باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قازتالوۆ اۋدانى تۇرعىندارى وزدەرىن كەيدە «قوس وزەن ەلىنەنبىز» دەپ اتايدى. شىنىندا دا اۋدان اۋماعىن كوكتەي ءوتىپ جارىسا اققان سارىوزەن مەن قاراوزەن – مال مەن جاننىڭ كول-كوسىر بەرەكەسى. «مەسوپوتاميا» – ارقاشان وركەنيەت وشاعى, دامۋدىڭ العى شەبى, ۇلگىلى ءۇردىس وركەن جايار ولكە عوي.
ورال قالاسىنان 300 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان قازتالوۆ – اگرارلى ءوڭىر. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كاسىبى – مال شارۋاشىلىعى. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 26 زاڭدى تۇلعا, 590 شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن. بارلىق ساناتتاعى ءىرى قارا مالى 81939 باستى قۇراسا, قوي مەن ەشكى – 294305 باس, جىلقى – 23817 باس, تۇيە 188 باسقا جەتىپتى. ەسەپتەپ قاراساق, بىلتىرمەن سالىستىرعاندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرىن وندىرۋدە ءوسىم بار ەكەن. ياعني ەت – 101,9%, ءسۇت – 101,7%, ءجۇن – 107,4%, جۇمىرتقا 101,8%-عا ارتىق وندىرىلگەن.
ارينە, اۋىلداعى اعايىننىڭ باقۋاتى ارتۋىنا تىنىمسىز ەڭبەك قانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ قولداۋى دا ەرەكشە اسەر ەتتى. «سىباعا», «التىن اسىق», «قۇلان» باعدارلامالارى بويىنشا 12 شارۋاشىلىق 129 ملن 630 مىڭ تەڭگە نەسيە الىپتى, وسى قارجىعا 16 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا, 492 باس سيىر, 400 باس قوي ساۋلىق, 3 باس ايعىر, 80 باس بايتال ساتىپ الىنعان.
«بەرەكە» نەسيەلىك باعدارلاماسى اياسىندا ءىرى قارا بورداقىلاۋمەن اينالىساتىن 3 اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆى (اوك) جاڭادان قۇرىلدى. بۇگىندە اۋدانداعى 21 كووپەراتيۆ قۇرامىنا 1468 تۇرعىن مۇشەلىككە ەنگەن, وندا 7236 باس ءىرى ءمۇيىزدى قارا, سونىڭ ىشىندە 6712 انالىق مال تىركەلگەن. جىل باسىنان بەرى «بەرەكە» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 50 جەكە تۇلعاعا 176 ملن 300 مىڭ تەڭگە نەسيە بەرىلدى.
سونىمەن قاتار «ىنتىماق» نەسيەلىك باعدارلاماسى بويىنشا «جالپاقتال» اوك (توراعاسى د.دوگوروۆ) جالپاقتال اۋىلىندا, «شىعاناق» اوك (توراعاسى ج.اكسالوۆ) قازتالوۆ اۋىلىندا قۋاتتىلىعى تاۋلىگىنە 10-15 باس مال سوياتىن, توڭازىتقىش كولىگىمەن قامتىلعان مال سويۋ پۋنكتىن سالىپ جاتىر.
ال «يگىلىك» باعدارلاماسى بويىنشا 22 جەكە تۇلعا 92 ملن 200 مىڭ تەڭگە نەسيە الۋعا قول جەتكىزدى.
اۋداننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەرى وتكەن جىلى باعدارلامانىڭ 11 باعىتى بويىنشا 607,1 ملن تەڭگە مولشەرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ قاراجاتقا يە بولعان ەدى. بيىل دا اۋدان بويىنشا 353 شارۋاشىلىق 630,5 ملن تەڭگە كولەمىندە مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانادى دەپ كۇتىلۋدە.
اۋىلداعى اعايىننىڭ احۋالىن كورسەتەتىن تاعى ءبىر دەرەك, جىل باسىنان بەرى اۋداندا جاڭادان 30 تراكتور, 14 ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى ساتىپ الىنعان. شارۋا قوجالىقتارى 11 تراكتور مەن 10 تەحنيكانى ليزينگ ارقىلى الىپ وتىر.
كوكتەمدە تاسقىن, كۇزدە ءشول...ەل تۇرعىندارى 1994 جىلى قازتالوۆ اۋىلىن باسىپ, تالاي جاندى باسپاناسىز قالدىرعان سۋ تاسقىنىن بىلەتىن شىعار. سول كەزدە تابيعات تالكەگىنە تۇسكەن قازتالوۆتىقتاردى بۇكىل حالىق بولىپ قولداعان. باستاۋىن رەسەي فەدەراتسيياسىنان الاتىن سارىوزەن مەن قاراوزەن كەيدە وسىنداي قاتەر دە كورسەتەدى. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدە سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ ماسەلەسىندە قولعا الار ءىستىڭ كوپ ەكەندىگىن بايقاتىپ تۇر.
