وتىرعان قىز ورنىن تابا الىپ ءجۇر مە؟

­­

كارi قىز... قازاق ەجەلدەن ۇلدىڭ ون جا­سىن «قوزى جاسى», قىزدىڭ سول جاسىن «قوناق جاسى» دەسكەن. بۋىنى بەكiگەن ۇلىن ەڭبەككە باۋلىسا, بۇرىمدىسىن ۇزاتۋدىڭ قامىنا كiرiسكەن. ۇلكەندەردەن «سۇلۋى سىلاڭ قاققان ۇيدەن قوناق ارىلمايتىن» دەگەن ءسوزدi جيi ەستيمiز. «قىزدى اۋىلدىڭ يتi جاتپاس» دەگەن ماقال دا وسىدان شىقسا كەرەك. اۋزىنان انا ءسۇتi كەپپەي جاتىپ, جات جۇرتقا اتتانعان تالاي اجەلەرiمiز سول شاڭىراقتىڭ ۇس­تىنىنا اينالىپ, ولاردىڭ وسيەت-ونە­گەسi كەيiنگiگە ۇلگi بولىپ كەلەدi. اڭگiمەسiن «ون بەسiمدە كەلiن بولىپ ءتۇستiم...» دەپ باستايتىن كونەكوزدەرiمiز ءالi دە ارامىز­دا ءجۇر.

سونىمەن, بiز ماسەلە ەتiپ كوتەرگەلi وتىر­ع­ان كارi قىز قايدان شىقتى؟ كەشەگi توقسانىنشى جىلدارعا دەيiن 20-دان اسقان قىزدى وتىرعان قىز ساناپ كەلدiك. كە­يiنiرەك بويجەتكەننiڭ 22-23 جاسىن­دا تۇرمىسقا شىعۋى زاڭدىلىقتاي كو­رiن­­دi. تiپتi 25-26-عا كەلگەن قىزدىڭ دا كە­لەشەگiنە ونشا الاڭداي قويعان جوق­پىز. ال قازiر وتىزعا تولماعان قىزدىڭ وڭ بو­­سا­­عادا وتىرۋىنىڭ ەش سوكەتتiگi جوق. ويتكەنi جىل وتكەن سايىن ۇيلەنۋدiڭ ورتاشا جاسى دا كوتەرiلiپ كەلەدi. سونداي-اق 29 جاس شەكتiك جاس دەپ ەسەپتەلەدi.

وتكەن جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىستىق احاج بولiمدەرiندە 21 716 نەكە تiركەلگەن ەكەن. 18-25 جاس ارالىعىنداعى 16 287 قىز قالىڭدىق اتانىپتى. ال 25-30 جاس ارالىعىنداعىلاردىڭ نەكەگە تۇرۋ كورسەتكiشi – 3691. اق بوساعا اتتا­عانداردىڭ اراسىندا جاسى 35-تەن اسقان 1 520 كارi قىز بار كورىنەدى. ەندi تاقىرىبىمىزعا ويىسايىق. شى­­نىندا بۇگiندە كارi قىزدار نەگە كوبەيiپ كەتتi? ەلiمiزدiڭ دەموگرافتا­رى مۇنى ەڭ الدىمەن ەر-ازاماتتار سا­نى­نىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرادى. ويتكەنi جاس­تاي قايتىس بولاتىنداردىڭ جانە قازاعا ۇشىرايتىنداردىڭ دەنi – ەر-ازاماتتار. ەر-ازاماتتاردىڭ تاعى­ بiر توبى... تۇرمەدە وتىر. ماسكۇنەم­دiك­كە سالىنعانداردىڭ iشiندە دە ەر­كەك­­تەر­دiڭ سانى باسىم. مۇنى – بiر­­ دەڭiز. ەكiنشiدەن, پسيحولوگتار قىزدار­­دىڭ 25-30 جاس ارالىعىندا پسيحولو­گيا­لىق تۇرعىدا تولىساتىنىن ايتا­دى. بۇدان كەيiن نازiكجاندىلار تۇرمىسقا شىعۋعا اسىقپايدى ەكەن. مامانداردىڭ پiكiرiنشە, بويجەتكەن 17-23 جاس ارالى­عىن­دا كەلiن اتانىپ ۇلگە­رۋi كەرەك. ادام جا­نىن زەرتتەۋشiلەر جاس­تىقتىڭ بۋى باسىلماعان بۇل شاقتا بويجەتكەن كەز كەل­گەن ورتاعا بەيiمدەلiپ كەتە الادى دەي­دى.

