تابالدىرىعىمىزدان اتتاعان 2010 جىلدى الداعى اتقارار قىرۋار ىستەر مەن ماڭىزدى شارالار تۇرعىسىنان مازمۇندى جانە مەجەلى جىل دەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءدال وسىنداي ماڭىزعا يە.
بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى وقيعاسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ, ازيالىق مەملەكەتتەردىڭ جانە تۇركىتىلدەس قوعامداستىق اراسىندا تۇڭعىش رەت ايتۋلى مارتەبەگە يە بولىپ وتىرعاندىعىن اۋىز تولتىرىپ, تىلگە تيەك ەتەر ءجونىمىز بار. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانىنداي, بۇل ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق جوبامىز ءارى ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن ۇلان-اسىر جەتىستىگىمىز ەكەندىگىنە داۋ جوق.
ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ بولاشاقتا قارىشتاپ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول وينايتىن جاڭا كەزەڭ, ءXXى عاسىردىڭ جاڭا ونجىلدىعى تابالدىرىعىمىزدان اتتاپ وتىر. بۇل “قازاقستان – 2030” ۇزاقمەرزىمدى دامۋ باعدارلاماسىندا ايقىندالعان. سوندىقتان دا ەسىگىمىزدەن ەنگەن جاڭا ونجىلدىق ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋ, قوعام مەن مەملەكەتتى ارمەن قاراي دەموكراتيالاندىرۋ سەكىلدى ۇلكەن جۇكتەردى يىعىمىزعا ارتىپ وتىر.
جانە دە ەڭ ماڭىزدىسى, ەگەمەن قازاق ەلىندە تۇڭعىش رەت ەلدى قارقىندى يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدى ماقسات تۇتقان بەسجىلدىق باستاۋ الدى. اسىلىندا, الداعى جىلدارى ءبىز جاڭا ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, كاپيتاليستىك قوعامعا ءتان ونەركاسىپ ءادىسىنىڭ ەكونوميكالىق تسيكلعا تيگىزەر جاعىمسىز كەزەڭدەرىنە قاراماستان, تۇراقتى جانە قارقىندى دامۋ ءۇشىن ءجۇيەلى جاعداي قالىپتاستىرۋعا ءتيىسپىز.
مەن بۇل ماقالامدا ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى بارىسىندا قولعا الىنار گەندەرلىك ماسەلەلەرگە ايرىقشا توقتالعىم كەلىپ وتىر. قازاقستاندا گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىس ىستەۋدە. بۇل جەردە ءبىر ءجايتتى ەسكەرە كەتكەن ءجون, ەلباسى جانىنان قۇرىلعان بارلىق ورگانداردىڭ ءىشىندە, بۇل كوميسسيا ماقتان تۇتارلىق ءارى كوپ نارسەگە ءمىندەتتەيتىن ۇلتتىق دەگەن اتاۋدى ارقالاپ ءجۇر. قوعامىمىزداعى نازىك تە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدى موينىنا العان كوميسسيانىڭ نەگىزگى مىندەتى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋى جانە 2006-2016 جىلدارعا باعىتتالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى اياسىندا وتباسى, ەرلەر مەن ايەلدەر تەڭدىگىن مۇرات ەتكەن مەملەكەتتىڭ كەشەندى ساياساتىن جانە وسى تاقىرىپتاعى حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتاردى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل كەلىسىم-شارتتارعا:
– ايەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ارەكەتىنىڭ بەيجىڭ تۇعىرناماسى (1995 ج.);
– ايەلدەرگە قاتىستى بارلىق ءتۇردەگى كەمسىتۋشىلىكتەردى جويۋ ءجونىندەگى بۇۇ كونۆەنتسياسى (1998 ج.);
– ايەلدەردىڭ ساياسي قۇقىعى ءجونىندەگى كونۆەنتسيا (2000 ج.);
– تۇرمىستاعى ايەلدەردىڭ ازاماتتىعى جونىندەگى كونۆەنتسيا (2000 ج.);
– تەڭ باعالاناتىن ەڭبەككە قاتىستى ەرلەر مەن ايەلدەرگە ءبىركەلكى تولەماقى بەرۋ جونىندەگى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ 1951 جىلعى №100 كونۆەنتسياسى (2000 ج.);
– ايەلدەرگە قاتىستى بارلىق تۇردەگى كەمسىتۋشىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاما (2001 ج.);
– بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتى – ونىڭ ىشىندە “ەرلەر مەن ايەلدەر تەڭدىگىندەگى جەتىستىكتەر, ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قۇقىعىن كەڭەيتۋ” دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى ماقساتى جاتادى.
