«ءومىر-وزەن» كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى

قايران, ۋاقىت! اسپان­نان اعىپ تۇسكەن جۇلدىزعا بارا-بار مارقۇم كۋرستاسىمىز بەيبىت قۇسانبەكتى جوعالتىپ العالى بەرى كوزدى اشىپ-جۇم­عانشا ويپاڭدى ون جىل قالايشا ۋىسىمىزدان قۇمشا سىرعىپ وتە شىققان دەسەڭشى. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 55-كە تولىپ, قوس بەستىنى كۇيمەگە جەككەن دۇلدۇلدەي نايقالىپ, قولىنداعى ۇكىلى دومبىراسىن بەبەۋلەتىپ, شىركىن-اي, ءوزىنىڭ ءسۇيىپ ورىندايتىن ء«بىر مىسقالىن» قىزىل شىرايلى ءجۇزى الابۇرتا شىرقاپ وتىرار ەدى-اۋ ارامىزدا دەيسىڭ. «قانە, ەندى جۇپ بولسىن!» دەپ جان-جاقتان ەسى كەتە قاۋ­مالاعان دوستارىنا جادىراپ: «ال ەندى ءبارىڭىز ءسۇيىپ تىڭ­داي­تىن «كوزىڭ قايدا!» ءانىن ايتىپ بەرەيىن» دەپ دۋماندى ورتانىڭ شولىركەگەن كوك­جيەگىنە اسەم ءاننىڭ بۇلاق­تاي ءنارىن قاناتتانىپ بۇركىپ-بۇركىپ جىبەرەر ەدى-اۋ.

«كوزىڭ قايدا, سونداعى كوزىڭ قايدا؟ كوزىڭدەگى كىرەۋكە سەزىم قايدا؟! ا-ا-ا-اي, ا-ا-اي, كىرەۋكە سەزىم قايدا؟»... و زاماندا, بۇ زامان كوزدى ىزدەگەن جاندى كورگەن بە ەدىڭىز؟! ادال جار ىزدەدىم, سۇيگەنىمدى ىزدەدىم دەمەيدى. كىسىنىڭ كوزىندە الۋان-ال­ۋان سىر تۇنىپ تۇراتىنىن, تۇڭعيىقتاعى تىلسىمدى نەبارى ون سەگىز جاستاعى ورەن وسى ولەڭىنە قالاي ادە­مى تاۋىپ, ارقاۋ ەتكەن-اي دەي­سىڭ. ودان ءارى قاراي ونىڭ كۇلكىسىن, نازىن ىزدەيدى.

«نازىڭ قايدا؟.. سەن ەمدەسەڭ, جۇرەگىم جازىلماي ما؟..», «...كۇلكىڭ قايدا, مەنى ويلاساڭ جۇرەگىڭ بۇل­قىنباي ما؟...» ءماتىنى قان­داي ءمايىن! ۇلپاداي ۇل­بىرەيدى, اۋاداي جەڭىل. وسى رەتتە اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەكتىڭ ء«ومىر ءوتتى زىرعىپ اعىپ...» اتتى ءانى ءتىل ۇشىنا ەرىكسىز ورالا كە­تەدى. «كوك شىققانعا بiر قۋا­نىپ, ءشوپ شىققانعا بiر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى-اۋ زىرعىپ اعىپ, زىرعىپ اعىپ. قىزعالداققا بiر قۋانىپ, سارعالداققا بiر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى-اۋ سىرعىپ اعىپ, سىرعىپ اعىپ...». مۇنى مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان سەبەبىمىز, اندەردىڭ ءماتىنى نەگىزى وسىلاي تەز جاتتالاتىنداي قاراپايىم, ىشكى ءورىمى ورىكتەي ۋىلجىپ, تەز جۇتىلىپ, ساناعا جىلدام ءسىڭىپ كەتۋى كەرەك قوي. ال ءبىزدىڭ قازىرگى ەسترادانىڭ ەڭ باستى تۇيتكىلى, سۇمدىق كەمشىلىگى ءماتىننىڭ شىلبىرسىز كەتىپ قالعاندىعىندا بولىپ وتىر. وكىنىشتىسى, ونداي ءدۇبارا دۇنيەلەر ەفير ارقىلى ەمىن-ەركىن ناسيحاتتالىپ, كەڭ داليىپ تاراۋدا. سويتكەن ەكرا­نىڭىز تەلەۆيدەنيەنىڭ نا­عىز ساڭلاعى – بەيبىت قۇ­سان­بەكتەي دارا تۇلعانىڭ ال­گىندەي ءسوزى مەن ءانى اسەم اسەر­لى اندەرىن, ولەڭدەرىن, ونەرىن ۇدايى ناسيحاتتاپ وتىرسا, نەلەرى كەتەدى؟!