بiراق جاتجۇرتتىققا جارالعاندار­دىڭ وڭ بوساعادا وتىرىپ قالۋىنا دەمو­گرافيالىق تەڭسiزدiك پەن پسيحولوگيالىق تولىسۋ عانا سەبەپ بولا المايدى. بۇ­عان­ گەندەرلiك ساياساتتىڭ دا كەرi اسە­رiن تيگiزiپ جاتقانىن جاسىرماۋىمىز­ كەرەك. بايقاساڭىز, سiز كورگەن كارi قىز­دار­دىڭ كوبiنiڭ ازدى-كوپتi تابىس­تارى بار, ياعني وزدiگiنەن ءومiر سۇرۋ­گە قا­بiلەتتi. باسشىلىق قىزمەتتە جۇرگەندەرi قاراپايىم جiگiتتەرگە مۇرىن شۇيiرە قارايتىنى دا قۇپيا ەمەس. ولاردىڭ بو­لاشاق جارىن «شەرتiپ» ءجۇرiپ تاڭ­دايتىنى دا سوندىقتان. ءسوز سالاتىن جiگiتتەردiڭ دەنi اجىراسقان. ايەلi قاي­تىس بولعان ەركەكتiڭ بالالارى بار بولىپ شىعادى. ءوزi قامقورلىققا ءزارۋ كiرپياز كارi قىز وزگەنiڭ بالالارىنا مەيiرiم تانىتا الا ما؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن بiر-اق­ اۋىز سوزبەن بەرە المايسىز.

سۇربويداقتاردىڭ وسى ۋاقىتقا دە­يiن ۇيلەنبەي ءجۇرۋiنiڭ سەبەپتەرi تiپتi ادام شوشىتارلىقتاي. ماسكۇنەم, جال­قاۋ, دورەكi مiنەزدi, تۇراقسىز... تاعى وسى­لاي جالعاسا بەرەدi. مۇندايلارعا تالعامى جوعارىلاپ كەتكەن كارi قىزدار كون­دiگە قويا ما؟ ءدال قازiر باسى بوس قىز-كەلiن­شەكتەردiڭ اراسىندا مۇلدەم ەسiك كورمەگەندەردەن, اجىراسقاندار كوبiرەك. قايتىپ كەلگەن قىزدىڭ قايتا تۇرمىس قۇرۋى قيىن. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ iشە­دiنi» ۇستانعان ولار كارi قىزداردىڭ قاتا­رىن كوبەيتiپ ءجۇر.

ەلiمiزدە 350 مىڭ كارi قىز بار دەگەن مالiمەت وسىدان بەس جىل بۇرىن تا­را­عان ەدi. قازاقستاننىڭ دەموگرافيا عىلىمىنىڭ نەگiزiن سالۋشى, ساياسي عىلىم­دار دوكتورى, مارقۇم ماقاش ءتاتiموۆ 2012 جىلى ەلiمiزدە 500 مىڭ كارi قىز بەن سۇربويداقتىڭ بارىن ايتقان بولاتىن. بۇل, ارينە, بەيرەسمي مالiمەت.

