جاقسىدان جاقسى تۋادى

سوعىستان كەيىنگى جىلدار حالىقتىڭ اۋزى اققا ءتيىپ, كوڭىلى جايلانىپ, تىرلىگى وڭعا باسقان كەزەڭ بولسا, بۇل دا كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەگەن اتپال ازاماتتاردىڭ ماڭداي تەرىمەن وتەلدى. جاقسىلىق كورسە دە, سايا­ساتتىڭ ساتقىندىعىن سەزسە دە ءوز ەلىمە بولسىن دەپ ەڭبەكتەنگەن ەرەن تىرلىكتەردىڭ يەسى بولسا, وندا ول – جامبىل وبلىسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان بەردەن بايقوشقار ۇلى. بۇل وڭىردە ول كىسىنى بىلمەيتىن ادام سيرەك. ايتپەسە مۇندا «بەردەن كوپiرi», جىلدار وتە كەلە «بەردەن ارىعى», «بەردەن توعانى», «بەردەن كولi» دەگەن جەر-سۋ اتاۋلارى پايدا بولار ما ەدى؟ 

ەندەشە ەستەلىكتە ادەمى سوزدەر بولۋى مىندەتتى ەمەس, تەك شىندىق بولۋى كەرەك دەيدى ءسوزدىڭ پارقىن بىلەتىندەر. 

بالالىعى ۇرلانعان ۇرپاق

«تەگىندە بار – تەڭەلەر» دەپ­ بۇرىنعىلار بەكەر ايتتى دەي­سىز بە؟! ادامنىڭ بويىنداعى بار­ قاسيەت قانمەن كەلەدى. باي­قوش­قار­دىڭ باتا الىپ وسكەن اسا زەرەك بالاسى 1935 جىلى بيدايعا وراق تۇسەتىن, شىلدەنىڭ 4-ءى ياكي 5-ءى كۇندەرى دۇنيە ەسىگىن اشادى. وعان دەيىن اكەسى اشارشىلىققا قوس ق ۇلىنى سارسەنالى مەن بەيسەنالىسىن قول­دان بەرىپ, ىشتەي ازالى بولىپ جۇر­گەندە, ومىرگە وزەگىن جارعان ات بايلار ۇلى, جالعىز تۇياعى بەر­دەن كەلەدى. 

سوعىستان جارالى بولىپ ورال­عان اكەسى وڭالىپ, تىل جۇ­مى­سىنا بەل شەشىپ كىرىسكەنگە دەيىنگى بالا بەردەننىڭ كورگەن قۇ­قايى كوپ. بار بولعانى 5-6 جاسىندا اڭ-قۇسقا جەم بولماي, 18 شاقىرىم جەردە تۇراتىن بىتەن اتاسىنىڭ ۇيىنە ارىپ-اشىپ جاياۋ­لاتىپ جەتىپ, اشتىقتان ءىسىپ-كەۋىپ جاتقان اناسى ءاتيماحان مەن ەكى قارىنداسىن ءوزى ارقالاپ اكەلگەن ءبىر پۇت بيدايمەن امان الىپ قالعانى ازاماتتىققا باستار جولداعى تۇڭعىش تاۋەكەلى دەمەي نە دەرسىڭ. بۇل بولار بالا­نىڭ بەلگىسى ەدى.

كوپ ۇزاماي اكەسi كولحوز باس­قار­ماسىنىڭ توراعاسى بولدى. كول­حوز بالا-شاعاعا دەيىن جابىلىپ بيداي ەكتi, مال ءوسىردى, ەل بەلىن جازباي ەڭبەك ەتتى.  وسىنداي ايرىقشا ەلەۋلi ەڭبەك كورسەتكiشتەرi ءۇشiن بiردەن اۋىلدىڭ 6 ادامى سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi اتاعىن العان. ولار­دىڭ iشiندە اكەسi بايقوشقار مۇ­سiراليەۆ تە بار بولاتىن. ءسويتiپ بەردەن بiر-اق كۇندە «گەرويدىڭ بالاسى» بولدى دا شىقتى...

