قۇلان قالا­­سىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا

قالا اۋماعىنا جاسالعان ال­عاش­قى ارحەولوگيالىق قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارىن حح عاسىر­دىڭ 1936 جىلدارىندا كسرو FA-نىڭ قازاق بولىمشەسى مەن ممتي-ءدىڭ جەتicy ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزدى (ا.ن. بەرنش­تام). قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتي­جەسىندە العاشقى وتىرىقشى قو­نىستاردىڭ لۋگوۆوە توڭىرەگىندە ب.ز. ءبىرىنشى عاسىرلارىندا پايدا بولعاندىعىن انىقتادى. 1963-1965 جج. جەتicy ارحەولوگيالىق ەكس­پەديتسياسىنىڭ لۋگوۆوە وتريادى قالانىڭ اينالاسىنداعى جەكە تۇرعان توبەشىككە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزسە, 1987 ج. قازاق كسر FA تاەي-نىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر جيناعى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى لۋگوۆوە «ا» قامالىنا قازبا جۇ­مىس­تارىن جالعاستىرىپ, لۋگو­ۆوي «ۆ», «گ» قامالدارىندا قازبا جۇرگىزدى.

زەرتتەۋشىلەر لۋگوۆوە قالا­سىن بip اۋىزدان جەتىسۋدىڭ ورتاعاسىرلىق بەلگىلى قالاسى قۇلانمەن تەڭەستىرەدى. قۇلان قالاسى العاش رەت VII ع. ءبىرىنشى جارتىسىنا جاتاتىن جازبا دە­رەكتەردە كەزدەسەدى. قىتاي تا­قۋاسى سيۋان-تسزياننىڭ جول باعدارلاماسىندا جانە تان دي­ناستياسىنىڭ تاريحىندا قالا تسزيۋي-لان دەگەن اتپەن اتالىپ وتكەن. ول تۋرالى VIII-X ع.ع. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىن­دا ورنالاسقان قالالاردى سيپاتتاعان اراب اۆتورلارى دا جازىپ كەتكەن. يبن حوردابەك پەن قۇداما قۇلاندى تارازدان باتىسقا قاراي 14 فارساح جەردە ورنالاستىرعان.

قۇداما: «...تاراز بەن قۇلاننىڭ سولت. جاعىندا قۇم, ال ونىڭ, ار جاعىندا قۇمدى جانە مالتا تاستى ءشول, وندا (ول) قيماقتار شەكاراسىنا دەيىن (سوزىلىپ جاتىر)» – دەپ مالىمدەسە, ال X عاسىرداعى اراب گەوگرافى ال-ماكديسي بى­لاي دەپ جازعان: «قۇلان – بە­كىنىس­تى قالا, وندا سوبورلى مە­شىت (مەدينا) بار. ول ەندى بوس قالدى, ول ۇلكەن تاراز جولىندا». گەوگرافيالىق سوزدىكتىڭ اۆتورى ياكۋت ءوزىنىڭ XIII ع. 20-جىلدارىن­دا قۇراستىرىلعان ەڭبەگىندە قۇلان تۋرالى بىلاي دەپ جازىپ قالدىرعان: «قۇلان – تۇركى ەلىنىڭ ماۋرەنناحر جاعىنداعى شەكاراسىندا ورنالاسقان سۇيكىمدى قالا». 

قۇلانمەن بىرقاتار تاريحي وقيعالار بايلانىستى. ماسەلەن, 740 ج. تۇرگەش بەگى قۇرسۇل باتىس-تۇرىك قاعاناتىنىڭ ەڭ سوڭعى قاعانى اشين سىندى وسى قالادا ولتىرسە, ال 840 ج. اراب اسكەرلەرى قۇلانعا دەيىن جەتكەن. قۇلان مەن لۋگوۆوە قالاسىن تەپە-تەڭەستىرۋ ماسەلەسىندە تارازدان جانە مەر­كىدەن قۇلانعا دەيىنگى اراقا­شىقتىقتارى جازىلعان.

قالاجۇرتتىڭ ورتالىق كۇلان­دىسى اۋىلدان سولتۇستىك-شى­عىسقا قاراي 0,5 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. قالاجۇرتتىڭ توپوگرافياسىنان شاحريس­تان, ىشكى قامال جانە شىعىس جاعىنان بەكىنىسسىز راباتتىڭ ىزدەرى اڭعارىلادى. ىشكى قامال قۇلاندىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بۇرىشىندا ورنالاسقان. وسى كۇنى ول بيكتىگى 7-8 مەترگە جۋىق, جوبا­سىندا ءتورتبۇرىشتى, ۇستىن­دە الاڭى (40×40 م) بار توبە تۇرپاتتى. 

ىشكى قامالدىڭ بارلىق بۇ­رىشتارى مۇنارامەن كۇشەي­تىلگەن. ولاردىڭ قالدىقتارى دوڭگەلەك توبەشىكتەر تۇرىندە ساقتالعان. شاحريستان جوباسىندا جايداق ءتورتبۇرىشتى توبە پىشىندەس. ۇزىندىعى: سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي – 320 م, شى­عىستان باتىسقا – 300 مەتر بولىپ كەلگەن, ول ساقتالعان بيىكتىگى 4-5 مەترگە جۋىق قابىرعامەن قورشالعان. قابىرعالاردىڭ بۇرىشتارى دوڭگەلەنىپ كەلگەن مۇنارالارمەن نىعايتىلعان. سونىمەن قاتار قابىرعالاردىڭ كەز كەلگەن جاقتارىندا ءاpبip 30-35 مەتر سايىن دوڭگەلەنىپ كەلگەن مۇنارالار بولعان. 