ال ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە, ارينە. شىر­كىن­-اي, دەگىزەر جاعىمدى قو­ڭىر ءۇنى قۇلاعىمىزدىڭ تۇ­بىندە ءالى شىمىرلاپ سايراپ تۇر. ادەتتە مارقۇمدى ەسكە العان ساتتە اۋەلى كىسى­نىڭ جارقىن بەينەسى كوز ال­دىڭىزعا كولبەي كەلە قالا­تىنى راس-اۋ. ال بىزدەر ءۇشىن بەيبىتتىڭ جايدارمان­ بەينەسى, قازاق ءتىلىنىڭ مۇد­دەسىنە وراي وي تولعاعان تەلەۆي­دەنيەدەگى بايسالدى قالىبى, تامىلجىعان تاڭ­عى شىقتاي تازا ءۇنى مەن قا­لىقتاتا شىرقاعان اسەم ءانى ۋاقىتتىڭ جەلمەگى مەن كەر­مەگىنە مۇقالماي, سىرلى سىمباتىن داۋىلدار مەن جا­ۋىندار شايىپ اكەتپەي, سول باستاپقى كوركەم بەدە­رىندە ماڭگى ساقتالىپ قالا بەر­مەك. ءومىردىڭ مانىنەن تۇي­گەن ءبىر ونەگەمىز ءاندى سۇي­گەن ادامنىڭ جان دۇ­نيەسى سىر-ساندىقتاي سىڭ­عىرلاپ, ىشىنەن الۋان ءتۇرلى شۇ­رايلى ناقىش شۋاعىن توگىپ تۇرادى ەكەن-اۋ. سو­سىن تاعى ءبىر جايت, ءان الە­مى­نىڭ قۇزى مەن ىلديىن,­ ءورى مەن ەڭىسىن شارلاي بىلگەن, جەمىسىن بارلاي ىلگەن جان­نىڭ دورەكىلىكتەن ادا, مىنەزى جىبەكتەي نازىك بولىپ كەلەتىندىگى. ال ەندى ان­گە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە ال­گى تۇلعاڭىز بۇعان قوسا جا­نە ءوزى سونى كەڭ دالانى كەزە جورتقان جەلمايا­شا جەلدىرتە ورىنداپ, حا­لىقتىڭ مەرەيىن دارياداي­ تاسىتىپ تۇرار بولسا, مۇ­نىڭ ءجونى ءتىپتى الابوتەن عوي.­