كارi قىزدار كوبەيiپ كەتتi دەپ دابىل قاق­قان قوعام ۇكiمەتتiڭ نازارىن بۇل ماسەلەگە اۋدارا الدى ما؟ بiز وڭiردەگi جاسى 30-دان اسسا دا بوساعا اتتاماعان قىز­داردىڭ سانىن بiلۋ ماقساتىندا وبلىس­تىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتiنە حا­بارلاستىق. دەپارتامەنتكە قاراستى الەۋ­مەتتiك دەموگرافيالىق ستاتيستيكا باسقارماسىنداعى جاۋاپتى قىزمەتكەر مۇنداي ەسەپ جۇرگiزiلمەيتiنiن ايتتى. دە­مەك, قوعامدا كارi قىز كوپ, بiراق, ولاردىڭ سانىن ەشكiم ناقتى بiلمەيدi. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل – بiزدە جەتiم-جەسiرلەردi, مۇ­گە­دەكتەردi, تiپتi سوتتالعان-سوتتال­ماعانداردى دا ستاتيستيكالىق ەسەپكە­ الادى دا, قازاقتىڭ قاسiرەتi – كارi قىز­دار­عا الەۋمەتتiك توپ رەتiندە كوڭiل بولiن­بەيدi دەگەن ءسوز! ۇلتتىڭ قاسiرەتi ەمەي نەمەنە؟ كارi قىزدىڭ كوپتiگi – كوتەرىلمەگەن شا­ڭىراقتىڭ كوپتiگi, تۋماعان ءسابيدiڭ كوپ­تiگi. ەگەر دەموگرافتاردىڭ 350 مىڭ كارi قىز بار دەگەن ءسوزi راس بولسا, ءار شا­ڭى­راقتا كەمiندە 2-3 سابيدەن بولۋى تيiس دەسەك, بۇل 1 ميلليوننان استام با­لا دۇنيەگە كەلمەي قالدى دەگەندى بىل­دىرەدى. سالىستىرمالى تۇردە الساق, بۇل ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىستا قازا تاپقان قا­زاقتان ءۇش ەسە كوپ!

كارi قىزداردىڭ كوبەيۋiنەن تۋاتىن تاعى بiر ماسەلە بار. ول – كارi قىزداردىڭ ال­دەكiمدەرمەن كوڭiل جاراستىرۋى. قو­عامنىڭ مورالدىق بەينەسiنە نۇقسان كەل­تiرەتiن بۇل جاعدايدى ايتپاساق, جا­ۋىر­­دى جابا توقىعانىمىز بولىپ شىعار ەدى. ارينە, كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋ­­لاقپىز. بiراق «وتىرعان» قىزدىڭ كە­­مiندە 20 پايىزىن وتاۋ قۇرماي-اق «تۇرمىسقا شىعىپ العاندار» قۇرايدى. بويداقتارمەن بiر جاستىقتا باس تۇيiس­تiرسە مەيلi, وكiنiشكە قاراي, ولار وتباسى­لى ازاماتتاردى جاعالايدى. دەمەك, قان­شاما وتباسىنا كارi قىزداردان تونەتىن قاۋ­iپ تە از ەمەس.

بۇرىندارى قازاق قوعامى وڭ بو­سا­عا­دا وتىرىپ بالا تاپقانداردى «شi­رi­گەن جۇمىرتقا» ساناسا, ءدال قازiر نە­كە­سiز تۋعانداردى «سوتتاۋعا» ەشكiم اسىق­­پايدى. اتا-اناسىنىڭ ءجۇزiن جەرگە قا­رات­­پايمىن دەپ ابىرويىن ساقتاعان كا­رi قىز قوعام, مەملەكەت نازارىنان تىس­ قالدى دا, «شاتاسىپ» كوشەدەن با­لا تۋعاندار جالعىزباستى انا رەتiندە الەۋ­مەتتiك توپقا جاتقىزىلىپ, تەگiن باسپانادان دا, باسقا كومەكتەن دە قۇر قالىپ جات­­قان جوق. وسىدان كەيiن «مەملەكەت تاراپىنان كورسەتiلەتiن قولداۋ ارقىلى نەكەسiز بالانىڭ كوپتەپ تۋىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن جوقپىز با؟» دەگەن دە وي مازالايدى.