ءبىر قۋانارلىعى, سوڭعى جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا سۋ كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ, بۇرىنعى ارنالاردى قالپىنا كەلتىرۋ, جاڭا جوبالار جاساۋ باعىتىندا ءبىراز جۇمىس جاسالدى. مىنە, سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر قازتالوۆ اۋدانىندا جۇيەلى سۋارمالى جەر كولەمى 68411 گا قۇرايدى. مۇنىڭ 22157 گەكتارى سۋرەتتەگىش يماراتتار ارقىلى جۇرگىزىلەدى. مىسالى, «ساكرىل» سۋلاندىرۋ جۇيەسى بويىنشا 14901 گا, «ماماي» سۋلاندىرۋ جۇيەسى بويىنشا 1967 گا جەر سۋلاندىرىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا «ماماي» جانە «ساكرىل» سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن رەسپۋبليكالىق مەنشىككە, ياعني «قازسۋشار» اق فيليالىنىڭ تەڭگەرىمىنە الۋ باعىتىنداعى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن.
ەلىمىزدە ءبىر پارادوكس بار: كوكتەمدە سۋ باسىپ كەتەدى, قالعان ۋاقىتتا سۋ جەتپەيدى. مىنە, باتىس قازاقستان وبلىسىندا سۋدى ساقتاۋ, تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى جاسالدى. ناقتى قازتالوۆ اۋدانى تۋرالى ايتار بولساق, جۇلدىز اۋىلى تۇسىنداعى كىشى وزەندە ورنالاسقان «جۇلدىز پلوتينا» قۇرىلىسىنا قايتا قۇرۋ-تەحنيكالىق ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە نەمەسە ولاردى قالپىنا كەلتىرۋگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىنداۋ ءۇشىن 2018 جىلعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 6, 550 ملن تەڭگە قاراجات ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.
رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلەتىن سۋدى ۇستاۋ جانە تاسقىن سۋدى قاۋىپسىز وتكىزۋ ءۇشىن قازتالوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى سەكسەنباي اۋىلى تۇسىنان كىشى وزەن سۋ قويماسىنان قۇرىلىس سالۋ جۇمىستارى جوسپارلانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە نەمەسە ولاردى قالپىنا كەلتىرۋگە «قازسۋشار» اق ارقىلى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار دايىنداۋ ءۇشىن 4,800 ملن تەڭگە قاراجاتتى 2018 جىلدىڭ بيۋدجەتىندە قاراستىرۋ كوزدەلۋدە.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ, اۋدان اۋماعى ارقىلى وتەتىن «كيروۆ-شەجىن» سۋ ارناسى بويىنشا ءىىى كەزەڭدەگى جاڭا قۇرىلىس جانە قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا 1 ملرد 100 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسى جۇمىستاردى اياقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا 500 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىندى.
قازتالوۆ – پاتريوتتار مەكەنىقازتالوۆ اۋدانى دەگەندە الدىمەن اۋىزعا ورالاتىن ءبىر قۇبىلىس بار. قازتالوۆ – پاتريوتتار مەكەنى. مۇندا تۋعان جەرىن جان-تانىمەن سۇيەتىن جاندار تۇرادى. ءتىپتى كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ ءار شەتىنە تاراپ كەتكەن, تاعدىردىڭ جازۋىمەن باسقا وڭىردە تۇراتىن قازتالوۆتىقتار دا وسكەن ەلىن, تۋعان جەرىن ۇمىتپاي, سول ءۇشىن باۋىر ەتىن كەسىپ بەرۋگە ءازىر تۇرادى. وعان كۋا – اۋداننىڭ ءار اۋىلىندا اۋىل تۇلەكتەرىنىڭ عانا كۇشىمەن تۇرعىزىلعان عيماراتتار, ەل يگىلىگىنە جارايتىن ىستەر.
قاراڭىز, قازتالوۆ اۋدانىندا «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا 2009-2017 جىلدار ارالىعىندا جالپى قۇنى 141 ميلليون 760 مىڭ تەڭگە بولاتىن 53 جوبا جۇزەگە اسىپتى.