ونىڭ قالامگەر, اقىن اعا­سى قاجىتاي ءىلياس­­تىڭ ءانىن تامىلجىتا­ شىرقاعان تاسپاداعى ءۇنى ساقتالىپ قالىپتى... كەيبىر كىلەڭ قۇرعاق بوس ءسوز بەن ماقتاۋ-ما­داقتان قۇلاق سارسيتىن قا­رابايىر, جاتتاندى تۇ­ساۋ­كەسەرلەردەن شىنىن ايت­قاندا, شارشايسىڭ. بەي­بىت قۇسانبەكتىڭ ء«ومىر-وزەن» كىتابىنىڭ تانىستى­رىلىمى كەلۋشىلەردى جا­لىق­تىرعان جوق. شاراعا قا­تىسۋشىلار ەكراننان اۆتوردىڭ ءومىر-دەرەگىنەن كوپ ماعلۇماتقا قانىقتى. ءان جىلۋىنا مارقايعان جان دۇنيەمىز سەرپىلىپ, دومبىرا سازى سانا-سەزىمدى بيلەپ-توستەپ اكەتتى. بەي­نە ءبىر تاپ قازىر ول جاي­راڭداپ جانىمىزدان تابى­لارداي ەلەڭدەگەن ساتتە قا­سيەتتى قارا دومبىرانىڭ كۇم­بىرلەگەن قوڭىر ءۇنى مەن بەيبىتتىڭ داۋىسى جۇپتاسا ءورىلىپ, ارىپتەستىڭ ءار الۋان قىرىن ايقىن اڭعارتار ايشۋاق ايدىنعا تاپ بول­دىق. قۇداي-اۋ, «بىل­گەن­گە – مارجان, بىل­مەسكە – ار­زان» دەپ اباي اتامىز­ ايتپاقشى, قولداعى بار التىندى باعالاي الماي جاتاتىنىمىز قانداي وكىنىشتى ەدى. ءبىزدىڭ ءبىر جامان ادەتىمىز, ونەر ادامى ومىردەن ءوتتى مە, سوڭىندا ىزدەۋشىسى, جوق­تاۋشىسى بول­ماسا, سول كۇيى كوپ جاعدايدا سانادان­ سىزىلىپ قا­لىپ جاتادى. انشەيىندە «قا­زاقتىڭ ەسترادالىق ان­دەرى بۇزىلىپ كەتتى, سوزدەرى ءمان­سىز, ماعىناسىز» دەپ, جات­ساق-تۇرساق سىناپ-مىنە­گەندە الدىمىزعا جان سالمايمىز. سىناۋ دۇرىس-اق, ال بىراق مۇندايدا ءوزىمىز سول باردىڭ باعاسىنا جەتە الىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ساۋال وڭەشىمىزگە كولدەنەڭ كەپتەلەدى. ال قولداعى التىندى قادىرلەسەك, وندا بەي­بىتتىڭ «كوزىڭ قايدا», سون­داي-اق قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا جاسىنداي جانىپ, جارىپ­ وتكەن تاعى ءبىر كۋرستاسى­مىز مارقۇم نۇرلان بەر­عازيەۆتىڭ «شاعالا» اتتى ءانى­ وسى كۇندە جۇرتتىڭ ءبا­رى­نىڭ اۋزىندا جۇرمەس پە ەدى؟ ال قاجىتاي سازگەر­گە قاتىستى ايتايىن دەگەنىمىز, اۆتور سوڭىنا 20-دان استام ءان جازىپ قالدىرعان جانە سونشاما سوقتالى كۇي-مۇراسى تاعى بار.