بىزدىڭشە, بۇگىندە كارi قىزداردى ءسوز­ ەتكەننەن گورi كامەلەتكە تولماعان قىز­دىڭ ۋاقىتىندا تۇرمىس قۇرۋىنا باسا نا­زار اۋدارعان دۇرىس سەكىلدى. ۇلتتىق داس­تۇرگە نەگiزدەلگەن تاربيەنi كۇشەيتۋ كە­رەك. تاربيەسiن تالبەسiكتەن تۇزەمەسە, كەيiن كەش بولادى. بiزدەگi بiلiم جۇيەسi قىزعا دا, ۇلعا دا بولاشاق كادر, ەڭبەك رەسۋرسى رەتiندە عانا قارايدى. اسiرەسە, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى قىز بالانى وتباسىنان الشاق, ەسەسiنە قوعامدىق قىزمەتكە بەلسەنە ارالاساتىن ازاماتشا ەتiپ شىعارعىسى كەلەدi. ساباقتان باس الماعان بالا بiلiمنiڭ سوڭىنان كەتەدi دە, وتباسىن قۇرۋدى, بالا ءسۇيۋدi ماڭىزدى دەپ تاپپايدى. بiلiمiمەن بيiك بەلەستi باعىندىرعان قىز بiرەۋگە باعىنىپ, ونىڭ كiر-قوڭىن جۋىپ, تاماعىن ازiرلەۋگە ىنتا تانىتا قويماسى انىق. ونىڭ دا كەيiن كارi قىز اتانباسىنا كiم كەپiل؟

قىز – انا. باستى ارمانى جار قۇشىپ, با­لا ءسۇيۋ بولۋى ءتيىس. تاكاپپارلىق, ادە­مiلiك, كەربەزدiك, كiرپيازدىق, مانساپ, دۇنيە تابۋ, بiلiم قۋ – ءبارi-ءبارi مۇنىڭ الدىندا تۇك ەمەس. ولاي بولسا, «قىز مۇراتى – كەتۋ» دەپ اتام قازاق تەكتەن-تەك­ ايتپاسا كەرەك.

اسىلبەك سماعۇلوۆ, ءماجiلiس دەپۋتاتى: – جاتجۇرتتىققا جارالعان قىز­داردىڭ ەڭ بiرiنشi كەزەكتە تۇرمىس قۇرعانى دۇرىس. سوندىقتان كارi قىز­دارعا الەۋمەتتiك قولداۋدان بۇرىن, ولار­عا رۋحاني دەم بەرۋ كەرەك. وتباسى قۇن­دىلىقتارىن, ۇرپاق تاربيەلەۋدi دارiپتەيتiن ورتالىقتار اشىپ, كارi قىزداردى مۇشەلiككە تارتۋ كەرەك. ولاردىڭ ومiرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتەتiن ءتۇرلi شارالار ۇيىمداستىرۋدى قولعا العانىمىز ءجون. بiر كەزدەرi پارلامەنتتە كوپ ايەل الۋ ماسەلەسi كوتەرiلگەن ەدi. مۇنى تەرiس تۇسiنگەن كەيبiرەۋلەر كەرتارتپا پiكiرلەرiن بiلدiردi. جاسىراتىن تۇگi دە جوق, كوپ ايەل الۋ – ناپسiقۇمارلىق ەمەس, ۇرپاق وربiتۋگە دەگەن تالپىنىس. بۇل – كەنجەلەپ قالعان دەموگرافيانى دامىتۋدىڭ جولى. ءداستۇرiنiڭ دiڭگەگi يسلاممەن استاسىپ جاتقان بابالار جولىن ورگە سۇيرەۋ. بارلىعى كەلiسiممەن, ءوز قالاۋىمەن بولىپ جاتسا, وتباسى بولامىن دەگەندەردiڭ جولىن كەسۋ ادەپتiلiككە جاتپاس. وڭ بوساعادا وتىرعاندار جايلى ءالi دە ويلاناتىن ماسەلە كوپ.

جاڭىل قارابەكوۆا, زەينەتكەر, كوپ بالالى انا: – «ولiمنەن ۇيات كۇشتi» دەپ وسكەن بiز­دiڭ كەزiمiزدە كارi قىز دەگەن اتىمەن جوق ەدi. جەسiردiڭ جالعىزدىعى جان­عا باتقانى سونشا, جىل وتiسiمەن امەڭ­گەرلiكپەن قاينىلارىنىڭ بiرiنە قوساتىن. قازiر اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزi بار قىزداردىڭ ءوزi وڭ بوساعادا وتىرىپ قالىپ جاتىر. بiرi وقيمىن دەپ ءجۇرiپ قالسا, ەندi بiرi جۇمىس iستەيiن, اتا-اناما پايدام تيسiن دەپ ءجۇرiپ جاسى بiرازعا كەلiپ قالعانىن بايقاماي دا قالادى. ال سوسىن اقىل توقتاتىپ قالعان قىزعا ەكiنiڭ بiرiنiڭ ۇناي قويۋى ەكiتالاي. كارi قىز كiنامشiل كەلەتiندiكتەن بە, ولار كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ەتەگiنەن ۇستاپ كەتە بەرمەيدi. تاڭدايدى. ءسويتiپ ءجۇرiپ ۋاقىت وتكiزiپ الادى. مەن ون بەسiمدە اق بوساعا اتتادىم, 13 قۇرساق كوتەردiم. قازiر توي-تومالاق, اس-جيىندا كەلiندەرiمە, قىزدارىما اقىلىمدى ايتىپ وتىرامىن.