1947 جىلى الماتىدان ايگiلi جازۋشى ءا.ابiشەۆ iزدەپ كەلiپ, 32 سوتسياليستiك ەڭبەك ەرiنiڭ iشi­نەن اكەسi بايقوشقاردى باس­تى كەيiپكەر ەتiپ «ۇلكەن جولدا»­ پوۆەسiن جازىپ كەتپەدi مە!؟ مi­نە,­ سول كiتاپتا دا «مەنiڭ بەس­ جاسار بەردەن دەگەن بالام بار,­ سوعان مۇرا ەتiپ قالدىرار باي­لىعىمنىڭ ەڭ ۇلكەنi – ادال­دىعىم», دەپتi قايران اكە!

«اتا-انانىڭ ءۇمىتىن اقتاڭىزدار, جار-جار...»

البەتتە بەردەن بايقوشقار­ ۇلى ءومىر بەلەستەرىنىڭ باياندى بەتتەرىندە اكە ءۇمىتىن اقتاعان ادام. ونى ەل دە ايتا بەرەر. 

ەڭ قىزىعى, ءبىر ءداۋىردىڭ حيتى بول­عان جاڭا «جار-جار» ءانى بەر­دەن مەن ءسابيرانىڭ ۇيلەنۋ تويى­نا ارنالىپ جازىلعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس.  «اقكولدە ساعان لايىق بiر-اق قىز بار. ول – ءسابيرا يساەۆا» دەپ جەر­لەس جىگىتتەر ايتىپ جۇرگەن ارۋ­دى «جەنپي-دەگى» بي كەشىندە كەز­دەيسوق جولىقتىرعان بەردەن ال­ماتىداعى اۋىلشارۋاشىلىق ينس­تيتۋتىن بiتiرگەن بويدا سول قىزعا ۇيلەنiپ, شاڭىراق كوتەرەدi. الدىندا ينستيتۋتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىن ستۋدەنت دوستارى اقىن ابدراحمان اسىلبەكوۆكە قويماي قولقا سالىپ, «جار-جار» ءانiنiڭ جاڭا ءماتiنiن جازدىرتقان.

«حالىقتىڭ اۋەن-جىرى «جار-جار­دىڭ» جاڭاشا نۇسقاسىن جاز.­ بiز تويدا سونى ايتايىق», دەي­­دi. ابەكەڭ كوپ وتپەي ەجەل­گi­ جىر­دىڭ جاڭا زامانعا بەيiم­دەلگەن نۇسقاسىن ومiرگە اكەلەدi. ونى ماشiڭكەگە تەرiپ, كوبەيتiپ, دوستارىنا تاراتادى. كۇللi قازاقستانعا بەلگiلi «جار-جاردىڭ» وسى جاڭا نۇسقاسى بەردەن مەن ءسابيرانىڭ ۇيلەنۋ تويىندا العاش 1959 جىلى ورىندالىپ ەدi...

...اتا-انانىڭ ءۇمiتiن اقتاڭىزدار جار-جار, ماحابباتتى ماڭگiلiك ساقتاڭىزدار جار-جار, – دەپ اياقتالاتىن ۇيلەنۋ توي-­جىرىن بۇدان 60 جىلداي بۇ­رىن وسىلاي جامبىلدىق جاستار تۇڭعىش شىرقاعان بولاتىن.

جۇرتتى جۇمىلدىرا بىلەتىن

بىربەتكەي بەردەن الماتى­داعى اۋىلشارۋشىلىق ينستي­تۋتىن ءبىتىرىپ, ديپلومى قولىنا تيگەن بويدا تۋعان جەرگە تارت­تى. سول كەزدەگى جامبىل وب­لىس­­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسىنا كەلىپ, سول جەردەن تا­بىلعان تالاس اۋدانىنداعى «قىزىل وكتيابر» كولحوزىنىڭ باستىعى بايباتشاەۆتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, ول جاس ماماندى متم مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندايمىن دەپ جاتا-جابىسادى. 