الايدا «كوزىڭ قايدا؟» ءانىنىڭ ساحنادا شىرقالا بەرمەيتىنى سياقتى قاجىتاي اقىن اندەرى مەن كۇيلەرى دە وتان­دىق راديو مەن تەلەار­نالار ارقىلى ناسيحاتتالىپ جاتقانىن كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىز. اتتەڭ-اي, بۇل دا بولسا كەلەشەك­تە ويلاناتىن وقشاۋ جايت­تىڭ ءبىرى-اۋ. شەتەلدىڭ مي اشىتاتىن كودي-ءسوديىن دارىدەي قابىلداپ, سانانى ۋلاعانشا, شىركىن, ءوزىمىزدىڭ تۇما بۇلاقتارىمىزدى نەگە قادىرلەمەسكە دەگەن­ ءسوز وسىن­دايدا ەرىكسىز وي­عا­ ورالادى. الدا-جال­دا بەي­بىتتىڭ ءوز اندەرىن كەي­بىر جەكەلەگەن انشى­لەردىڭ شىرقاۋىندا ەستىپ قال­ساڭىز, اياۋلى دا ىستىق جاس­تىق شاعىڭىزدىڭ مەكەنىنە تابانىڭىز تيگەندەي تۇلا بويىڭىزدى شوق قاريدى. بۇگىندە ساحنانى, ەكراندى اتا-باباسىنان قالعان سارايعا ساناپ, نەبىر شاتا-شالىق, ءاۋماسىر اۋەندەرمەن تولتىرۋعا اۋەستەر پايدا بولدى. وسىلاردى كورگەندە سول باياعى ءتول ەكرانىمىزدى بوتەننىڭ جاۋلاپ الۋىنا, ءتىلدى شۇبارلاۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن اشىنا كۇرەسكەن ۇلتجاندى ازامات – بەكەڭنىڭ بەينەسى جارقىراپ الدىڭعى ورىنعا تاعى شىعا كەلەدى...

ونى ەرەكشە جاقىن تۇ­تۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سە­بە­بى, بەكەڭ مادەنيەت پەن ونەر­دىڭ نەبىر تانىمال وكىل­دەرىمەن تانىمدىق سۇح­باتتار ورگىزىپ, عالىم سە­رىك نەگيموۆ اعامىز ايت­پاقشى, وسى سالاعا ەنتسي­كلوپەديالىق كىتاپ جازىپ بە­رىپ كەتتى. ءبىر ءوزى ءسويتىپ ءبىر­ ينستيتۋتتىڭ جابىلىپ ورىندايتىن جوباسىن جۇزەگە اسىردى. ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇعا-نىڭ اكادەميگى دي­حان قامزابەك ۇلىنىڭ جەتەك­­شىلىگىمەن وتكەن ء«ومىر­-وزەن» كىتابىنىڭ تانىستىرى­لىمىنا اۆتور­دىڭ حابارلارىنا تۇسكەن كەيىپ­كەرلەرى مىسالى, اتاپ­ ايت­ساق, بەلگىلى رەجيس­سەر­ تالعات تەمەنوۆ, قىز جى­بەك­تى سومداعان حالىقتىڭ سۇ­يىك­تى اكتريساسى مەرۋەرت وتەكەشوۆا, رەجيسسەر ساۋ­­لە­بەك اسىلحان, تانى­مال ءانشى كەنجەعالي مىر­جىق­باي قاتىسىپ, وسى باعىت­تاعى ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سال­دى. بەلگىلى عالىمدار سەرىك نەگيموۆ, باۋىرجان ومار­ ۇلى, قايرات ساق, درا­ماتۋرگ-جازۋشى روزا مۇ­قانوۆا, سونداي-اق دارحان مىڭباي, ەركىن قىدىر, عالىم ومار­حان, ت.ب. كۋرس­تاس-دوستارى قازاق جۋرناليستيكاسىندا­ ەسىمى ەرەكشە ىلتي­پاتقا يە بەي­بىت قۇ­سانبەكتىڭ ءومى­رى مەن شىعار­ما­شى­­لىعى جايىندا قا­داۋ-قاداۋ ويلار ايتتى.

ەندى نەلىكتەن اۆتوردىڭ بۇل كى­تابى ء«ومىر-وزەن» دەپ اتا­لادى دەگەنگە كەلەيىك. ويت­كەنى ء«ومىر-وزەن» حابارى قازاق تەلەۆي­دەنيەسىندەگى ايتۋلى ۇلتتىق جوبالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ودان بەيبىتتىڭ 1995-1998 جىلدارعى جانايعايى تابىلادى. بىزگە سونىسىمەن قۇندى ءھام قىمبات. ات­تارى اڭىزعا اينالعان اق­جان ءال-ماشاني, ءامينا ومىر­زاقوۆا, قادىر مىرزا ءالى, فاريدا ءشارىپوۆا, حاديشا بوكەەۆا, بيكەن ريموۆا, ءمادينا ەراليەۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك... ت.س.س. سانداعان تۇل­عالار ءۇنىن كەلەشەك ۇر­پاقتىڭ سانا-ساندىعىنا ساق­تاۋىمەن تۇشىمدى, تۇعىرلى. ءومىردىڭ اعىپ بارا جاتقان وزەن ءتارىزدى سەزىلەتىنىن بىزدەن بۇرىن ارامىزدان بەيبىتتىڭ ەرتەرەك ۇعىنىپ قويۋىنىڭ ءوزى تەگىن ەمەس ەكەن-اۋ. سول­ تۇلعالار شوعىرىنىڭ سو­ڭى­نان كوشكە ىلەسىپ كەتە بار­عان ونىڭ قىپ-قىسقا عۇمىردا وسىنشاما مول دۇنيەنىڭ باسىن قايىرىپ ۇلگەرگەنىنە تاڭدانباسقا, قايران قالماسقا لاجىڭىز قالمايدى. جيىننىڭ سو­ڭىندا «ماحاببات ماۋسىمى», «ولەڭ-ءوزىم», «عۇمىر-داريا», «ەل اعالارى» كىتاپ­تارىن مۇراعات قورىنا اي­نالدىرۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن جانە دە وسى كىتاپ­تى باسىپ شىعارۋعا ات­سالىسقان سۇيگەن جارى عا­زيزاعا ءسوز بەرىلگەندە, ء«ومىر-وزەن» كىتابىنىڭ بىرنەشە داناسىن وقۋ ورنىنا سىيعا تارتتى. «ادامنىڭ ولگەنى – ۇمىتىلعان ۋاقى­تىندا» دەدى ول. شىن-اۋ!­­ عالىمدار تاراپىنان ب.قۇسانبەكتىڭ مىنا كىتابى اسىرەسە ستۋدەنتتەرگە, جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان تەلەۆيدەنيەنىڭ كەلەشەك ماماندارىنا وقۋ قۇرالى رەتىندە وقىتىلادى دەگەن پىكىر ءبىلدىرىلىپ قالدى. ارتىڭدا وشپەيتۇعىن ءىز, ولمەيتۇعىن ءىس قالسىن دەگەن ءسوز وسى بولسا كەرەك-ءتى.

باياعى زامان بولسا ونىڭ حابارىنا تۇسكەن تانىمال تۇلعالاردىڭ جارقىن بەينەلەرى شاڭ باسىپ تاس­پادا, تاسادا قالىپ قويار ما ەدى. نيەتىمىزگە قاراي, قا­زىر زامان وزگەرۋدە, زاماناۋي تەحنيكالار ءسات سايىن جاڭعىرىپ, دامۋدا. سونىڭ وسى كىتاپ – ايقىن دالەلى. جۇرت تەلەۆيدەنيە حابارلارىنىڭ جازباشا نۇسقالارىن وقۋعا مۇم­كىندىك تابۋدا. بۇل ورايدا جيناقتى قۇراستىرىپ, كور­كەمدىگىنە اتسالىسقان جارى عازيزا يساحان مەن ۇلدارى بەيبارىس پەن بەكارىسقا كوپ راحمەت! مۇنتازداي مۇقاباسى, بوياۋى, ۇستاعاندا ۋىسىڭ تولاتىن سىرتقى ءتۇر-سىمباتى جاعىنان ءار قازاق كىتاپ سورەسىنە ۇيالماي, ماقتانىشپەن قويا الاتىنداي قوماقتى دۇنيە ەكەن. قول جەتكىزگەن جانعا – رۋحاني مول ازىق.

قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»