ولاردىڭ كەيبىرىن عانا ايتا كەتەيىك: اقپاتەر اۋىلىندا كارىم وتەعۇلوۆ جالپى قۇنى 7 ملن 620 مىڭ تەڭگە تۇراتىن ولكەتانۋ مۇراجايىن اشتى, سونداي-اق 3 ملن 500 مىڭ تەڭگەگە «انا مەن بالا» مونۋمەنتىن ورناتتى. مەكتەپ جاتاقحاناسىنىڭ جانىنا بەيبىت وتەعۇلوۆ, جاسۇلان دۇيسەنعاليەۆ, سامات حاسانوۆ, باۋىرجان مۇقانعاليەۆ باستاعان مەكتەپ ۇجىمى 2,5 ملن تەڭگەگە مونشا سالىپ بەردى. بىرىك اۋىلىندا ابزال ناسيوللا 680 مىڭ تەڭگەگە بالالاردىڭ ويىن الاڭىن ورناتىپ بەرسە, اۋىل تۇرعىندارى 1 ملن 650 مىڭ تەڭگە قارجى جيناپ, اعاشۇي, قىزىلتۋ زيراتتارىن قورشادى. بولاشاق اۋىلىندا «جاڭاتۇرمىس» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ جەتەكشىسى يساتاي ءابىلحاتين 620 مىڭ تەڭگەگە «ماڭگىلىك الاۋ» كەشەنىن ورناتتى. بوستاندىق اۋىلىندا اۋىل تۇرعىندارى بىرىگىپ 900 مىڭ تەڭگەگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىپ, 240 مىڭ تەڭگەگە كۇرەس زالى جابدىقتارىن ساتىپ العان. جالپاقتال اۋىلىندا اتقارىلعان ىستەرگە ءتىپتى جان سۇيىنەدى. ءار جىلعى مەكتەپ تۇلەكتەرى بالالار ويىن الاڭىن (1,5 ملن), شاعىن فۋتبول الاڭىن (8 ملن), جاياۋ جۇرگىنشىلەر الاڭى مەن سۋبۇرقاق (3,6 ملن), ت.ب. عيماراتتاردى ورناتىپ, تۋعان اۋىلىنىڭ ءسان-سالتاناتىن اسىرعان. جەكە كاسىپكەر ا.سارسەنعاليەۆ 25 ملن تەڭگە قارجىسىنا مەشىتكە مۇنارا سالىپ بەرىپتى. جاڭاجول اۋىلىندا دا مۇنداي يگى ىستەر وتە كوپ. مۇندا 2 تۇرعىن ءۇي اسار ادىسىمەن سالىنسا, كومەكشى اۋىلىندا اۋىلدىق كلۋب تۇرعىزىلعان. قازتالوۆتىڭ وزىندە «دوستىق», «نۇرلى باق» ساياباقتارى سالىنىپ, ەسكە الۋ الاڭى, ويىن الاڭى پايدا بولعان. كوكتەرەكتە ساتىبالدى اۋىلدىق كلۋبى اۋىل تۇرعىندارى مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىمەن جاڭادان كوتەرىلگەن. قايىڭدىدا مەكتەپ تۇلەكتەرى 450 مىڭ تەڭگە قارجى جيناپ, اۋىل بالالارىنا ويىن الاڭىن سالىپ بەرگەن. قاراوبادا دا 2,5 ملن تەڭگە قارجىعا اۋىل بەيىتتەرى قورشالىپ, ويىن الاڭى سالىنعان, اۋىلعا كىرەبەرىس جولعا ادەمى قاقپا – اركا ورناتىلعان. قاراوزەندىكتەر مەكتەپ جانىنان مۇراجاي اشۋعا بەلسەنە كىرىسىپتى. قاراسۋدا اۋىلدىق مەشىت سالىنىپ, كونە بەيىتتەر قورشالعان. قوشانكولدە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى امانگەلدى تاسپيحوۆ 700 مىڭ تەڭگەگە سپورتتىق قۇرال-جابدىق الىپ بەرگەن. تالدىاپاندا جەرگىلىكتى شەبەر سامات سەيىتكەرەەۆ اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ قولداۋىمەن «تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى» اتتى كەشەن جاساپ شىققان. تالدىقۇدىقتا وتەگەن كوشەنوۆ مەشىت تۇرعىزسا, ماناربەك يدرەسوۆ اۋىلداعى قوعامدىق عيماراتتاردىڭ الدىنا ورنەكتاس توسەتىپتى. تەرەڭكولدە دە كونە قورىمدار قورشالىپ, اۋىل مەكتەبىنىڭ سپورتزالىنا جابدىقتار الىنعان.
جاقىندا اۋداندا «جەرلەستەر فورۋمى» ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ ءار شەتىنەن 300-دەي قوناق كەلگەن. بۇل «قوس وزەن ەلىنەن» شىققان ۇل-قىزداردىڭ ىنتىماعىن ودان ءارى كۇشەيتكەن شارا بولدى. «الداعى جىلدارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جەرلەستەردىڭ كۇشىمەن اۋداندا تاعى دا 75 جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز, دەيدى اۋدان باسشىسى ابات اباي ۇلى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»