اقيقاتىندا بۇل ازدا­عان­ وزگە ۇلتتىڭ وكىلىنە شارۋا­شى­لىقتاردىڭ كۇنى ءتۇسىپ تۇرعان جىلدار ەدى. قالاي بولعاندا دا جەرگiلiكتi ۇلتتىڭ تەحنيكالىق ساۋاتىن جەتiلدiرمەي بولمايتىنداي احۋال قالىپتاسقان-تۇعىن. سودان دا بولار, شەبەرحاناداعى موتور جوندەۋ, ماي اۋىستىرۋ, تەمىر-تەرسەك جونۋ, قالىپتاۋ تسەحتارىنا قازاق ازاماتتارىن كوپتەپ تارتۋعا قۇلشىنا كiرiسكەن. «نە بiلەسiڭ, سونىڭ ءبارiن ۇيرەت, ناعىز مامان ەتiپ شىعار, بۇل iستiڭ ءوزiم دە باسى-قاسىندا جۇرەمiن. ەشتەڭەنi دە بۇگiپ قالۋشى بولماڭدار» دەپ تاپسىرىپ, نەمiس اعايىنداردىڭ تەحنيكاعا جەتiك-اۋ دەگەندەرiنە بiر-ەكiدەن جاس قازاق ۇلدارى مەن قىزدارىن تەلiپ قويدى. بۇرىننان دا تەمiردەن ءتۇيiن تۇيەتiن iسمەرلەر اۋلەتiنەن شىققان ءابدiراسiل اعاسىنىڭ ماڭىندا دا ۇشكەمپiر كiتاشەۆ, قۇراقباي شەرiموۆ سەكiلدi اۋىل جiگiتتەرiنiڭ قاراسى مولايا باستاعان.

ورلەۋ ۇستىندەگى ورەن

اۋىلعا كوپ وزگەرiس كەلدi سول­ جىل­دارى. بiراق بەردەن ەش­ وزگەرمەدi. كەيدە شام تۇ­بiن­دە تۇنىمەن تاپجىلماي ال­دەبiر كiتاپتارعا شۇقشيادى. بى­لايعى اعايىندار وقۋى دارداي بول­عانمەن, تاجiريبەسi تومەندەۋ دەمەس ءۇشىن وزiنشە iزدەنەدi. متم مەڭگەرۋشiسi بولىپ ءجۇرiپ, مەحانيكتiڭ دە جۇمىسىن قوسا-قابات دوڭگەلەنتتi.

ودان كەيىن حرۋششەۆتىڭ نۇسقا­ۋىمەن جۇگەرىنى جاپپاي ەگۋ ناۋ­قانى كەلدى. وسى تاپسىرمانىڭ ۇدە­سىنەن شىعامىز دەپ ءۇي كورمە­گەن بەردەننiڭ «كۆادراتتى» تاپ­قانىنا ەل سەنەر-سەنبەس حالدە. اۋدان دۇرلiكتi. وڭتۇستiك اي­ماق بويىنشا جامبىل وبلىسى, ونىڭ iشiندە «ويىق» سوۆحوزى­ جۇگەرiنi شارشىلاي ۇيالاپ ەگۋ جۇيەسiن دالمە-ءدال يگەرگەنi ءۇشiن بiرiنشi ورىنعا شىقتى. سول تۇستا سارىسۋ, تالاس اۋداندارى نەگiزiندە اۋماقتىق وندiرiستiك باسقارما قۇرىلىپ جاتقان. سودان وعان قوڭىراۋ شالىنىپ «سەنi اۋدان باسشىسى اقبوزوۆ قابىلدايدى. ەرتەڭ تاڭعى 9-دان كەشiكپەي كەل», دەپ تاپسىردى.  بەردەننiڭ ويىنا وسىدان ءۇش­ اي بۇرىن كوكتەمگi ەگiس ناۋقا­نىنا تەحنيكا دايىنداۋ بارىسىندا كەمشiلiك جiبەرiپ الىپ, اق­بوزوۆتان ەسكەرتۋ العانى ءتۇس­تi. «نە جازىپ قويدىم», دەپ قور­قاسوقتاي الدىنا باردى. بiراق ونىڭ ءجۇزi جادىراڭقى كورiندi.  – بەردەن, سەن رۋدەنكونىڭ ورنىنا باراسىڭ, بۇيرىق شىعارام! ونىڭ رۋدەنكو دەپ تۇرعانى ۋكراين جiگiتi. بەردەنگە بۇرىننان تانىس. ءوزi – عىلىم كانديداتى ءارi ايماقتاعى ينجەنەرلەر اراسى­نان سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi اتاعىن العان العاشقى ادام.  – «ويىق» سوۆحوزىنىڭ ينجە­نەرلiگi دە تاقياما تار كەلمەس ەدi. بiراز تاجiريبە جيناۋىم قاجەت قوي, – دەپ قاشىرتىپ باققان.  – قانشاعا كەلدiڭ؟ – دەپ قار­سى سۇراق قويدى اقبوزوۆ. – جيىرما التىعا!  اق­بوزوۆتىڭ بۇعان دا ايتار ءۋاجى تابىلدى. وسىلايشا بەردەن ءۇش جارىم جىلداي اۋماقتىق-وندiرiستiك باس­قارمانىڭ باس ينجەنەرi بولدى. ءومiر ءوزiنiڭ قوڭىر اعىسىنان جاڭىلماي, اربا دوڭگەلەگiندەي زىر قاعىپ وتە بەردi...