ۇلتتىق كوميسسيانىڭ بيىك ءمارتەبەسى قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قويان-قولتىق ارالاسۋعا جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق ءمۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ وتىر. مەملەكەتتىك گەندەرلىك ساياسات ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ستراتەگيا نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل تۇرعىدا مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتتارى مەن ايەلدەرگە قاتىستى بارلىق تۇردەگى كەمسىتۋشىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا ەرەجەلەرىنە سۇيەنگەن, قازاقستانعا ارنالعان گەندەرلىك ينديكاتورلار انىقتالعان.
ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت بەكىتكەن قاۋلى بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى جاسالۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان, 45 ءىس-شارانى قامتيتىن ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارى ورىندالىپ, كەلەسى 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ورتامەرزىمدى ءىس-شارالار جوسپارى قولعا الىندى.
اتالمىش 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ورتامەرزىمدى ءىس-شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن “ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق جانە قوعامدىق كەلىسىم سالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋ” بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق قازىنادان 30 ملن. تەڭگە جانە “گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە وتباسىلىق جاعدايدى جاقسارتۋدى دامىتۋ شارالارى” باعدارلاماسى نەگىزىندە 38,4 ملن. تەڭگە بولىنگەن.
گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىندا شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى نازىك جاندىلاردىڭ ۇلەسىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن دايىندالعان “ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ مۇمكىندىكتەرى جانە تەڭ قۇقىقتارىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىگى تۋرالى” زاڭىنا ەلباسىنىڭ قول قويۋى قازاقستاندىق قوعامنىڭ ارمەن قارايعى دەموكراتيالانۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى دەۋگە بولادى. بۇل زاڭنىڭ دايىندالۋى مەن بولاشاققا جول تابۋىنا ەقىۇ, يۋنيفەم جانە بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسى سىندى حالىقارالىق ۇيىمدار زور ۇلەسىن قوستى. سونداي-اق, اتالمىش ستراتەگيا ۇلتتىق زاڭناماعا جانە بارلىق قايتا دايىندالىپ جاتقان زاڭ جوبالارىنا گەندەرلىك ساراپتاما جاساۋدى قاراستىرادى. وسى ماقساتتا پرينتسيپتەرى مەن نەگىزگى كەزەڭدەرى ايقىندالعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر جوباسىنا گەندەرلىك ساراپتاما جاساۋدىڭ نۇسقاۋلىعى دايىندالىپ, بەكىتىلدى. ەندىگى ۋاقىتتا, زاڭ جوبالارىنىڭ گەندەرلىك ساراپتاماسى عىلىمي ساراپتاما اياسىندا وتكىزىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردى جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن دايىنداۋ ۇدەرىستەرىندە گەندەرلىك كوزقاراستى ەنگىزۋ قولعا الىندى.