ولاردىڭ توبەشىك تۇرىندە ساقتالىپ قالعان قالدىقتارى قا­بىر­عالاردىڭ جالپى دەڭگەيى­نەن 0,5-1,5 مەتر بيىكتىكتە جاتىر. قالا سىرتىنان تەرەڭدىگى 1 مەتر­گە جۋىق, ەنى 15 مەتر كەلەتىن ورمەن قورشالعان. قالاعا كىرەتىن جەر ەكەۋ. ولار وڭتۇستىك جانە شىعىس ءۇيىندى جالداردىڭ قابىرعاسىندا ورنالاسقان.  سونىمەن قاتار ۇزىن قابىر­عالارمەن قورشالعان قالاجۇرت اۋماعىندا ونداعان تو­بەشىكتەر سارايلار مەن جەكە قو­نىس­تاردىڭ قالدىقتارى ورنا­لاسقان. بۇل توبەشىكتەردىڭ بىر­نە­­شەۋىنە قازبا جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى.

قۇلان قالاسىنىڭ ءومip ءcۇpyi­نiڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە جاتاتىن اشەكەيلى ىدىستاردىڭ كوپتى­گىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇندا قۇ­مىرا, توستاعان جانە كۇل سال­عىش­تىڭ قالدىقتارى سياقتى اسحانالىق ىدىستار كەزدەسەدى. شارۋاشىلىق ىدىستارى – قۇ­ماندار, قازاندار, قازاننىڭ استىنا قويىلاتىن تۇعىرىقتار, اۋزى كەڭ قۇمىرالار, قاقپاقتار, سونداي-اق شىراعداندار كوپتەپ تابىلدى.

2015 جىلى قۇلان قالا جۇر­تىندا ارحەولوگيالىق قاز­با جۇمىستارى ت.ع.د پروفەس­سور ك.بايپاقوۆتىڭ جەتەكشى­لىگى­مەن, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قا­زاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادە­نيەت ينس­تيتۋتىنىڭ قارجى­لان­دى­رۋى­مەن اتقارىلدى. قازبا بارىسىندا تسيتادەلدىڭ سولتۇستىك بۇرى­شىنان ءۇش بولمەلى تۇرعىن ءۇي اشىلدى. ءبىرىنشى اكىمشىلىك-باسشىلىق جۇرگىزۋگە ارنالعان بولمە قابىرعالارىندا الەباس­تەرمەن سىزبا تۇرىندە سى­لانعان ساۋىت كيگەن جانە ساداق ۇستاعان جاۋىنگەرلەردىڭ, تازى يتتەر مەن قۇستار بەينەلەنگەن قيما تاقتالار تابىلدى. ەكىنشى قۇلشىلىق جاساۋ بول­مەسىنىڭ قابىرعالارى ءجۇزىم جاپىراقتارىمەن بەينەلەنگەن جاپسىرما قيما تاقتالارمەن بەزەندىرىلگەن.

ەكى جىل بۇرىن باستالعان, مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگىنە قاراستى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن «قۇلان» قالاشىعىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارى, بيىل دا ءوز جالعاسىن تاپتى. وسى جىلعى جوسپارعا سايكەس, قۇلان قالاشىعىندا قايتا زەرتتەۋ جۇ­­مىستارى تسيتادەلدىڭ سول­تۇستىك-باتىس بولىگىندە جالعاسىن تابۋدا. 

قازبا جۇمىستارى 2015 جىلعى ماۋسىمدا انىقتالعان ءۇشىنشى بولمەنى تولىق اشۋدان باستالدى. 

سونىمەن قاتار قازبا تابىل­عان قابىرعا بە­تىن­دەگى جاپسىرما سۋرەتتەردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ت.ع.د پرو­فەسسور ك.بايپاقوۆ پەن ەلى­مىزگە تانىمال جاڭعىرتۋشى-رەستوۆراتور ق.التىنبەكوۆ باس­تاعان مامان­داردىڭ قاتىسۋىمەن بىرلەسكەن جۇمىستار باستالىپ كەتتى. ويۋ-ورنەكتەر مەن سۋرەت­تەردى ۋاقىتشا تابيعي جاۋىن-شاشىنمەن ىلعالدان ساقتاۋ جانە جۋىردا ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن الۋ ماق­ساتىندا بولمە قابىر­عالارى قۇرعاق توپىراقپەن تول­تىرىل­عان قاپتارمەن قالانىپ جانە ۋاقىتشا قويىلعان ساقتاۋ شاتىرلارى قايتا جوندەلىپ, بەكى­تىلدى. قازىرگى تاڭدا, قۇلان قالا­­جۇرتىندا ارحەولوگيالىق-عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا.

قۋانىش داۋرەمبەكوۆ,  «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى

جامبىل وبلىسى