1969-دىڭ قىسى ەدi...

«كەڭەس» سوۆحوزىندا مۇنىڭ الدىنداعى جىلى عانا 44 مىڭ­نىڭ ۇستiندە قوي بولسا, 90 پايىزىن قاھارلى قىسقا بەردi دە شىق­تى. كوكتەم شىعىسىمەن ەڭ­ الدىمەن تاۋ-توبە بولىپ ۇيiل­گەن مالدىڭ ولەكسەلەرىنەن ارىلۋ­ شارالارى قولعا الىنعان. تەرەڭ­قۇمداعى 104 قورا ورتەلدi. اۋەز بايدiلداەۆ سوۆ-حوز ديرەكتورى بولاتىن. ونى ورنىنان بوساتتى.

بارى-جوعى 33 جاستاعى ەن­دى­گى ديرەكتور بەكەڭ مال شارۋاشى­لىعىن قالىپتاستىرۋ, دامىتۋ iسiن قايتا تاقىر جەردەن باستادى. مەملەكەتتەن بولiنگەن قارجىعا العاشقى لەپتە اقتوبەدەن 1000 باس قازاقى ەدiلباي قويى اكەلiندi. سوسىن وزبەكستاننىڭ بۇحارا وبلىسىنان 3700-دەي سۇر ءتۇستi قاراكول قويى ساتىپ الىندى. شارۋاشىلىقتاعى قاراكول قويى بۇعان دەيiن بiر وڭكەي قارا ءتۇستi بولاتىن. 

تاباندى جاس ديرەكتوردىڭ بويىن­داعى جiگەرگە جۇرت ءسۇي­سىندى. «يۋبيلەينىي» سۋ قوي­ما­­سىن iسكە قوسۋ بەر جاعى عانا بول­دى. مۇنداي توعان قىزىل­جارلىقتارعا دا كەرەك. ولاردىڭ اۋىزدارىنىڭ سالىمى بار ەكەن. «يۋبيلەينىيدى» ون ورايتىن وياڭ جەر تۇپ-تۋرا اۋىل iرگەسiندە ەسكەرۋسiز جاتىپتى. كەڭەس پەن قىزىلجاردىڭ ەكi ارالىعى, شۇڭ­عىلداۋ كەلگەن ورتا تۇسى – كەڭ وي­پات iزدەگەنگە-سۇراعان بولدى دا شىقتى. 

سونىمەن بولەكقىزىلدا توس­پا­ تۇرعىزۋ جۇمىسى جاز با­سىندا-اق قاۋىرت باستالعان. بوگەت سالۋ iسi باس-اياعى 43 كۇندە بiتتi. ەكi قىردىڭ ورتاسىندا 4-5 ماشينا قاتار جۇرە الارلىق, ەكi كiسi بو-يىنداي جالپاق بەلدەۋ-جال پايدا بولدى. «سابانتويعا» اينالدى سوڭى مۇنىڭ. 

– «بەردەن پلاتيناسى»­ دەپ­ اتايىق بۇل بوگەتتi دەدى ەلە­مەس قويشى. ەل ونى iلە قوشتاپ ۋ-دۋ بولىسقان. جاساندى سۋ قوي­ماسىنىڭ راحاتىن ەل وعان سۋ يiرiلگەندە كوردi. اۋىل iشiندەگi تارتىلىپ كەتكەن قۇدىقتاردىڭ سۋى كولكiپ بەتiنە شىقتى. ارنا­نىڭ ەكi قاپتالىنا, جامانقۇم, تەكتۇرماسقا دەيiنگi ەكi ارالىققا ەگiن سالىپ, قاۋىن-قاربىز ەگiپ قارىق بولاتىنى قاريالاردىڭ «بەردەننiڭ ارقاسىندا ەسەگiمiزگە دەيiن بيداي جەدi» دەپ ريزا بولاتىنى بiر جىلدان كەيiن عوي...

«بەكەڭنiڭ قىبىن تابۋ قيىن, سوزگە ەرمەيدi, وتiرiككە سەنبەيدi, الداعانعا كونبەيدi»

ارينە بۇل ءسوزدى سىرىن جاقسى بىلەر قۇرداستارى ايتادى عوي. بىراق بەكەڭ باستىقپىن دە­مەدi. تۇندە جاتپاي وتار ارالاپ, «قىزىل سىزىق» بويىمەن ءجۇرiپ وتكەنiنiڭ جەمiسiن تاڭەرتەڭگiلiكتە مامانداردىڭ باسىن قوسىپ, جينالىس وتكiزگەندە-اق كوردi ول!

قاي قىستاۋدا ءشوپ قات, موتورلارى iستەپ تۇر ما, مالشىلاردىڭ تۇز­د­ەگiسi تۇگەل مە, ۇيدەگiسi – ۇنى, قانت-شايى, ماي شامىنىڭ شي­شاسى, تاعى باسقالارى سايلى ما,­ مالشى ايەلدەرiنiڭ تولعاعى قات­تى كەلiپ, اۋرۋحاناعا جەتە الماي قينالعاندارى بار ما – وسىنىڭ بارلىعى ديرەكتوردىڭ قويىن كiتاپشاسىنا تۇگەل تۇسەدى. بiر ءتۇننiڭ وقيعاسىنىڭ ءوزi بiراز مامانداردى ورنىنان تۇرعىزىپ, سىباعاسىن بەرۋiنە جەتتi دە تۇردى... بiرەۋi بۇلتارا الماعان. 

راس, بۇلاي جۇمىس iستەۋ بەر­دەننiڭ وزiنە دە قيىن تيدi. سونى ويلاپ سوۆحوزعا راتسيالىق بايلانىس جۇيەسiن ەنگiزگەن. قۇمداعى قىس­تاۋلار مەن ورتالىقتىڭ ارا­قاشىقتىعى توقسان-ءجۇز شا­قىرىمداي بولار-اۋ. ول, بiراق تۇن­دەلەتiپ مال ارالاۋىن ءبارiبiر قويمادى. بەردەننiڭ وتiرiككە, وسەككە, جاعىمپازدىققا جانى قاس ەدi. ال ادالدىعى سوزiنەن دە, iسiنەن دە تانىلاتىن اق كوكiرەك ازاماتتاردى ايرىقشا قادiر تۇتتى, قۇر اۋىز دا تاستامادى. 

تۇپكi ناتيجە بويىنشا, مىسالى, شوپانعا ءاربiر امان ساقتالعان 20 ۇرعاشى ءتول ءۇشiن بiر قوزىدان بەرiلدi. وتاردا ەكi ءجۇز ەگiز بول­سا, سونىڭ جيىرماسىنا بiر قوزى­دان بولعاندا شامامەن جەتi قوزى­نى بiر, باعىمىنداعى جالپى ساۋ­لىقتىڭ 800-iنە ون قوزىنى تاعى الادى. بiر جىلدا ون جەتi قوزى مالشىنىڭ ەنشiسiنە تيەدi. الار ەڭبەكاقىسى بولەك. 

تاعدىرلى تانىسۋ

مۇنىڭ ءوزi ويدا جوقتا بولدى.­ 1972 جىلدىڭ 12 قاڭتارى ەدi. ول­ كiسiنiڭ الدىندا بولىپ, دي­دارىن كورiپ, اۋىزبا-اۋىز تiلدەسۋدiڭ ءساتi (بۇل بەردەن ءۇشiن دە ارمان) ءوز-وزiنەن تۇسەدi دەپ كۇتپەگەن. شارۋاشىلىقتىڭ باس­قا جۇ­مىس­تارىن بiر جايلى ەتiپ الىپ, تا­عى بiر ۇلكەن ما­سەلە – «كەڭەس» سوۆحوزىنىڭ تۇرعىندارىنا ۇي­مە-ءۇي توراپتىق-قۇبىرلىق سۋ جۇيەسi ارقىلى اۋىز سۋ جەتكiزiپ بەر­مەك بولىپ, سونى باس جوسپارعا ەنگiزبەك نيەتپەن الماتىعا جو­ل­ى تۇسكەن. 11 قاڭتار كۇنi تۇر­مىستىق قىزمەت مينيسترiنiڭ بi­رiنشi ورىنباسارى اتىمتاي قيسانوۆتىڭ الدىنا كiردi. ول كىسى شارۋاسىن شەشىپ قانا قويماي, بايقوشقاروۆتىڭ ومىرىندەگى تاعدىرشەشتى ءساتتىڭ تۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزدى. ەستەن كەتپەس سول كەزدەسۋ سوڭىندا بەكەڭ:

– ديماش احمەت ۇلى, سiز جۇمىس بابىمەن جىل سايىن بار­لىق وبلىستاردى ارالاپ جۇرەسiز. اسiرەسە سولتۇستiكتەگi استىقتى ايماقتاردا كوپ بولاسىز. مىنا جامبىل وبلىسىندا ءۇش اۋدان بار. ءشول, شولەيتتە ورنالاسقان. تازا قازاق اۋدان­دارى. مويىنقۇم, تالاس, سارىسۋ اتالادى. ولار ەگiن ەك­پەيدi. سول ەلدiڭ ادامدارى سiزدiڭ دي­دارىڭىزدى كورسەك دەپ ساعىنا, سارعايا كۇتۋمەن ءجۇر عوي!

بۇل تاعدىرلى تانىستىق ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسىن جامبىل وڭىرىنە تالاي الىپ كەلدى. بۇل ارالاس-قۇرالاستىق شيرەك عاسىرعا دەيىن, ديماش اتامىزدىڭ دەمى ۇزىلگەن كۇنگە دەيىن سوزىل­دى. جانە بۇل مەڭلiاحمەت پەن­ بايقوشقار اۋلەتتەرiنiڭ ءوزارا سىيلاس, ارالاس-قۇرالاس بو­لۋىنىڭ باسى ەدi... 

بەردەن بايقوشقاروۆتىڭ سارى­سۋ اۋداندىق پارتيا كو­مي­تەتiنiڭ ەكiنشi حاتشىسى بولىپ تۇرعاندا تاۋدان جىلىمشىلاپ اعىپ كەلەر سۋ جولدارىنىڭ الدىن بوگەپ, بiر ەمەس, ەكi بiردەي سۋ ­قويماسىن سالدىرۋى دا قاداۋ-قاداۋ ىستەرىنىڭ ءبىرى بولدى. وسى جۇمىستارمەن قاباتتاستىرا الگi سۋ قويمالارىنان باسىن الار ۇلكەن كانال تارتقىزعان. بۇل كانال سۋى سوڭىرا جايىلما, بايقادام ارالىعىنداعى ەكi ءجۇز گەكتارداي ەگiستiك القاپتى سۋلاندىرۋعا جەتتi دە تۇردى. 

بەردەن بارعان جەرگە سۋ بارار

وبلىستىڭ بiرiنشi حاتشىسى شارۋا بابىمەن ءوزiن تالاي شاقىرتقان. بiراق وسى جولعىسى تىم بولەكشە ەدi. «بiز سەنi قورداي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعالىعىنا جiبەرەمiز!» دەدi ويدا جوقتا دىك ەتiپ. بايا­عى... سارىسۋعا حاتشىلىققا ساي­لا­نارداعى جاي, اينا-قاتەسiز قاي­تالاندى.

سودان بايقوشقاروۆ 1974 جىل­دىڭ قاراشا ايىندا قورداي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتi توراعاسى قىزمەتiنە سايلاندى.

دەنىن وزگە ۇلتتىڭ وكىلدە­رى قۇرايتىن اۋداندا بايقوش­قاروۆتى مۇلدە باسقا مىندەتتەر كۇتىپ تۇرعان-دى. ەرەن ەڭبەگىمەن, قامقورلىعىمەن كوپ ۇلتتى اۋدان حالقىنىڭ سەنىمىن اقتاپ, قىس­قا مەرزىمدە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, 10 جىل بويى وسى اۋداندى ابىرويمەن باسقاردى. 

بىتكەن تىرلىك, ناقتى اتقار­عان ءىسى بايقوشقاروۆتىڭ بار­لىق كەزدە قورعانى بولدى. تۇر­مىسقا قاجەتتى, سونداي-اق قۇرىلىس بۇيىمدا­­رىنىڭ بارلىق ءتۇرiن شىعاراتىن جەرگiلiكتi ون­دi­رiستiك, كولحوزارالىق قۇ­رىلىس مەكەمەلەرi, تسەمەنت زا­ۋى­تى, اۋدا­نارالىق بازا قورداي­لىقتاردىڭ داڭقىن الىسقا تا­نىت­تى.  اسiرەسە «قاراقوڭىز» سۋ قوي­ماسىن سوعۋ جايى بەردەننiڭ الدىنداعى باسشىلاردىڭ تۇ­سىندا دا قوزعالعان-دى. بۇل iسكە بەر­دەن تاۋەكەل ەتتi.

بەسجىلدىق iشiندە 10-15 جىل بويى جۇرگiزiلەر جۇمىس بiتتi. بەس مىڭ گەكتارلىق بلاگوۆەششەنسك القابى يگەرiلدi, ونىڭ سۋلاندىرىلۋ جۇيەسi جاقسارتىلدى. شۋ تابانىنداعى سۋدى تەحنيكالىق قۇرىلعى كۇشiمەن 280 مەترگە دەيiنگi بيiككە كوتەرiپ, تاۋ­داعى دەگەرەستەر مەن جازىق الاڭ­قايلاردىڭ كادەگە جاراتىلۋى­نا قول جەتكiزiلدi. وڭiردە سارى­بۇلاق, كوكقاينار قىزىلشا سوۆ­حوز­دارى قۇرىلدى. وبلىس بويىن­شا ەت ءوندiرۋ كورسەتكiشiنiڭ 18 پا­يىزى قوردايلىقتار ۇلەسiنە تيدi...

ون جىل دەپۋتات!

بەردەن بايقوشقاروۆ قازاق­ كسر جوعارى كەڭەسiنiڭ دەپۋتات­تىعىنا قورداي, شۋ اۋداندارىنان ەكى رەت قاتارىنان سايلاندى.

سول جىلدارى حالىق قالاۋ­لىلارىنا قانشاما ادام وتi­نiشپەن قايىرىلدى دەسەڭiزشi! كوبiسi قاريالار ەدi. بiرەۋi زەينەتاقىسىنا بايلانىستى تۇيتكiلدi ماسەلەنi, بiرi وتباسى جاع­دايىنىڭ اۋىرلىعىن ايتىپ كە­لەدi. اسiرەسە تەمiر توردىڭ ار­عى جاعىندا وتىرعانداردىڭ وتباسىلارىنان دەپۋتاتتار قاراۋىنا دەستە-دەستە حات ءتۇستi-اۋ. ولاردىڭ دە­نi وتباسى جاعدايلارىن, جۇ­مىسقا جارامدى ادام جوعىن, شيەت­تەي بالا-شاعاسى بارىن ايتىپ شاعىنعان كوپ بالالى انالار بولاتىن. ولاردىڭ تالاپ-تiلەكتەرiن ەسكەرiپ, تۇرمەگە جەڭiل قىلمىسپەن تۇسكەندەرگە كەشiرiم دە جاساتتى.

بۇل دا قۋانىش. الايدا ولار­دىڭ قايتادان قىلمىس جاساماسىنا كiم كەپiل؟ مiنە, مۇنىڭ دا جاۋاپكەرشiلiگiن دەپۋتاتتار ءوز مويىندارىنا الىپ وتىردى. تيiسiنشە تۇرمەدەن بوساپ شىق­قانداردى كوپشiلiك بولىپ قايتا تاربيەلەۋ تەتiگiن قا­لىپتاستىردى.

ارتىندا جاقسى ءىز قالدى

ءبىزدىڭ بۇل بايانداپ وتىر­عا­نىمىزدىڭ بارلىعى بەر­دەن بايقوشقاروۆتىڭ عۇمىر­بايانىنان تۇگەل سىر شەرتە الماس. بۇكىل ءومىرىن ءوزى تۋىپ-وسكەن ول­كەسىنىڭ وركەندەۋىنە ارناعان اردا ازاماتتىڭ جولىندا جاقسى ءىز قالدى. 

تاعدىردىڭ ەڭ ءبىر سىندارلى تۇسىندا ءوزى سەنگەن, وسىرگەن, شەك­پەنىنەن شىققان كادرلار­دان ساتقىندىق كورگەندە دە ادام­گەرشىلىكتەن اتتامادى. توتەسىن ايتاتىن تەگەۋرىندى ازامات ەشكىمنىڭ وبالىنا قالماۋدى ويلادى. 

اقىلعا سالعان شەشىمدەرى ابىز­دىق جاسقا كەلگەندە الدىنان شىقتى. ابىرويمەن قارتايدى. بەردەن بايقوشقاروۆتىڭ باسشى­لىعىمەن ءبىر كەزدەگى سالىنعان كوپىرلەردەن تالاي ادامنىڭ ساۋابى بار تابانىنىڭ ءىزى قالۋدا. ءوزى سالدىرعان سۋ بوگەتى مەن تو­عان­دار ءالى دە تالاي جەردى نۋعا بو­لەي بەرەر. ءوز پارمەنىمەن وتىر­­عىزىلعان باۋ-باقشالارى دا جار­تى عاسىردا قايتا جاڭارىپ, جەمىسىن جەگىزە بەرەر. ءوزى تالاي سۇرلەۋ سالعان, تاپتاعان ەگىس القاپتارى دا ول كىسىنىڭ ەلجاندى, ەڭبەكسۇيگىش كەلبەتىن سامالىمەن ءالى تالاي ساعىنار.

«قىزىر-قۇت جيەنمەن دە, جەلمەن دە, قىزبەن دە جۇرەدى» دەيتىن حالىق قاشان جاڭىلىسىپتى؟! ەندىگى جەردە قازاق دەگەن ۇلتتا اكەسىنىڭ شاپاعاتشىل, كوپشىل قا­سيەتى دارىعان ازاماتتارعا بەر­گىسىز ءبىر ادام بولسا, ول سال­تانات بايقوشقاروۆا. ول دا اينالاسىنا ساۋابى تيەتىن سالانى تاڭدادى. جار تاڭداۋدا دا اكەسىنىڭ باتاسىن العان قىزى, بەكەڭنىڭ جىگىت كەزىنەن جان دوسى بولعان سارىسۋداعى اتاقتى قارا-مەرگەن – بەكمۇساەۆ قاراتايدىڭ ۇلى باتىرمەن تاعدىرىن قوستى. ومىرلىك جارى باتىرمەن بىرگە بەدەۋ­لىكتى زاماناۋي جوعارى تەحنو­لو­گيالارمەن ەمدەۋ سالاسىندا قازاقستاندا العاشقى بولىپ يگى ءىس باستاپ, «ەكومەد» ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ ەمحانالارى ارقىلى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر پەرزەنتكە زار بولعان 7 مىڭنان استام وتباسىنا زور قۋانىش سىيلادى. 

مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, بەردەن بايقوشقاروۆتىڭ ەندىگى تەگىن جالعاپ وتىرعان وسى سال­تاناتى, جاناتى جانە دە باسقا دا­ ۇل-قىزدارى, ۇرپاقتارى ەلدىڭ كەتىگىنە جاراعان, اۋلەتتىڭ اتىنا داق تۇسىرمەگەن جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى وتانداستارىمىزدىڭ ساپىندا ءجۇر. 

جاقسىدان جاقسى تۋادى دەگەن وسى!

 

 ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»

 الماتى