جايدارى ءابىش, جابىرقاۋ ءابىش...

قازاق كينوسىنا قان جۇگىرتىپ, دەم­­ بەرۋ­گە كەلگەن جاس پروزاشىلار­ «قا­­زاق­فيلمدى» شىرقاتىپ جىبەرمە­گەنمەن, بىزدەردى جەتەككە الىپ قامقور بولعان ابىشكە ءسوز كەلتىرە قويمادىق. وزگەمىزدەن بۇرىن دۋلات يكەمدىلىك تا­نىتتى: العاشقى قارقىنمەن ەكى-ءۇش ستسەناري جازىپ تاستاپ, «گاۋھارتاسى» وندىرىسكە قابىلدانىپ تۇسىرىلە باستادى. مەنىڭ ماڭعىستاۋ مۇنايشىلارى ومىرىنەن جازىلعان «جۇلدىزدى جون» پوۆەسىمنىڭ جەلىسىمەن «جاس داۋ­رەن» تەلەفيلمى ءتۇسىرىلىپ, وداقتىق كور­سەتىلىمدەر قاتارىنا ەندى. ال ەسەسىنە «اتا­مان اننەنكوۆتىڭ اقىرى» اتتى ءۇش سەريالى ستسەناريىمنىڭ ماڭدايى تاسقا سوعىلىپ, جولى بولمادى.

ءبىزدىڭ بوي سالىپ قاتارعا ەنگەن تۇسى­مىزدا «دوستاسىپ جۇرگەن قاتار قۇربىڭا لاۋازىمدى قىزمەت بەر, ونىڭ كىم ەكەنىن سوندا تانيسىڭ» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلىپ ءجۇردى. ءابىش جاس كەزىنەن-اق جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ تۇتقاسىن ۇستادى. مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولۋى, تابانداعان ون جىل كپ­ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولۋى – رەسپۋبليكانىڭ يدەولوگيا سالاسىنا ەلەۋلى ىقپال ەتكەنىنىڭ ايعاعى. ادام قىزمەتكە ۇيرەنەدى, قىزمەتپەن كەلەتىن ابىرويعا ۇيرەنەدى, قايدا بارسا اياعىن جەرگە تيگىزبەگەن ءىلتيپات, جۇمساق كرەسلو, جايلى ماشينا, ءۇي ءىشى تۇرمىسى دا تۇزەلىپ سالا بەرەدى. قىزمەتتەن كەتكەن كۇنى وسىنىڭ ءبارى ءبىر ساتتە تىيىلادى. كەشەگى دەمىمەن ءۇي جىققانداي بولعان ازامات جەلى كەتكەن دوپتاي ءبىر ۋىس بولىپ, ءجۇنجىپ قالادى.

ءابىش دەگەنى بولىپ داۋىرلەپ تۇرعان كەز­دە قىزمەتتەن ەكى رەت كەتتى, دالىرەگى ەكى­ رەت تومەندەدى. ءبىرى – جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنان تاريحي جا­نە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعا­مىنا كەتۋى, ەكىنشىسى – رەسپۋبليكا جوعا­رعى كەڭەسى توراعالىعىنان بوساپ قا­لۋى.

جازۋشىلار وداعىنان ءابىشتى كەتى­رىپ ارتىق قىلام دەگەندەر تىرتىق قىل­دى. ءابىشتىڭ ورنىنا كەلگەن باسشىلار ادەبيەتتىڭ ەسىگىن كىم كورىنگەنگە اشىپ, قو­قسىق-قوبىردى قاپتاتىپ, جازۋشىلار سانىن ەكى ەسەگە كوبەيتتى. ءبىز جا­زۋشىلىققا قاتىسى جوق بىرەۋلەردىڭ وداق­قا مۇشەلىككە قابىلدانعانىنا نارازى بولىپ, تالاعىمىز تارس ايىرىلىپ ءجۇ­رىپ, دەر كەزىندە بۇل شارالاردىڭ ار­گى استارىن تەرەڭ اڭداماپپىز. باق­ساق, ادەبيەتتە اۆتوريتەت جوق, جا­زۋ­شىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ءبارى بىردەي دەگەن تەڭگەرمەشىلىك جۇرگىزىلە باس­تاپتى. جازۋشىلار وداعىنىڭ جاڭا باسشىلارىنىڭ مىنبەردە تۇرىپ قازاق ادەبيەتى اقساقالدارىن ساقالدان الۋى, اقساقالدارعا كەزەك تيگەندە, وداق مۇشە­لىگىنە جاڭادان قابىلدانعان قوقسىق-قوبىردىڭ ەدەن تەپكىلەپ سويلەتپەۋى – ءبىر-بىرىنە جالعاستى ىستەردىڭ تىزبەگى ەكەن.

ءابىش جوعارى لاۋازىمدى قازاقستان پار­لامەنتىنىڭ توراعالىعىنان كەتكەندە, مەن «جازۋشى» باسپاسىندا كىشىگىرىم باس­شى بولىپ جۇرگەم. ديرەكتورىمىز مارال سقاقباەۆ. ابىشپەن بىرگە وقىعان, ۇزاق جىلدار تسك-دا بىرگە ىستەگەن, ارالارىنان قىل وتپەگەن ادال دوس مارال ءابىش­تىڭ باسىندا ورىن العان جاعدايعا قات­تى كۇيزەلدى. ورنىندا وتىرىپ با­يىز تاپپاي, بۋما-بۋما قولجازباعا كو­مى­لىپ وتىرعان مەنىڭ بولمەمە قايتا-قاي­تا باس سۇعادى. ءبىر كەلىسىندە ول ءابىش­­تىڭ پۋبليتسيستيكا مەن ادەبي سىن ما­قا­لالارىن دايىنداپ جۇرگەنىن, سونى­سىنىڭ باسى جيناقتالسا, كىتاپ قىپ شى­عارىپ جىبەرەيىك دەگەن ۇسىنىس جاسادى. با­سىنا ءىس تۇسكەن تۇستا جالعىزدىق سە­زىنبەسىن, ءبىزدىڭ قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي دوستىق قولداۋىمىز بولسىن دەگەن نيەتى كومەيىنەن كورىنىپ تۇردى.

اقىرى ابىشپەن جولىعۋعا مەنىڭ با­رۋىما تۋرا كەلدى. قولجازبانى الىپ كەلىپ, تەزدەتە­ وقىپ, كىتاپقا «زامانا» دەپ ات قو­يىپ,­ جيناقتى تەزدەتىپ وندىرىس­كە جىبەر­دىم. ۇكىمەتتىڭ كىتاپ باسۋ ءىسىن جى­­لى­ جا­­ۋىپ قويعان كەزى. باسپانىڭ قى­سىل­شاڭ جاعدايىنان حاباردار ءابىش ماڭ­عىس­تاۋداعى تانىستارىنا قۇ­لاق­­­قاعىس قىلسا كەرەك, اياق استىنان دەمەۋ­شىلەر دە­ تابىلا كەتتى.

ءابىشتىڭ ءارتۇرلى باسىلىمداردا­ جا­­ريا­­­­­لانعان ادەبي سىن, كوسەمسوز  جانرىن­­­­­دا­عى ماقالالارىن وقىپ جۇرگەن­مەن,­ ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ بۇل سا­لاسىنا پىكىرىم تولىق قالىپتاسپاعان كەز ەدى. وسى جولى ونىڭ اياق الىسىن انىق تانىدىم: ءابىش كوسەم دە, شەشەن دە,­ كەمەڭگەر ەكەن. ول ماعان اعىسى مول, ارناسى كەڭ, ءتۇبى تەرەڭ, جايىلعان جە­رىن سۋلاندىرىپ, نۋلاندىرىپ, ىرىس-نەسى­بەگە كەنەلدىرىپ جىبەرەتىن, تاۋسىلماي سارقىرار الىپ داريا سياقتى كورىندى. سال­عاننان بايقاعانىم, الىپ داريانىڭ ال­تىن دىڭگەگى – كول داريا ءبىلىم ەكەنى. ءابىش التى شاردى شارلاپ, التى ءىلىمدى يگەرىپ بارىپ ادەبيەتكە كەلىپتى. زور دايىندىقپەن كەلىپتى.

وسىناۋ قازىنانى ارنايى دايىندىق ورىنداردا وقىپ ۇيرەنبەي, ءوز بەتىنشە وقىپ ۇيرەنىپتى. ءبىلىم مەن ءىلىمنىڭ تۇنىپ تۇر­عان قاينار كوزى – كىتاپتىڭ قادىرىن وز­گەلەردەن ەرتە ۇعىپتى.

باقساق, قالامگەردىڭ كوسەمسوز, ادەبي سىن ماقالالارى قوعامدىق ورتادا ءابىش­تىڭ تەز تانىلۋىنا تىكەلەي سەپتەسكەن ەكەن. بۇل سالاداعى ىزدەنىستەرىن ادەبي سىن­نان باستاعان قالامگەر كوسەمسوزگە ەگەمەندىك باستاۋىنداعى سەرپىلىس جىلدارىندا كەلدى. ۇلت الدىندا وداقتان اجى­راسىپ ەنشى الۋ, جەكە شاڭىراق قۇرعان ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋ, وتار­شى­لىقتىڭ اۋىر زارداپتارىنان ارى­لۋ, مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىتىن تاڭ­داۋ, الىس-جاقىن كورشىلەرمەن قا­رىم-قاتىناس, تۇرالاپ قالعان ەكونوميكاعا دەم بەرىپ, توقتاپ قالعان ءون­دىرىس ورىندارىن ىلگەرى باستىرىپ, ۇكى­مەتكە قاراپ اۋىز اشىپ, قول جايعان بۇ­قارانى كۇندەلىكتى تىرلىك مينيمۋمىمەن قامتاماسىز ەتىپ, داستارقانىن جۇ­دەتپەۋ سىندى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر ءابىشتىڭ «تاۋەلسىزدىك تولعاۋىنىڭ» باس­تى ارقاۋى. سىرتتاي باقىلاۋشى بول­ماي, جۇزدە ءبىر نۇسقاسى جوق ءالجۋاز مەم­لەكەتتىڭ اياعىنا ءتاي-ءتاي تۇرعان كەزىن كوزىمەن كورىپ, ەل يىعىنا تۇسكەن اۋىر جۇكتىڭ ءبىر باسىن كوتەرىسە جۇرگەن ءابىش سول ءبىر جارعاق قۇلاق جاستىققا تي­مەگەن قيىن كەزدەردە ەلباسى مەن ەل اعا­لارىنىڭ جولسىزدان وتكەل سالىپ, جول تاپقاندارىن قاز-قالپىندا سۋرەتتەپ, «وت­پەلى كەزەڭنىڭ» شىنايى سۋرەتىن قا­لىپتايدى. ەگەمەندىك باستاۋىنىڭ ءتىرى كۋاگەرى ءابىش جازبالارى تالاي ۇرپاققا ازىق بولارى ءسوزسىز.

ءوز باسىم ءابىشتىڭ كوسەمسوز سا­لا­سىن­داعى ەڭبەكتەرىنىڭ ەكەۋىنە الا­بوتەن دەن قويدىم: ءبىرى – نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالىپ, انت بەرگەن سالتا­ناتىنداعى سويلەگەن ءسوزى دە, ەكىنشىسى – ريم پاپاسى مەن قازاق ينتەلليگەنتسيا­سىنىڭ كەزدەسۋىندەگى ءسوزى. ءابىش عۇلا­مالىعىنىڭ شىڭى – وسى ەكى تراكتات بولسا كەرەك. مۇنداي كەڭ قامتىلىپ, تەرەڭ تاراتىلىپ, ءوزىنىڭ دە, تۋعان حال­قىنىڭ دا كەمەڭگەرلىگىن اسپانداتا كو­تەر­گەن كەمەل تولعاۋدى ەستىگەن دە, كور­گەن دە ەمەسپىن. اسپان تەڭسەلىپ, باس اي­نالعانداي ءبىر كەمەڭگەرلىك ەدى عوي. تۇڭعىش پرەزيدەنتتى ماراپاتتاۋ, ريم پاپاسى سياقتى مارتەبەلى قوناقتىڭ ىزگىلىكتى ساپارىنا تىلەك ءبىلدىرۋ – ءبىزدىڭ تىرلىگىمىزدە بۇرىن ورىن الماعان تىڭ قۇبىلىس بولعاندىقتان دا, بالكىم, اسىرە اسەر­گە بەرىلىپ, ارتىق باعالاپ وتىر­عان دا شىعارمىن. الايدا ءوزىمنىڭ ۇزىن-قىس­قا عۇمىرىمدا اۋزىمەن قۇس تىستەگەن تالاي جۇيرىكتەردى كور­گەنمەن, وسى تول­عاۋلارداعى ءابىش كە­مەڭگەرلىگىندەي عۇ­لامالىقتى كورگەن ەمەسپىن.

قالامگەردىڭ شىعارمالارىنا ساراپشى كوزىمەن شولا قاراپ وتىرساڭ – ءبىزدىڭ ادەبيەتكە پاتشا, حان, بيلەۋشى تاقىرىبىن دەندەپ ەنگىزگەن ءابىش ەكەن. البەتتە «حان كەنەنى» جازعان ۇلكەن مۇحتار, «الاساپىراندى» جازعان كى­شى مۇحتار ەسەپتەن قالمايدى عوي. ال ءابىش شىعارماشىلىعىنىڭ باستى وزەگى وسى تاقىرىپ دەسەك تە بولعانداي: «اڭىز­دىڭ اقىرى», «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ», «ابىلاي حان», «حانشا داريا حيكاياسى». ءابىشتى ءابىش ەتكەن باستى شى­عارمالارى وسى ەمەس پە؟ «ابىلاي حاندى» نەشە قالامگەر جارىسا جازدى, بىراق ابىشكە جەتكەن ءبىرى جوق. ءابىشتىڭ «ابىلايحانى» ۇرپاقتان-ۇرپاققا كەتە­تىن ونەگەلى ورە بولىپ قالدى.

اۆتوردىڭ «ابىلاي حانىنا» شاڭ جۇق­پادى, ماقتاۋى جەتەرلىك بولدى. ەسەسىنە «ۇركەرى» دورەكى سىنداردىڭ توق­پاعىنا ۇشىرادى. «ۇركەردىڭ» باس كەيىپكەرى ابىلقايىر ەستىمەگەندى ەس­تى­دى, كورىندە جاتىپ كۇڭىرەنگەندەي جاع­دايعا كەلدى. ابىلقايىردى جامانداپ, سول ارقىلى ءابىشتى ءىلىپ-شاتىپ كەت­كەندەردى تۇگەندەمەي-اق قويالىق. بىر­دە كوشەدە كەزدەسىپ قالعانىمىزدا: «ابىلقايىردى دامىلسىز عايباتتاپ جاتىر. ابىلقايىر ارقىلى سىزگە كۇل شاشۋشىلار جوق ەمەس. ال ءسىز بولساڭىز جۇمعان اۋ­زى­ڭىزدى اشپايسىز. ابىلقايىردى نەگە قور­عامايسىز؟» دەگەن اۋجاي ايتتىم. ءابىش ماعان ءبىر قاراپ الىپ, كوزىن كو­شەنىڭ ۇزىنا بويىنا قىدىرتىپ: « مەن ابىلقايىردى جازىپ بەردىم. ەندىگى تورەشىسى – حالىق پەن ۋاقىت!»  دەدى. «وي­باي-اۋ, حالىق پەن ۋاقىتىڭنىڭ اۋىز قيسايىسىن كورمەيسىز بە؟», دەپ شىر-پىر بولىپ ەدىم, «بۇلاردان كەيىن دە حالىق بار, بۇدان كەيىن دە ۋاقىت بار!»  دەپ بۇرىلىپ جۇرە بەردى.

الايدا ابىلقايىر تراگەدياسى ءبىر سات­كە ەسىمنەن شىققان ەمەس. ىزدەنە وقىپ ءجۇرىپ, قايسىبىر شالا تاريحشىلار مەن ودان شالا قالامگەرلەردىڭ ابىلقايىر تۋرالى ايتقاندارى تۇگەل قاتە ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ماسەلەن, ول كىشى ءجۇزدىڭ حانى بولعانىمەن, قازاقتىڭ باس حانى بول­عان جوق, ونىڭ باس حان بولۋعا نا­سىلدىك دارەجەسى جەتپەدى, ول قازاق حان­دارىنىڭ «كىشى بۇتاعىنان» ەدى دەگەندەر مۇلدە كەلەگە كەلمەيتىن شالاعاي پى­كىرلەر. جانىبەك حاننىڭ كەنجە ەكى ۇلى – ۇسەك پەن جادىك, ۇسەك – ۇلكەنى, جادىك – كىشىسى. قازاقتىڭ ءداستۇر-جورالارى بو-يىنشا: اتا وشاعى كىشى بالادا قالادى. بىراق ول جانىبەكتىڭ باسقا بالالارىنا حان بولۋىنا كەدەرگى بولماعاندا, ۇسەك ۇر­پاعىنا قالاي كەدەرگى بولادى. ۇسەك ۇر­پاعى قالايشا «كىشى بۇتاق» اتانادى. اقىلعا سىيمايتىن ساندىراق.

قازاق قاۋىمى ورتاسىندا ورىن ال­عان وسىنداي ءارى-ءسارى تۇسىنىككە ابىلاي كوزى تىرىسىندە ناقتى جاۋاپ بەرگەن. ول 1767 جىلى 14 جەلتوقساندا ومبى اكىمشىلىگىنە جولداعان حاتىندا: «مەنىڭ اتا-بابالارىم باراق حان, جانىبەك حان, جادىك حان, شىعاي حان, ەسىم حان, جاڭگىر حان, تاۋكە حان, بولات حان, قايىپ حان, ابىلقايىر حان, ابىلمامبەت حان, ولاردان كەيىن ەندى مەن ابىلاي حان­مىن» دەگەن. ابىلاي جوعارىدا اتى اتالعان تۇلعالاردىڭ قازاقتىڭ باس حاندارى بولعاندارىن جاريالاي وتىرىپ, ءوزى­­نىڭ سولارمەن قانداس تۋىستىعىن دا پاش ەتكەن. ەندەشە, ءبىز ورىس شەنەۋ­نىكتەرىنىڭ ءار قولدان, ءار اۋىزدان ەس­تىپ جازعان اقپارلارىنا سەنەمىز بە, جوق, ابىلايدىڭ ءوز قولىنان شىققان حات­قا سەنەمىز بە؟ تالاس, تاڭداۋعا ورىن جوق, ابىلايدىڭ ءسوزى – ءسوز. وسىعان توقتاعانىمىز ءجون.

ال ابىلقايىر قايىپ حانمەن ءتىل تا­بىسپاي شاتاقتاسۋ سالدارىن اياگوز شايقاسىندا قازاق قولى جەڭىلىس تاپتى دەۋ – ساتسىزدىكتىڭ سەبەبىن ىزدەۋدەن پايدا بولعان بوس اڭگىمە. كەزىندە بۇل شايقاسقا توبىل اكىمدەرى ايرىقشا ءمان بەرىپ, كۋاگەرلەردىڭ اۋزىنان ونىڭ شىندىعىن جاقسى جيناقتاپ العان. حاتتامالار اياگوز سوعىسىن باستان-اياق تۇ­گەل باياندايدى. بىراق ول ماتىندەردىڭ بىر­دە-بىرىندە قايىپ حان مەن ابىلقايىر ارا­سىنداعى كەلىسپەۋشىلىك تۋرالى ءلام-ميم ءسوز جوق. بۇل سوعىس قايىپ حان­نىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلدى, ونىڭ جەڭىسىنە دە, جەڭىلىسىنە دە سول جاۋاپتى. جانە سولاي بولدى دا. كەشىكپەي قايىپ حان قارسىلاستارى تاراپىنان مەرت بولدى.

ال باس حاندىققا سايلانباعان ابىل­قايىر اڭىراقاي مايدانىن تاستاپ كەتتى دەگەن دە قۇر دالباسا. جولبارىس حان, سا­مەكە حان, ابىلقايىر حان قالدان سەرەن­مەن شارتتاسىپ, كەلىسىمگە قول قويعان سوڭ حاندار ءوز يەلىكتەرىنە قايتقان. ۇزاق جول ۇزەڭگى قاعىسىپ قاتار جۇرگەن جول­بارىس حان, سامەكە حان, ابىلقايىر حان­داردىڭ ەل تاعدىرىنا قاتىستى جاع­دايلاردى سويلەپ, بۇدان بىلايعى ۇس­تاناتىن باعىتتارىن اقىلداسقانى داۋ­سىز.