ايەلدەردى قوعامدىق-ساياسي ورتاعا تارتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان 69 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىرگەن ايەلدەردىڭ كوشباسشىلىعى مەكتەبىنىڭ رەسپۋبليكالىق جەلىسى ءدۇنيەگە كەلدى. پاۆلودارداعى “سەرىكتەستىك ورتالىعى” قوعامدىق قورى جانىنان اقمولا, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ايەلدەرىنە ارنالعان ايماقارالىق “كوشباسشىلار شەبەرحاناسى” اشىلدى. بۇل باستاما ءوزىنىڭ العاشقى ناتيجەسىن دە بەرە باستادى. پەتروپاۆل قالاسىندا تۇرعىندار اراسىندا كوشباسشىلىق قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ جانە الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءتورت مەكتەپ جانە ليتسەيلەردىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن “قالالىق گەندەرلىك كلۋب” اشىلدى. سونىمەن قاتار, قوستاناي وبلىسىنىڭ ءماسليحاتىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە جاستارمەن جۇمىس ىستەيتىن گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا تۇراقتى كوميسسيا قۇرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى ايەلدەردىڭ قاتىسۋىنىڭ جالپى كورىنىسى تومەندەگىدەي. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ قۇرامىندا 21 ايەل بار. بۇل دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 14 پايىزىن قۇرايدى. 3 ايەل وبلىس اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, تاعى 3 نازىك جاندى اۋدانداردى باسقارىپ وتىر. اۋدان باسشىلارى ورىنباسارلارىنىڭ 17 پايىزى, اۋىلدىق جانە سەلولىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ 11 پايىزى ايەلدەر. بيلىكتىڭ جوعارعى ەشالونى – ەل ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىندا – 1 ايەل مينيستر, 1 اگەنتتىك ءتورايىمى, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, 4 – جاۋاپتى حاتشى, 5 – ۆيتسە-مينيستر ايەل بار. اتاپ وتكەن كورسەتكىش جالپى العاندا دۇنيەجۇزىلىك ورتا ستاندارتتارعا سايكەس, دەگەنمەن ءبىز 2016 جىلعى جوسپارلى مەرزىمدە ساياسي ارەناداعى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ 30 پايىزدان كەم بولماۋىن نازاردا ۇستايمىز. بۇل ۇلتتىق كوميسسيا, مەملەكەتتىك ورگاندار, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى وكىلدەرىنىڭ ناقتى ءارى لايىقتى ماقساتى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنىڭ باستالعان جانە ايەلدەرگە قاتىستى بارلىق تۇردەگى كەمسىتۋشىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى بۇۇ كونۆەنتسياسىنىڭ 30 جىلدىعى تۇسىندا رەسپۋبليكامىزدا گەندەرلىك تەڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىنىڭ دامۋى تۋرالى تۇرعىنداردىڭ جوعارى دارەجەدە حاباردار بولۋىن قامتاماسىز ەتكەن بىرقاتار شارالار ۇيىمداستىرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جانە ايماقتىق كوميسسيالارمەن بىرلەسىپ 2009 جىلدىڭ 16 قاراشاسى مەن 15 جەلتوقسانى ارالىعىن قامتىعان, جوعارىدا اتالعان جۇمىستارعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردىڭ ارنايى جوسپارى دايىندالدى.
ايماقتاردا كونۆەنتسيا ەرەجەلەرىن جانە گەندەرلىك ساياساتتىڭ ءارمەن قارايعى جىلجۋىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا باسشىلىعى بارىسىنداعى جاعىمدى اسپەكتىلەردى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپتار قۇرىلدى. وسى اكتسيا بارىسىندا, رەسپۋبليكا كولەمىندە 6 كونفەرەنتسيا, 80 ءدوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى, 178 سەمينار-ترەنينگتەر, 397 لەكتسيا, 18 پىكىرتالاس, 15 بايقاۋ, 4 كورمە جانە تاعى دا باسقا بىرقاتار شارالار وتكىزىلدى. بۇدان بولەك, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ەكونوميكاداعى گەندەرلىك تەڭدىك كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن, ايەلدەر اراسىنداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ەڭبەك رىنوگىنداعى ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى.
2003 جىلى ايەلدەردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان العا جىلجىتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق كوميسسيا رەسپۋبليكالىق شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورىمەن ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويدى. ءناتيجەسىندە قور تاراپىنان ايەل-كاسىپكەرلەر جوباسىن قارجىلاندىرۋعا جالپى كولەمى 2 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى (16 ملن. اقش دوللارىنا تەڭ).
وسى ورايدا نەسيە الۋدىڭ جولدارىن جەڭىلدەتۋدى جانە ونىڭ بەرىلەتىن كولەمىن ارتتىرۋدى كوزدەگەن “شاعىن نەسيەلىك ۇيىمدار تۋرالى” زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ايەلدەردى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە تارتۋ شارالارىنىڭ ءناتيجەسىندە, ولاردىڭ كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ۇلەسى 40 پايىزعا جەتتى.
سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسىنا سايكەس, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا 120 ملرد. تەڭگە بولىنگەنى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ 2009 جىلعى 5 ناۋرىزدا وتكەن ايەلدەردىڭ V فورۋمىنداعى تاپسىرماسى بويىنشا وسى قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن قولداۋعا باعىتتالدى. وسى ماقساتتا “دامۋ” كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى” اق ديرەكتورلار كەڭەسى تاراپىنان 2009-2015 جىلدار ارالىعىندا ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان قاراجاتتارىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ورنالاستىرۋ باعدارلاماسى دايىندالىپ, بەكىتىلدى. بيىلعى جىلى 450 ملن. تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان. ال 2010-2015 جىلدارداعى قارجىلاندىرۋ كولەمى بيۋدجەتتىك باعدارلاماعا سايكەس انىقتالادى. بەرىلەتىن نەسيەنىڭ جوعارعى كولەمى 1,5 ملن. تەڭگە, نەسيەلەندىرۋ مەرزىمى – 36 ايعا دەيىن, جىلدىق ۇستەمەسى 14 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس.
قازاقستاندا انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلىپ وتىر. سونىڭ ءناتيجەسىندە انا مەن بالا ءولىمى, وكپە قابىنۋى جانە جىنىستىق قاتىناس ارقىلى جۇعاتىن اۋرۋلار تۇراقتى تومەندەپ كەلەدى. وتە قاتەرلى بالالار اۋرۋلارىنىڭ ءبىرى پوليوميەليت جويىلدى. قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا العاشقى بولىپ, “ۆ” ۆيرۋستىق گەپاتيتىنە قارسى بارلىق جاڭا تۋعان سابيلەرگە ۆاكتسيناتسيا ەكتى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار پروبلەمالار ءوز شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, ايەلدەر دەنساۋلىعىنىڭ يندەكسى تومەن بولىپ وتىر, ول 20-30 پايىزدى قۇرايدى. ەركەكتەر اراسىندا دا دەنساۋلىق پروبلەماسى جەتكىلىكتى. ولار كوبىنە تۋبەركۋلەزگە جانە پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلارعا شالدىعادى. ەركەكتەر سپيرتتىك ىشىمدىكتەرگە, تەمەكى شەگۋگە بەيىمدىگىنە بايلانىستى تۋىندايتىن اۋرۋلاردان زارداپ شەگەدى, سونىمەن قاتار, وندىرىستىك جاراقات الۋ دا كەڭىنەن كەزدەسەدى. ناتيجەسىندە ايەلدەر مەن ەركەكتەردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنداعى گەندەرلىك تەڭسىزدىك انىق بايقالادى, ەركەكتەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ايەلدەرگە قاراعاندا 10,5 جىلعا كەم جانە 61,9 جاستى قۇرايدى.
قان ازدىعىمەن جانە ورتالىق ازيادا كەڭىنەن تاراعان تەمىر جەتىسپەۋشىلىگى اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ۇلتتىق كوميسسيا دەر كەزىندە ازيا بانكىنەن 1,2 ميلليون دوللار كولەمىندە گرانت تارتىپ وتىر. بۇل قاراجاتقا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىندى جانە ۇندى يودپەن, تەمىرمەن, ءتۇرلى ۆيتاميندەرمەن بايىتۋ ءجونىندەگى تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. “تۇزدى يودتاۋ تۋرالى” زاڭ قابىلداندى, سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا بارلىق اس تۇزى يودتالاتىن بولدى. نورماتيۆتىك بازانىڭ بولماۋى قان ازدىقتان ەمدەۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ارزان ءتاسىلى بولىپ ەسەپتەلەتىن ۇندى فورتيفيكاتسياسىز شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. 2009 جىلى قىركۇيەكتىڭ 18-ىندە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى كودەكسى جوعارعى جانە ءبىرىنشى سۇرىپتى استىق ۇنىنىڭ قۇرامىن تەمىر جانە باسقا دا مينەرالدارمەن مىندەتتى فورتيفيكاتسيالاۋ قاراستىرىلعان.
گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى ايەلدەر دەنساۋلىعىن رەپرودۋكتيۆتى بەكىتۋ جانە ساقتاۋ بويىنشا قوسىمشا ءىس-شارالاردىڭ تولىق كەشەنىن قاراستىرادى. سونىمەن قاتار, بۇل انا مەن بالانى قورعاۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ, بۇل قىزمەتتى قارجىلاندىرۋدى جاقسارتۋ جانە دامىتۋ باسىمدىقتارى بولىپ تابىلادى.
گەندەرلىك سەزىمتالدىق قوعامدىق تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇرت اراسىندا گەندەرلىك ءبىلىم بەرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار ءجۇرگىزىلۋدە. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا گەندەرلىك ساراپتاما جاسالدى. مەكتەپتىك جانە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءۇشىن “گەندەر” كەشەندى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى.
جەلدەل ءجۇرىپ جاتقان الەمدەگى جاھاندانۋ ءۇردىسى قوعامداعى زورلىق-زومبىلىقتى الدىن الۋ ماسەلەلەلەرىن وتكىر قويىپ وتىر. قازاقستاندا بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. 1999 جىلدىڭ وزىندە-اق ەل پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇرامىندا, اۋداندىق دەڭگەيگە دەيىن ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بويىنشا ارنايى بولىمشەلەر قۇرىلعان بولاتىن. قازاقستان بۇرىنعى كەڭەستىك اۋماقتا وسىنداي بولىمشە قۇرعان جالعىز مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, زاڭعا قارسى ءىس-ارەكەتتەردەن ايەلدەردىڭ بوستاندىعى مەن زاڭدى قىزىعۋشىلىقتارىن قورعاۋ. وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى “تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى” زاڭعا قول قويدى. بۇل زاڭ بويىنشا قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە ازاماتتىق زاڭنامالارداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى سارالاۋعا مۇمكىندىك تۋماق. ەڭ باستىسى, بۇل زاڭدا وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق قايتا جاساۋدىڭ الدىن الاتىن شارالار قاراستىرىلعان.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن 20 داعدارىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, 2008 جىلى اتالعان ورتالىقتارعا ءتۇرلى كومەك تۇرلەرىن سۇراعان 21679 ءوتىنىش تۇسكەن بولسا, ولاردىڭ 6165-ءى فيزيكالىق, 5539-ى پسيحولوگيالىق, 556-سى جىنىستىق جانە باسقا دا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان.
قىلمىستىق كودەكستىڭ بارلىق باپتارىنا, سونىمەن قاتار ادام ساۋدالاۋعا بايلانىستى قىلمىستارعا قاتىستى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريستىك قىزمەتى تۋرالى” زاڭىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن.
بۇل ساناتتاعى قىلمىستاردىڭ كۆاليفيكاتسيالىق بەلگى قۇرامى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلگەن, ولاردى جاساعاندارعا ارنالعان ىقپال شارالار دا كۇشەيتىلگەن. ەندىگى ۋاقىتتا ادامداردى قازاقستان اۋماعىنان زاڭسىز الىپ شىعۋ نەمەسە الىپ ءوتۋ قىلمىس بولىپ ەسەپتەلىپ جانە 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىن مۇلكىن تاركىلەۋمەن بىرگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازالارى قاراستىرىلعان.
ادام ساۋداسى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنىڭ ورەسكەل تۇردە بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوقتىراتىن قۇليەلەنۋشىلىكتىڭ قازىرگى زامانعى فورماسى بولىپ تابىلادى. ادام ساۋداسى جونىندەگى بايانداماعا سايكەس (ۆاشينگتون, 12 شىلدە 2007 جىل) قازاقستان كۇشتەپ جۇمىسقا سالۋ جانە جىنىستىق قىزمەتتەرگە ەرىكسىز يتەرمەلەۋدە كىسى ساۋداسى وبەكتىسىنە اينالعان ادامدار شىعاتىن جانە ءترانزيتتى ەل بولىپ وتىر. سول سەبەپتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادامداردىڭ زاڭسىز ترافيگىمەن كۇرەستە ءتيىمدى ءارى جاڭا تاسىلدەردى قاراستىراتىن ساياسي شارالار قابىلداۋدا. 2005 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا بۇۇ-نىڭ “ادام ساۋداسى جانە ءۇشىنشى تۇلعالار ارقىلى جىنىستىق قاتىناسقا قولدانۋ تۋرالى” كونۆەنتسياسىن جانە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-تاجىريبەلىك جانە ارنايى شارالارى قاراستىرىلعان 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ادام ساۋداسىنا قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جانە كۇرەسۋ بويىنشا شارالارىنىڭ جوسپارىن ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە ايتا كەتۋگە بولادى.
گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل تاقىرىپتاعى سۇراقتار 2006-2011 جىلدارداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا دا ەسكەرىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 13 مىڭعا جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بار. ولاردىڭ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماقساتىندا 2006-2011 جىلدارداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جانە “مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس تۋرالى” زاڭ قابىلداندى. ءوز كەزەگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى ورىندايدى. جىل وتكەن سايىن گەندەرلىك جانە وتباسى-دەموگرافيا ماسەلەلەرى بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مۇنداي جوبالارىن قارجىلاندىرۋ كولەمى مولايىپ كەلەدى. مىسالى, 2005 جىلى وسى ماقساتقا 1,5 ملن. تەڭگە بولىنسە, 2008 جىلى 20 ملن., ال 2009 جىلى 40 ملن. تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالعان.
گەندەرلىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدى اقپاراتتىق قولداۋ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىنان مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا اتقارىلادى. 2005 جىلمەن سالىستىرعاندا 2008 جىلى تەلە-راديو باعدارلامالاردىڭ سانى 2,5 ەسەگە, ال مەرزىمدى باسپاسوزدەگى جاريالانىمدار 1,5 ەسەگە ارتقان. “گەندەرلىك تەڭدىكتى دامىتۋ جانە كۇشەيتۋ, ايەلدەر مەن ەرلەر قۇقىعىنا قاتىستى قوعامدىق ساناداعى جاعىمسىز تاپتاۋرىن كوزقاراستاردان ارىلۋ” تاقىرىبىنداعى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات اياسىندا 2008 جىلى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنا 18 ملن. تەڭگە, مەرزىمدى باق-تارعا 37,5 ملن. تەڭگە ءبولىندى. اتقارىلعان جۇمىستاردى حالىققا جەتكىزۋگە 13 باق اتسالىستى.
ايرىقشا اتاپ وتەر دۇنيە, وتباسى جانە گەندەرلىك ساياسات ماسەلەلەرى بويىنشا ەلباسى ساياساتىن سارالايتىن جانە ناسيحاتتايتىن ۇلتتىق كوميسسيانىڭ “وتباسىم” جۋرنالى 2009 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جارىق كوردى (توقسانىنا 1 مارتە شىعادى). وتكەن جىلى جۋرنالدىڭ 4 سانى جارىق كوردى, ونىڭ بىرەۋى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا ارنالدى.
وسى ايتىلعان اڭگىمەنىڭ بارلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك گەندەرلىك ساياساتتىڭ جۇيەلى جانە تالاپقا ساي جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەيدى. ول گەندەرلىك تەڭدىك جەتىستىكتەرىنىڭ ۇلتتىق جانە حالىقارالىق تاجىريبەسىن جان-جاقتى جانە ناقتى ەسەپكە الا وتىرىپ, الەم ەلدەرى قوعامداستىعىنا ءتان وركەنيەتتىك, ءدىني جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىن دە نازاردا ۇستايدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى ۇلتتىق گەندەرلىك ساياساتى ساباقتاستىق, پراگماتيزم جانە تەڭگەرىمدىك ۇستانىمعا سۇيەنە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ اجىراماس بولىگى ءارى ول ۇلتتىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. ەقىۇ-عا توراعالىق بىزگە گەندەرلىك ساياسات سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتۋىمىزگە ىقپال ەتەدى. جانە دە قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ بۇدان كەيىن دە بەكي تۇسۋىنە بەيىمدەلۋىمىز بەن اتلانت جانە تىنىق مۇحيتى اراسىنداعى كەڭىستىكتە جان-جاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزدى ارتتىرۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى.