ءوزىنىڭ نەلەر حيكمەتكە تولى عاجاپ ومىرىمەن, تەرەڭ پالسافالىق بىلىمدىلىگىمەن, تولقىمالى تەرەڭ ويلىلىعىمەن, داراقتاي دارا ءبىتىمدى پاراساتتىلىعىمەن, تۋعان جۇرتىنىڭ جىرتىعىنا جاماۋ, تەسىگىنە قامساۋ بولساق دەۋمەن جەتپىس ءۇش جاسىندا ومىردەن باز كەشكەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ تەكتى تۇلعاسى قاتتى قىزىقتىرىپ, قۇمارلىعىمىزدى ارتتىرا ءتۇسىپ كەلىپ ەدى. ينشاللا, سول اڭساردىڭ ءبىر پاراسىنىڭ ورىندالۋى وسى تاياۋدا عانا جۇزەگە اسقانداي بولدى.
ساپارىمىز وڭ بولىپ ماشەكەڭنىڭ ماڭگىلىككە تىنىس تاپقان تۇسىنا جەتىپ ەڭسەلەندىرە تۇرعىزعان كەسەنەسىنە زيارات ەتتىك. شىراقشى موللاعا ايات وقىتىپ, ءتاۋ ەتىپ, باس يىستىك. قىزىل گرانيتتەن جونىپ جاسالعان قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي تاپ-تۇيناقتاي قۇلپىتاستىڭ استىندا الىپ جۇرەكتى, اقىل ويدىڭ كەمەڭگەرى, تۋعان جۇرتىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن اياۋلى ماشەكەڭنىڭ – ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ماڭگىلىككە ۋاقىت قۇدىرەتى جۇرمەس, سۇيەگىنە سىزات سالۋعا دا كۇشى جەتپەس اسىل دەنەسى تىنىستاپ جاتىر.
سوناۋ تومەننەن كەسەنەنى بەتكە الا شانشىلا كوتەرىلگەن ءمارمار ساتىنىڭ ءوز قاپتالىندا ماشەكەڭنىڭ اقىندىق ويىنىڭ توگىلىپ تۇسكەن ءىنجۋ مارجانىنداي جىر شۋماقتارى تاسقا بادىزدەلىپ ويىلىپ, تۇسىرىلگەن ەكەن.
ءار شۋماق ولەڭ جولدارىندا عۇلاما ويدىڭ سارى التىننىڭ بۋىنداي بۋىرقانا قوتارىلعان سۇڭعاتتى ويپاتتارى سەنى دە تەرەڭ تەبىرەنىسكە جەتەلەپ, جەتەڭە جەتەرلىك نەبىر اسىل پىكىرلەرىمەن باۋراي تۇسەدى.
ماشەكەڭ ءوزىن تانىستىرۋ ولەڭىندە جاندى پورترەتىن جاسايدى, اكەسى مەن باباسىنىڭ ءدىني جولدا يماني جول كەشكەنىن جەتكىزەدى. تىرلىك پەن دەنساۋلىقتا – باستا باعىم, ونان سوڭعى داۋلەتىم – ءتىل مەن جاعىم. قۇداي بەرگەن ون ەكى مۇشەلەرىم, ءوز ونەرىم وزىمە – التىن تاعىم.
التى الاشقا جايىلىپ كەتكەن اتىم, جۇرگەن جەرىم – دۋ بازار, قىلىپ حاتىم. ۇستاز ءپىردىڭ ھۋمماتى بولىپ جاردەم, ءبىر ۇشسام, كەتە بەرەم, بار قاناتىم.
باياناۋىل, قىزىلتاۋ – وسكەن جەرىم, كىرىم جۋىپ, كىندىگىم كەسكەن جەرىم. قالام, سيا, قاعازدى قولىما السام, كەلەر قورشاپ بويىما عايىپ ءپىرىم.
ايدابول مەن ك ۇلىكتەن – تاققان زاتىم, ءماشھۇر دەگەن – ءبىر لاقاپ, ءجۇسىپ – اتىم. ورتا بويلى, قوي كوزدى, ءپىتىر مۇرتتى, اققۇبا, بيداي ءوڭدى قياپاتىم.
جىلىم قوي, توعىز بەسكە كەلىپ جاسىم, جاراستىقتى, كورنەكتى ساقال, شاشىم. جەل قايىقتاي جەل سوزگە ەسۋشى ەدىم. تۇرعان كۇندە: «دومالاپ ورگە تاسىم!»
اكەم كوپەي – جەتپىس ءۇش جاسىندا وتكەن, ءدىن جولىنا جاس كۇندە ءبىزدى ۇيرەتكەن. ءوزى جاستاي تاريقات جولىن ىزدەپ, ابىلقاسىم يشانعا قىزمەت ەتكەن.
بابامىزدىڭ اتى ەكەن – شەرمۇحاممەد, قۇدايعا قۇل, نابيگە بولعان ۇمبەت. بالالارىن وقۋعا سۇيرەيدى ەكەن, ەكى قولدان جەتەلەپ, قىلىپ ھۇممەر.
ءوزىنىڭ ونەر جولىنداعى ءساتتى سامعاۋلارىن ەلەستەتە سويلەپ, اكەسى مەن بابا سالعان سارا جول – ءدىن جولىن تاڭداپ الىپ, يماني اسىل قاسيەتتەرگە بوي الدىرعاندىعىن زور قۇرمەتپەن مالىمدەيدى.
ماشەكەڭ ءوزىنىڭ تاعى ءبىر ولەڭىندە تۋعان جۇرتىنىڭ قاراڭعىلىق ءحالىن بارىنشا اشىنا ءسوز ەتەدى.
تۇزەلەر قاشان جۇرت بوپ مىنا قازاق, قىلماعان كىم بار دەيسىڭ ءبىزدى مازاق. كەشەگى وتكەن داۋىردە تۇنشىعۋمەن ولۋگە, ولمەسەك تە, قالدىق از-اق!
اياقتى ءبىر باسا الماي ەمىن- ەركىن, ءوتتى عوي يت قورلىقپەن ءومىر شىركىن! جۇرگەنبىز, ءولىپ قالماي نە عىپ شىداپ, قاراشى كۇدەرىدەي جاننىڭ بەرىگىن!
وشپەيدى ءوسىپ زورايعان وتىرىك, ۇرلىق! قالعان جوق الىمجەتتىك, ءالى وزبىرلىق! وتكىزدىڭ ءومىر جاستى جىلاۋمەنەن, جالعاننان تاياق جەۋمەن كورىپ قورلىق.
ات شاۋىپ اينالا الماس ءبىزدىڭ مىنگەن, تىشقانشا جان ساقتادىق شىقپاي ىننەن. زامانا باسا كوكتەپ بيلەپ كەتىپ, كەتىپپىز بولىپ كاپىر, شىعىپ دىننەن!
جۇردىك-اۋ ءتىرىمىز دەپ ءبىز دە ۇيالماي, وزدىگىڭنەن ولۋگە جان قيا الماي. ونەر, ءبىلىم, تالاپقا جول جوقتىقتان, حايۋانشا قاڭعىپ قالدىق وقي الماي.
وسىناۋ اششى شىندىقتىڭ باستى نىساناسى, ءسوز ەتەر تاقىرىبى قازاق. وسى جۇرتتىڭ مىسكىن ءحالىن كەزىندە وسىنداي سورلاۋسىز, ءمىنسىز سۋرەتتەۋ دارەجەسىنە ەكى اقىننىڭ ءبىرى جەتە العان جوق. زور جاناشىرلىق كۇيزەلىسىنەن تۋعان بۇل ولەڭ ءوز وتكىرلىگىن بۇگىن دە جويماسا كەرەك. اسىرەسە:
كەدەيدىڭ شىقپايدى ونەر ساياعىنان, بايلاردىڭ عاپىس بولعان تاياعىنان. ءبىرى شابا جونەلسە ىلگەرى وزىپ, شاپ ەتىپ ءبىرى الادى اياعىنان, – دەگەن ىشمەرەز مەيىرىمسىزدىكتى بۇگىنگى قازاق باستان وتكەرمەي وتىر دەمەسەك كەرەك.
ماشەكەڭنىڭ «الاش» باسپاسىنان جارىق كورگەن جيىرما تومدىعى ۇلى ادامنىڭ ارتىندا قالعان بىزبەن بىرگە جاساي بەرەر مۇراسى ەكەندىگى داۋسىز. تەك وقىر كوز, قوتارىپ الار سانا بولسىن دەيمىز. ساتىمەن كوتەرىلەر تۇستىڭ قوس قاپتالىندا كورنەكتى شايىر نارتاي بەكەجانوۆ پەن ءىرى اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ ءبىر-ءبىر اۋىز ولەڭدەرى تابارىك ەتىپ بەرىلگەن ەكەن.
عافۋ اقىن: مەن كەلدىم مۇزەيىڭە جولىم ءتۇسىپ, ەگىلدىم رۋحىڭىزدى ءسۇيىپ-قۇشىپ. ءومىردىڭ جولدارىندا جار بولا گور, قازاقتىڭ پايعامبارى ءماشھۇر ءجۇسىپ, – دەپ تەبىرەنەدى. اق جال تۇلپار ايتۋلى اقىن اسقاق سويلەيدى, ماشەكەڭدى پايعامبارلىق پاراسات بيىگىنە ءبىر-اق كوتەرەدى. 1931 جىلى عانا ومىردەن وتكەن ماشەكەڭنىڭ قىرىق تومدىق ەڭبەگىن زەردەلەي بىلگەن كەز كەلگەن پەندە (كورسوقىر بولماسا!) ونىڭ وي-تولعانىستارىنىڭ ۇشى-قيىرىنا جەتىپ, سارقىپ ءىشۋى مۇمكىن ەمەس. ايتپەسە حاكىم اباي: «مەن دە اقىنمىن, ءماشھۇر دە اقىن, دەگەنمەن ول اقىن بولعانىمەن قۇدايعا جاقىن. سوندىقتان دا ءماشھۇر ادامزاتتىڭ اۋليەسى عوي», – دەمەس ەدى. ءسوز باسىندا ۇلى تۇلعالاردى تانىپ بىلەتىن ءوز ورتاسى, كوزى اشىق, دانالىق داڭعىلىندا جۇرگەندەردىڭ مول بولعاندىعى ءجون دەپ ەدىك. ماشەكەڭدى دە جاڭا قوعام تۇسىنبەدى, ءدىني ميستيكالىق تۇرعىدان عانا قابىلدادى. بۇل, ارينە جاڭالىق ەمەس. قازىرگى ءتورت كوزى تۇگەل اشىق قوعامىمىزدىڭ دا باسىر تۇستارى از ەمەس.
وسى ورايدا ۇلى قالامگەر جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ء«سىز قازاقتىڭ قازاق زامانىندا دۇنيەگە كەلىپ قالعان گاۋھارىسىز. ءسىز قۇلاشىڭىز ۇزىن, قيالىڭىز تەرەڭ, ارمانىڭىز الىستاعى ومىردە.
جاڭا زاماننىڭ بۇيىنتىق ءسوزى, جىبىرلاق مىنەزى ءسىزدى جاراتپايدى, توساڭسىتادى, كۇنى وتكەن جات ادام قىلادى. جاڭا زامان ويتە بەرسىن. ءسىز وندا جالعىزدىعىڭىزدى, ءساندى-سالتاناتتى ەسكى كۇنىڭىزدى جىرلاپ ءوتىڭىز» – دەپ اقىلدى, ەستى كەڭەس بەرەدى. جاڭا قوعام قابىلداماسا قابىلداماسىن, بىراق ءسىز قازاقتىڭ قازاقتىعىن ءسوز ەتە بەرىڭىز دەيدى. جوباسى, جۇسەكەڭ ماشەكەڭنىڭ ارناسى كەڭ دە تەرەڭ وي اعىسىن سەرگەك سەزىنىپ, تاپ باسىپ تانىعان سوڭ وسىنداي ويعا ءورىس اشقاندىعى داۋسىز. ءبىز بۇل ارادا جاڭا قوعام اعىسىنا قارسى جۇرگەن قاھارمان ويشىلدىڭ سىرشىل سەزىم تالشىقتارى كەلەر ۇرپاق كادەسىنە جاراپ كەتەتىندىگىن بۇگىن كورىپ,ءبىلىپ وتىرمىز عوي. ويتكەنى ماشەكەڭ ءوز ءسوزىن قازاق جۇرتىنا ارنادى, سونىڭ جوعىن جوقتادى, مۇڭىنا ورتاقتاس كۇي كەشتى.
ماشەكەڭ جالاڭ ولەڭمەن ءورىس اشقان تالانت ەمەس. ول ەڭ الدىمەن ءوز جۇرتىنىڭ تاريحىن, ءومىر جولىن, سالت-ءداستۇرىن, جول-جورالعىسىن تۇپتەي زەرتتەگەن ەتنوگراف عالىم. بۇگىنگى اۋىزدان اۋىزعا اۋىسىپ, كىتاپتان كىتاپقا كوشىپ جۇرگەن مۇرالاردىڭ دەنى ماشەكەڭ جيىستىرعان جاۋھارلار ەكەنى داۋسىز. ول ءوز حالقىنىڭ تۇتاس ءبىر ەنتسيكلوپەديالىق ۇلگىدەگى ۇلى مۇراسىن جيىستىرۋشى. تارىداي شاشىلىپ كەتكەن يەسىز م ۇلىكتىڭ باسىن قۇراپ, كادەگە جاراتتى, بۇگىنگى ۇرپاق يگىلىگىنە اينالدىردى. وسى ورايدا عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان: ء«ماشھۇر اقىندىقتان باسقا عالىم ادام. كۇنشىعىس, اراب, پارسى حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ءپالسافاسىن جاقسى بىلگەن. حيميا, فيزيكا, گەوگرافيا, استرونوميا عىلىمدارىنان جاقسى حاباردار بولعان ءماشھۇر بۇل سياقتى تەرەڭ عىلىمدارمەن تانىسۋىنا كوز بولعان كوبىنەسە اتاقتى ابدۋلعالي سينا, ءال-فارابي سياقتى ورتا عاسىرداعى بۇحارا عالىمدارىنىڭ شىعارمالارىن, جاڭا اراب, فارسى, تۇرىك كىتاپتارىن كوپ وقيدى» دەپ ماشەكەڭنىڭ ءبىلىم الۋدىڭ باستاۋ بۇلاعىن ءدوپ باسىپ ايتادى. ءبىزدىڭ بۇعان قوسارىمىز, ماشەكەڭ الەم قالالارىن, ولاردىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىمەن, ەڭ الدىمەن ءبىلىم ورىندارىمەن تانىسۋدى ماقسات ەتىپ قويعان. ورتا ازيانى ارالايدى, تاشكەنت, تۇركىستان, سامارقان, بۇحارا, ت.ب. شاھارلاردى كورەدى. تىلدەردى جەتە مەڭگەرۋى ارقاسىندا شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىن زەردەلەيدى. ول ورىس تۇركولوگى ۆ.ۆ.رادلوۆپەن تانىسىپ, ادەبي ۇلگىدەگى دۇنيەلەردى جيىستىرىپ, جارىققا شىعارۋمەن اينالىسادى. سولاردىڭ ىشىندە «حال-احۋال», «سارىارقا كىندىگى», «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز» اتتى ءوز ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعاردى. «دالا ۋالاياتى» گازەتىنە دە كوپتەگەن ەڭبەكتەرىن جازدىرتىپ تۇردى.
«كەرۇعىلى», «سايىن باتىر», «ەر كوكشە» ءتارىزدى تاريحي داستانداردى جينادى. بۇقار جىراۋ, شورتانباي, شوجە مۇرالارىن جيىستىرىپ حاتقا ءتۇسىرۋشى دە وسى ماشەكەڭ ەدى. «گۇلشات-شەريزات», «عيبراتناما», «شايتاننىڭ ساۋداسى», «بايانناما», ت.ب. داستان-قيسسالار جازدى.
ماشەكەڭ اقان سەرى ءومىرىن كوپ زەرتتەدى. وسى ەڭبەگىنىڭ ءبىر تۇسىندا: «اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرى ولگەن سوڭ بۇرىنعى سەرىلىك مىنەزىن دە قالدىرىپ, كوپ باس قوسقان جيىن-تويعا بارمايتىن بولىپ, دۇنيە ماحابباتىنان مۇلدە كوڭىل سۋىتتى. اقان سەرى ادامزاتتىڭ سۇڭقارى, قىزىل ءتىلدىڭ ءدىلمارى ەدى. جىگىتتىكتىڭ قۇلپى, جىبەگى ەدى», دەپ باعا بەرەدى, ۇلى ءانشىنىڭ باسىنا تۇسكەن تراگەديالىق حالىنەن حاباردار ەتەدى. كەزىندە ءسابيت مۇقانوۆ ماشەكەڭنىڭ «مەس» اتتى جيناعىن وقىپ وتىرىپ: «مەس» جيناعىنا قاراساڭ كوڭىلىڭ توياتتايدى, وقىساڭ كوزىڭ قۋانادى», دەپ ءوز باعاسىن بەرەدى. بۇل شىنىندا دا سولاي ەدى.
ماشەكەڭ ءبىر سوزىندە: «ادامزات اقىل-ويىنىڭ شامشىراقتارى سوكرات, اريستوتەلدەر ء«وز بويىنداعىعا» يە بولىپ, ەشكىمنەن ۇيرەنبەي, ءوز بىلىمىمەن تاپتى», دەيدى. وسى پىكىردى ماشەكەڭنىڭ وزىنە قاراتا ايتساق ەش ارتىقتىق ەتپەيدى.
ماشەكەڭنەن ءشاراپي, ءمۇحامادي – پازىل اتتى ءۇش ۇل تاراعان. بۇگىن سولاردىڭ ءبىرسىپىرا ۇرپاعى تاريحي كەسەنەنى, مەيمانحانا قىزمەتىن ءوز قولدارىنا الىپ, ءتاۋ ەتۋشىلەرگە ۇلگىلى قىزمەت ەتۋدە ەكەن. ءبىز سوعان رازى بولدىق.
بۇل كۇندە ءبىر كەزدەگى ەسكەلدى اۋىلىنىڭ جۇرتى دا قالماعان. ماشەكەڭنىڭ ءۇيىنىڭ ورنىندا بۇلاق باسىندا جاڭا ءۇي تۇرعىزىلعان. ءۇي ەشكىمگە قىزمەت ەتپەيدى, بوس تۇر. سول ۇيدەن ەكى-ءۇش شاقىرىم تۇستا ماشەكەڭنىڭ كەسەنەسى توبەدەن اسقاق قارايدى. «تاپ وسى توبەگە بوس جىبەرگەن تۇيە كەلىپ شوككەندە مەنى سول اراعا جەرلەڭدەر. ءتانىمدى اشىق قالدىرىڭدار. 41 جىل ءتانىم ب ۇلىنبەيدى. تەك جىل سايىن بەتىمدى جاپقان ورامال مەن كەبىنىمدى اۋىستىرىپ وتىرىڭدار» دەپ وسيەت ەتكەن. تاعى ءبىر كوك تاسقا جازىپ قالدىرعان سوزىندە: «73-كە كەلگەنشە بالتالاساڭ دا ولمەيمىن, 73-تەن ارى قاراي سۇيرەسەڭ دە اسپايمىن» دەگەن ەكەن. اۋليەنىڭ ءسوزى تۋرا كەلگەندىگىنە قالاي تاڭداڭباسقا. 1932 جىلعى اقسۇيەك اشتىقتى بولجاي «قازاق جۇرتى الاپات اشتىقتان قىرىلادى ەكەن, بىراق مەن ونى كورمەيمىن» دەپتى.
جولاي ەكىباستۇز قالاسىنداعى ماشەكەڭنىڭ جۋىردا تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىشىن تاماشالادىق. بۇرىنعى لەنين كوشەسى ەندى م.ج.كوپەەۆ بولىپ اتالىپتى. ءبىر اپەرباقان كوممۋنيست لەنيندى الماستىراتىن بۇل نە قىلعان قازاق دەپ قارسىلىق ءبىلدىرىپتى. سول كۇنى تۇندە ەكى اياعىن باسا الماي دومالاپ قالىپتى دەپ قالا حالقى دۋىلداسىپ وتىر.
بۇل دا ۇلى اۋليەنىڭ ارۋاعى جاعالاعان شارا بولعان بولار دەستىك. زور اسەر, تەرەڭ تەبىرەنىسپەن جولعا شىقتىق. باعىتىمىز كوكشەتاۋ.
تولەگەن قاجىباي, جازۋشى
كوكشەتاۋ – باياناۋىل – ەكىباستۇز – كوكشەتاۋ