اسىلبەك سماعۇلوۆ, ءماجiلiس دەپۋتاتى: – جاتجۇرتتىققا جارالعان قىز­داردىڭ ەڭ بiرiنشi كەزەكتە تۇرمىس قۇرعانى دۇرىس. سوندىقتان كارi قىز­دارعا الەۋمەتتiك قولداۋدان بۇرىن, ولار­عا رۋحاني دەم بەرۋ كەرەك. وتباسى قۇن­دىلىقتارىن, ۇرپاق تاربيەلەۋدi دارiپتەيتiن ورتالىقتار اشىپ, كارi قىزداردى مۇشەلiككە تارتۋ كەرەك. ولاردىڭ ومiرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتەتiن ءتۇرلi شارالار ۇيىمداستىرۋدى قولعا العانىمىز ءجون. بiر كەزدەرi پارلامەنتتە كوپ ايەل الۋ ماسەلەسi كوتەرiلگەن ەدi. مۇنى تەرiس تۇسiنگەن كەيبiرەۋلەر كەرتارتپا پiكiرلەرiن بiلدiردi. جاسىراتىن تۇگi دە جوق, كوپ ايەل الۋ – ناپسiقۇمارلىق ەمەس, ۇرپاق وربiتۋگە دەگەن تالپىنىس. بۇل – كەنجەلەپ قالعان دەموگرافيانى دامىتۋدىڭ جولى. ءداستۇرiنiڭ دiڭگەگi يسلاممەن استاسىپ جاتقان بابالار جولىن ورگە سۇيرەۋ. بارلىعى كەلiسiممەن, ءوز قالاۋىمەن بولىپ جاتسا, وتباسى بولامىن دەگەندەردiڭ جولىن كەسۋ ادەپتiلiككە جاتپاس. وڭ بوساعادا وتىرعاندار جايلى ءالi دە ويلاناتىن ماسەلە كوپ.

جاڭىل قارابەكوۆا, زەينەتكەر, كوپ بالالى انا: – «ولiمنەن ۇيات كۇشتi» دەپ وسكەن بiز­دiڭ كەزiمiزدە كارi قىز دەگەن اتىمەن جوق ەدi. جەسiردiڭ جالعىزدىعى جان­عا باتقانى سونشا, جىل وتiسiمەن امەڭ­گەرلiكپەن قاينىلارىنىڭ بiرiنە قوساتىن. قازiر اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزi بار قىزداردىڭ ءوزi وڭ بوساعادا وتىرىپ قالىپ جاتىر. بiرi وقيمىن دەپ ءجۇرiپ قالسا, ەندi بiرi جۇمىس iستەيiن, اتا-اناما پايدام تيسiن دەپ ءجۇرiپ جاسى بiرازعا كەلiپ قالعانىن بايقاماي دا قالادى. ال سوسىن اقىل توقتاتىپ قالعان قىزعا ەكiنiڭ بiرiنiڭ ۇناي قويۋى ەكiتالاي. كارi قىز كiنامشiل كەلەتiندiكتەن بە, ولار كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ەتەگiنەن ۇستاپ كەتە بەرمەيدi. تاڭدايدى. ءسويتiپ ءجۇرiپ ۋاقىت وتكiزiپ الادى. مەن ون بەسiمدە اق بوساعا اتتادىم, 13 قۇرساق كوتەردiم. قازiر توي-تومالاق, اس-جيىندا كەلiندەرiمە, قىزدارىما اقىلىمدى ايتىپ وتىرامىن. داميرا مولدانازاروۆا

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى