قاسيەتتى الاتاۋ ءوڭىرى, ونىڭ ىشىندە شۋ وزەنىنىڭ اڭعارى ەجەلدەن كۇيگە كەنەن ولكە. مۇندا ارعى كۇيشىلەردەن جالعاسىپ كەلە جاتقان بايىرعى كۇيشىلىك مەكتەپ بار.
بايسەركە, قوجەكە, ايتپەنبەت, ءمادى, ودان بەرىدەگى ەسىمدەرى ەلگە بەلگىلى داۋلەسكەرلەردەن تەمىربەك احمەتوۆ, ءاشىرالى شىنعوجاەۆ, تۇراش ءابۋوۆ, بورانقۇل قوشماعامبەتوۆ سياقتى قازاق ونەرىنىڭ اسقارالى كلاسسيكتەرى وسى وڭىردە تۋعان. شۋ ولكەسى – قوبىزشى ىقىلاستىڭ دا اققۋ كۇيى شالقىعان كيەلى مەكەن.
وسىناۋ ساڭلاقتاردىڭ بۇگىنگى جالعاسى بولارلىقتاي ەل ماقتانىنا اينالعان ونەر يەلەرى بارشىلىعىنا شۇكىر دەيمىز, دەسەك تە, سولاردىڭ ىشىندەگى داراسى, اتى الاشقا شىققان بىرەگەيى – ءابدىمومىن كۇيشى ەكەنىن بارشا جۇرت بىلەدى ءارى مويىندايدى. ول دومبىرانىڭ قوس ىشەگىنەن ىڭكار سارىنىن تاپقان تالانت يەسى, الاتاۋدىڭ باۋىرىنان كۇي ۇشىرىپ, التاي مەن اتىراۋ, ارقا مەن قاراتاۋ, ۇلىتاۋ مەن كوكشەتاۋ, بەتپاق پەن بوزدالاعا اتى ءماشھۇر بولعان ونەرپاز. ءوزىنىڭ «ەركە سىلقىم» اتتى ۇران-كۇيىن شىعارىپ, ءتول حالقىنىڭ جانىن جادىراتقان ءدۇر سيپاتتى سازگەر. ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىك پەن ماحاببات سىيلاعان وسى ءبىر جاۋھار كۇيدىڭ اۆتورى, جانتازا اعامىز – ءابدىمومىن جەلدىباەۆ بيىل سەكسەن جاسقا تولىپ وتىر ەكەن, ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ۇستىنى, كۇي ابىزىنىڭ مەرەيلى جاسى بارشامىزعا, اعالا وردالى ەلىمىزگە ۇلىق توي بولسىن, ءسۇيىنشىلى بولسىن دەگىمىز كەلەدى.
كۇيشى كومپوزيتور ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ وزگەدەن ەرەك فەنومەنى نەدە؟
بىرىنشىدەن, قازاقتا كۇيشى كوپ. بىراق حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن الاتىن, ويىن-تويىنا اۋەز بوپ شاتتىعىنا كۋا بولاتىنداي كۇي شىعارۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى راس. وسى ورايدا قازاقتىڭ الميساقتان جادىندا قالعان «اقساق قۇلان», «قاراجورعا», «كەڭەس», «ناريدىرگەن», «كەلىنشەك» سياقتى ماڭگىلىك ماقامداردىڭ قاتارىنا جاڭا زامانانىڭ جارشىسىنداي بوپ ابەكەڭنىڭ ەركەلەگەن «ەركە سىلقىمى» قوسىلدى. قازاقتا بۇل كۇيدى بىلمەيتىن جان جوق دەسە بولادى, قولىنا دومبىرا ۇستاعان جاندى قاۋمالاعان الەۋمەت اۋەلى «ەركە سىلقىمدى» تارتشى!» دەپ قولقالايدى. ەركە كۇي رەسەيدە, قىتايدا, موڭعوليادا, قىرعىزستاندا, وزبەكستاندا تانىمال تۋىندىعا اينالعان. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ەۋروپادا وقىپ جاتقان جاستار ەلىن ساعىنعاندا جينالىپ وسى كۇيدى تارتادى. بۇل ەكى دومبىراشىنىڭ بىرىنە قونا بەرمەيتىن باق دەسە جاراسادى.
ەكىنشىدەن, ءابدىمومىن كۇيلەرى – بەلگىلى ءبىر كۇيشىلىك داستۇرگە بايلانباعان, قازاقتىڭ قاي وڭىرىندە شەرتىلسە دە ءوز مانەرىن تابا قوياتىن كىلەڭ كەلىستى اقجەلەڭ-تولعاۋلار. ونىڭ تاتتىمبەتشە تەبىرەنگەن شەرتپەلەرى, قۇرمانعازىشا شالقىعان توكپەلەرى, نۇرعيساشا شامىرقانعان پوەتيكالىق تۋىندىلارى, تولەگەنشە مۇڭلى قوڭىرلانعان ىلمەلەرى, ءارى-بەرىدەن سوڭ بايسەركە باباسىنشا توسكە ورلەگەن ەپيكالىق-جىراۋ مىنەزدى تسيكلدارى كومپوزيتوردىڭ ناعىز كاسىبي قارىمىن تانىتا الادى. جەتپىسكە تارتا كۇي شىعارعان سازگەردىڭ «تولعاۋ», «بوز جىگىت», «ىدىرىس», «اباي ارمانى», «جامبىل تولعاۋى», «تۇران ەلى», «اققۋ», «ارمان قۇس», «جەسىر سازى» اتتى كۇيلەرى حالىق اراسىنا كەڭ تارالعان, ارنايى وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگەن, جامبىل جەرىندە كومپوزيتور اتىنداعى ءداستۇرلى ايماقتىق كۇي كونكۋرسى ءوتىپ وتىرادى.
ۇشىنشىدەن, ءابدىمومىن كۇيلەرى – ءوز كەزەڭىنىڭ ايناسى. ول قوعامداعى الەۋمەتتىك ورتامەن بىتە قايناعان ءبىرتۇتاس تالانت. ءوز زامانداستارىنىڭ كۇي-پورترەتىن جازعان بوياۋى قانىق سۋرەتشى. قازاقتا ارناۋ كۇيلەر بۇرىننان بار, ال كۇي ارقىلى بەلگىلى ءبىر تۇلعانىڭ مۋزىكالىق بەينەسىن جيۆوپيستىك شتريحتەرگە پارا-پار بەينەلەۋ الەمدىك مۋزىكالىق مادەنيەتتە ورنىققان ءتاسىل, ال سول ءتاسىلدى قولدانۋدىڭ دومبىراداعى ءىزى ءابدىمومىننان باستالدى دەپ تۇجىرىمداپ ايتۋعا ابدەن بولادى. بۇل رەتتە جازۋشى قاراۋىلبەك قازيەۆكە («بوز جىگىت»), كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆكە («ارمان قۇس») ارناعان كۇي-پورترەتتەرىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى.
ارينە, حالقىمىزدىڭ داڭقتى كۇيشى-كومپوزيتورىنىڭ تۋىندىلارىنان بۇدان وزگە دە كۇيدەگى جاڭاشىل قاسيەتتەرىن سانامالاۋعا بولار ەدى, بىراق ماقالا كۇيشى مەرەيتويىنا ارنالعاندىقتان شاعىن تالداۋىمىزدى وسى جەردەن ىركە تۇرامىز. ءابدىمومىن جەلدىباەۆ سوڭىنا شاكىرتتەر توبىن ەرتكەن باقىتتى ۇستاز. تاراز وڭىرىنەن شىققان كۇيشى سازگەرلەر امان مالدىباەۆ, ومىرعالي ەرتۇرعانوۆتار, اتى بەلگىلى اۋليەاتالىق دومبىراشىلار – تالعات ورىنتاەۆ, ەرجان رىسمەتوۆ, باتىرلان ابەنوۆ, ايمان شەرمەتوۆالار وزدەرىن ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ ءىزباسارى سانايدى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق قىزمەتتە جۇرگەن نەمەرەسى مەرۋەرت جەلدىباەۆا اتاسىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەندىگىن تانىتىپ, ول دا تالاي ونەر الامانىنان وزعان, جاس تا بولسا اتا جولىن قۋعان دومبىراشىلىعىمەن توپقا ءتۇسىپ ءجۇر.
ابىز كۇيشىنىڭ اۋەز ۇيالاعان جۇرەگى امان بولسا حالقىنا ءالى تالاي كەسەك تۋىندىلاردى سىيلايتىنىنا سەنەمىز. «كۇي سەرىسى» اتانعان ءابدىمومىن اعانىڭ مەرەيتويى بارشا قازاق رۋحانياتىنا قۇتتى بولسىن!