءبىلىم الۋداعى جاڭا تاسىلدەردىڭ قاي ءتۇرى ءتيىمدى, ءوز ساباعىما قالاي قولدانسام قىزىقتىرا الامىن دەگەن وي بولدى.
وسى دەڭگەيلەردى جوعارىلاتۋدىڭ ءبىر ءتۇرى – مەكتەپ تاجىريبەسىندەگى توپتىق, ۇجىمدىق وقىتۋ تۇرلەرىنە جانە سونىڭ بارىسىندا كەرى بايلانىس ۇيىمداستىرۋ ارقىلى وقۋعا سىني كوزقاراستارىن قالىپتاستىرۋ. توپتىق جۇمىس – ءوزىنىڭ بارلىق بەلگىلەرى بار ىنتىماقتاستىقتىڭ يدەالدى مودەلى. ەڭ الدىمەن سىنىپتىڭ تاتۋلىعىن قالىپتاستىرۋ, بىرىگىپ جۇمىس جاساۋ, ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتتەرى ارتۋى ماقساتىندا توپقا بولۋدەن باستادىم. توپقا ءبولىنىپ جۇمىس ىستەگەن وقۋشىلار اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمدىلىك جانە ۇيىمشىلدىق پايدا بولدى. بۇل بۇرىنعى ءوزىمىز ءوتىپ جۇرگەن ءداستۇرلى ساباققا قاراعاندا, تيىمدىلىگىن, وقۋشىنىڭ ساباققا دەگەن ىنتاسىن اشاتىنىن بايقادىم. وقۋشىلاردان ءداستۇرلى ساباق پەن توپتاسا وتىرىپ وتكىزىلگەن ساباقتىڭ ايىرماشىلىعىن سۇراعانىمدا, ولار ويىن بىلاي جەتكىزدى: ءداستۇرلى ساباقتا ءوزىمىز ءۇشىن عانا جاۋاپ بەرەتىنبىز, ال توپتىق ساباق وتكەننەن بەرى تاپسىرمالاردى ورىنداعاندا توبىمىز ءۇشىن جاۋاپ بەرۋگە ۇيرەندىك, بۇرىن ءبىزدى تەك مۇعالىم باعالايتىن, قازىر ءوزىمىز دە ءبىر-ءبىرىمىزدى باعالاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق, ءداستۇرلى ساباق كەزىندە ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداماي, كەيدە جازۋعا ەرىنەتىنبىز, ساباقتى دۇرىس ۇقپاعاندىقتان زەرىگەتىنبىز, توپتاسىپ وقىعاننان كەيىن ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداۋعا, ەرەجەگە باعىنۋعا ۇيرەندىك.
وسىنداي پىكىرلەر مەن كوماندالىق رۋح بۇل ءادىستى ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى. ساباق سوڭىندا مىندەتتى تۇردە پىكىرلەرىن ەكى جۇلدىز, ءبىر ۇسىنىس رەتىندە ايتىپ وتىرادى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە وقۋشىلاردى سىني تۇرعىدان ويلاۋعا يتەرمەلەدى, سىندارلى سويلەۋگە ىنتالاندىردى, باسقالاردىڭ يدەياسىن قۇرمەتتەۋگە جانە باعالاۋعا داعدىلاندىردى ءارى وقۋشىلاردىڭ پانگە قىزىعۋشىلىعى ارتتى. ەڭ باستىسى, شاكىرتتەرىم ءبىر بىرىنە باۋىر باسىپ, ءوزىن جانە جولداستارىن باعالاي بىلەدى. ولاردىڭ بويىندا وزدەرىنە دەگەن سەنىمدىلىك پايدا بولدى, قۇلشىنىستىڭ, بەلسەندىلىكتىڭ ارتقانىن بايقادىم.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وقۋشىلارعا تەك ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن باعالاۋ. قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە باعالاۋ جاڭا سيپاتتارعا يە بولۋدا. ناقتى مىسال رەتىندە ءبىر ساباعىمنىڭ بارىسىن ايتار بولسام, وقۋشىلار توپتاسىپ بولعاننان سوڭ, رولدىك ويىنداردى قىزىعا ءبولىسىپ الدى. بۇل جەردەن بايقاعانىم, ويىن ەلەمەنتتەرى مەن وزدەرىنە جاۋاپكەرشىلىگى بار تاپسىرمالار بەرۋ ارقىلى وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا بولادى. ونىڭ الدىن الا وزدەرى ناقتىلاعان باعالاۋ ولشەمدەرى بويىنشا باعالاناتىنىن ەسكەرتتىم. بىرقاتار وقۋشىلار ءوز توبىن ۇيىمداستىرىپ, ۇزدىك يدەيالارمەن ءبولىسىپ وتىردى. بەرىلگەن تاپسىرمالارىن ورىنداپ, تاقتاعا ءىلدى. وزدەرىن وزدەرى باعالادى. ءبىرىنشى توپ ۋاقىت ۇنەمدەيمىز دەپ جۇمىستارىن شالا جاساعان, ال ەكىنشى توپ ءوز ورنىمەن دۇرىس ورنالاستىرعان, ءۇشىنشى توپ جۇمىسقا بىرنەشە ماتەريالدار پايدالانعان.
بۇدان بايقاعانىم, وقۋشىلاردىڭ ويلاۋ قابىلەتى جوعارى ەكەن. جاساعان توپتىق جۇمىستارىن ءبىر بىرىنە «ەكى جۇلدىز, ءبىر تىلەك», «سەندۆيچ», ء«ۇش جۇلدىزشا, ءبىر تىلەك» ادىستەرى ارقىلى باعالادى. سىنىبىمىزعا باعالاۋ قاتتى ۇنايدى. سەبەبى بۇرىن مۇعالىم عانا باعالاپ كەلدى. باعالاۋشى بولىپ سايلانعان وقۋشى باعالاۋ ولشەمىن توپتىق باعالاۋدا, ءوزىن-ءوزى باعالاۋدا پايدالاندى. مەن ءوز ساباعىمدا توپتىق جۇمىستا قالىپتاستىرۋشى باعالاۋدىڭ جاقسى ىسكە اسقاندىعىن بايقادىم. قالىپتاستىرۋشى باعالاۋ مۇعالىمگە وقۋشىلاردىڭ وقۋدا ماقساتقا جەتۋىن قاداعالاپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى جانە وقۋ ۇدەرىسىنە دەر كەزىندە وزگەرتۋلەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە, ال وقۋشىعا بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكتى بولۋعا كومەكتەسەدى.
توپپەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر ءىستىڭ اتقارىلۋى ماڭىزدى ەمەس, ونىڭ توپپەن قالاي جاسالعاندىعى ماڭىزدى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىستىڭ ناتيجەسى عانا باعالانبايدى, سونىمەن قاتار جۇمىس ناتيجەسى دە باعالانۋى ءتيىس. ويتكەنى توپتا جۇمىس ىستەي ءبىلۋ وقۋشىنى قالىپتاستىرۋداعى وتە ماڭىزدى قۇزىرەتتىلىك. ۇجىمداسا ارەكەت ەتۋدىڭ بىرنەشە باعىتتارى بار. مۇعالىمنىڭ ءار توپتىڭ بەلسەندىلىگىن باعالايدى, بەلسەندى وقۋشىنى انىقتايدى, ءوزىن-ءوزى باعالاۋ – توپپەن بىرلەسە اتقارعان تاپسىرما كەزىندەگى وقۋشىلار مەن مۇعالىمنىڭ بايلانىسىن باعالايدى.
مۇعالىم توپتىق جۇمىستى باعالاۋ كەزىندە توپتاعىلاردىڭ ارقايسىسىنا ءارتۇرلى باعا قويا المايدى. سەبەبى ول توپتىق جۇمىستىڭ بەلسەندىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بىراق مۇنداي جاعدايدا دا ۇستاز توپتىق جۇمىسقا قاتىسىپ وتىرعان جانە مۇلدەم بەلسەندىلىك تانىتپاي وتىرعان وقۋشىلار جايلى ايتا كەتۋى كەرەك.
قالىپتاستىرۋشى باعالاۋدى ساباقتا قولدانۋ مۇعالىم مەن وقۋشى اراسىنداعى سىرتقى كەرى بايلانىستىڭ ىشكى كەرى بايلانىسقا اۋىسۋى بولماق. وقۋشى ءوزىن باقىلاپ, ءوزىنىڭ ارەكەت تاسىلدەرىن تاڭدايدى, ناتيجەلەرىن ءوزى باعالايدى. وسىلايشا بالا ماقسات قويا ءبىلۋ ارقىلى كۇتىلەتىن ناتيجەنى جوسپارلاي الادى. ساباق ناتيجەسى رەتىندە ءببۇ كەستەسىن تولتىرادى. تاقىرىپ بويىنشا نەنى بىلەتىندەرىن, نەنى بىلگىلەرى كەلەتىندەرىن, نەنى ۇيرەنگەندەرىن جازدى. بۇل كەستەنى تولتىرۋ ناتيجەسىندە وقۋشىلاردىڭ تاقىرىپتى جاقسى مەڭگەرگەندىگىن ءتۇسىندىم. ولار الدىن الا بەلگىلەنگەن ولشەمدەر ارقىلى وزدەرىن جانە ءبىرىن-ءبىرى باعالادى.
ءاربىر مۇعالىمنەن ءوزى ساباعىندا قولدانعان جاڭا تاسىلدەردىڭ دۇرىس-بۇرىس جاعىن تەرەڭ تالداپ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلەدى. سەبەبى كەيدە تەوريا مەن تاجىريبە ۇيلەسپەي قالاتىن كەزدەر دە بولادى. بۇرىن وقۋ ۇدەرىسى كەزىندە بار سالماق مۇعالىمگە تۇسەتىن. ول بەلگىلى شەڭبەردە جۇمىس ىستەيتىن. جاڭاشا وقىتۋدىڭ جۇيەسى بويىنشا بۇل ءتاسىل ءبىرشاما وزگەردى. مۇندا بالالارعا ءبىلىم دايىن كۇيىندە بەرىلمەيدى, كەرىسىنشە وقۋشىلاردىڭ وزدەرىن ەركىن ۇستاۋىنا, ويلانۋىنا مۇمكىندىك جاسالادى.
ەلميرا راپيلوۆا,
الماتىداعى №178 ليتسەيدىڭ
قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى
الماتى