ابىلقايىر ورىسقا بودان بولۋ ما­سە­لە­سىن ءبىرىنشى بولىپ قوزعادى, ول ءىسى­نىڭ ابىروي-اتاعى دا, قارعىس-عاي­باتى دا سونىڭ ءبىر ءوزىنىڭ موينىندا.­ الايدا كورەگەن ساياساتكەرلىكپەن قا­زاققا قولايسىز باعىتتا دامىعان ورىس سىرت­قى ساياساتىنىڭ بەتىن بۇردى. ماسە­لەنىڭ تۇپقازىق مايەگى وسىندا. با­سى ارىلماس داۋعا دا قالدى. بىراق ول ءوز قولىمەن ىستەگەنىنەن جالتارماي,­ بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الدى. «ەش­كىممەن اقىلداسپاي, ءوز بەتىمشە ىستەدىم» دەگەننەن تانبادى. ونىڭ ءبىر سىرى كەيىن بوداندىقتان باس تارتقانداي كۇن تۋسا, بۇل حاننىڭ قالاۋى, حالىق قا­لاۋى ەمەس دەگەنگە ساڭىلاۋ قالدىرۋ اما­لى ەدى.

تەۆكەلەۆ جازبالارىندا ستارشينالار ماجىلىسىندە «حان دەگەن اتىم عانا بار, قاراماعىمداعىلار مەنىڭ بۇي­رىعىمدى قۇلاققا ىلمەيدى» دەگەن ابىلقايىر تەۆكەلەۆتىڭ «نە سەبەپتەن ەلىڭدى بوداندىققا اكەلىپ وتىرسىڭ؟» دەگەن وڭاشا ساۋالىنا رەسەيدىڭ قول­داۋىمەن شىنايى بيلىككە جەتۋدى كوز­دەيتىنىن ايتادى. وسىنى جەلەۋلەتكەن ءبىزدىڭ تاريحشىلار ابىلقايىر ءوز قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن حالىق مۇددەسىن ساتتى دەپ دابىرالاسادى. ابىلقايىر بوداندىققا مويىنسۇنۋدىڭ سەبەبىن العاشقىدا تەۆكەلەۆتەن جاسىرىپ, شىندىقتى كولەگەيلەپ باقتى. شىندىق – جوڭعاردان قازاقتىڭ كۇيرەي جەڭىلىپ, استاناسى مەن ەلدىڭ مايەگى بولعان سىر بويى قالالارىنان تۇگەل ايىرىلىپ, ۇلى ءجۇزدىڭ جاۋ قولىندا قالعانى, ورتا ءجۇزدىڭ جارىم-جارتىلاي سامارقاندقا اۋىپ كەتۋى ەدى. بۇل شىندىقتى بىلسە, ورىس ەلشىسى تىزەنى قاتتىراق باتىرىپ, تاقىمداۋدى كۇشەيتە تۇسەرى بەل­گىلى ەدى. مىنە, وسىنى بولدىرماۋ ءۇشىن ابىلقايىر قارا باستىڭ قامىن كول­دەنەڭ تارتىپ, ءوزىن دە, ءوزىنىڭ اتاق-ابى­رويىن دا قۇرباندىققا شالدى. وسى­ناۋ ديپلوماتيالىق «ويىنداردىڭ» اس­تارىن ۇقپاعان قازاق قالامگەرلەرى ابىل­قايىر قارا باسىنىڭ قامىن ەل قامىنان جوعارى قويدى, رەسەيدىڭ قولداۋىمەن وزگە حانداردان دارەجە ارت­تىرىپ, بيلىككە جەتۋدى عانا كوزدەدى دەپ شۋلاسادى. شىنىنا كەلگەندە, ءبىز­دىڭ قاتارداعى وقىرماندار مەن قا­لامگەرلەرگە جانە وسى تاقىرىپتى زەرت­تەگەن تالاپتى عالىمدارىمىزعا تەۆ­كەلەۆ جازبالارىنداعى ورىس ديپلوماتياسى مەن وعان قارسى قويىلعان قازاق ديپ­لوماتياسىنىڭ ارا جىكتەرىن ايىرا بىلگەن ءجون ەدى.

ابىلقايىر رەسەي بوداندىعىن قا­بىل­­دا­عان كەزدە قازاقتىڭ ەل تىزگىنىن ۇس­تاعان ەليتاسىنىڭ بىردە-ءبىرى قارسى شىقپاعان. كەرىسىنشە ابىلقايىردىڭ ارە­كەتىنە قولداۋ بىلدىرگەن. ماسەلەن, ابىلقايىر, بوكەنباي, ەسەت باتىر, قۇ­داينازار مىرزالار 27 ادام بولىپ, رە­سەي بوداندىعىنا 1731 جىلدىڭ 10 قا­زانىندا انت بەرسە, ابىلقايىرعا قارسى توپتىڭ باسشىسى 13 مىڭ شەكتى ەلى­نىڭ سۇلتانى باتىر سۇلتان 3 جەل­توقساندا, ورتا ءجۇز حانى سامەكە 19 جەل­توقساندا انت بەرىپ, ابىلقايىر ۇس­تانىمىنا قولداۋ ءبىلدىردى. ال 1733 جى­لى رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋدى وتىنگەن تولە بي, قودار بي, حانگەلدى بي, ساتاي باتىر, بولەك باتىر قول قويعان حاتتى قوناي بي ورىنبور جولىنان اداسىپ كەتىپ, سامارا قالاسى اكىمشىلىگىنە تاپسىرعانى بەلگىلى. 1734 جىلدىڭ 10­ ماۋسىمىندا ۇلى ءجۇزدىڭ رەسەي قا­راماعىنا قابىلدانعانى تۋرالى اننا يواننوۆنا جارلىق شىعاردى. ال 1735 جىل­دىڭ 20 جەلتوقسانىندا كۇشىك حان, با­راق سۇلتان وزدەرىنىڭ قاراماعىنداعى ون بەس شاقتى بي, سۇل­تاننىڭ اتىن اتاپ, ولاردىڭ اراسىندا قابانباي باتىر دا بار, ارالارىنا كەلگەن ورىنبور ەل­شىسى م.بەكچۋرينگە حات تابىس­تاپ, ورىنبور اكىمدىگىنە ءوز تاراپتارىنان ىرىسمۇحامەد, قوناقباي, باينازار, جانسارىلاردى ەلشى عىپ جىبەرگەندەرى تاريحشى ابىلسەيىت مۇقتاردىڭ زەرت­تەۋلەرى بويىنشا انىقتالىپ وتىر. ول حاتتا «ابىلقايىر حان قالاي باعىنسا, ءبىز دە سولاي باعىنامىز. بىلمەستىگىمىز بول­سا, كەشىرىم سۇرايمىز» دەگەن جولدار بار. ەڭ اقىر سوڭىندا ابىلمامبەت پەن ابىلاي سۇلتان دا 1740 جىلدىڭ 28 تامىزىندا ورسك قالاسىنا ءوز اياق­تارىمەن كەلىپ, رەسەي بوداندىعىنا انت ەتتى. ءسويتىپ اتالمىش ساياسي اكتىگە قوسىلماعان ەشكىم قالمادى.

مىنە, شىنايى شىندىقتىڭ اجارى­ وسىنداي: ابىلقايىر ۇستانعان باعىت كى­شى ءجۇز شەڭبەرىندە قالماي, قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ وي-ساناسىن تۇگەل مەڭدەپ, ولار­دىڭ ەل تۇتقان يگى جاقسىلارى ابىلقايىردىڭ توسىنداۋ ساياسي قادا­مىنا قولداۋ بىلدىرگەن. ولار ەل باسىنا تونگەن مىناۋ ناۋبەتتەن تۇگەلدەي قۇ­رىپ كەتپەي, امالداپ جان سۇيرەتىپ شىعۋدىڭ جولىن ىزدەگەندە, باتىس كور­شىدەن باسقا جانساۋعا تاپپادى. قازىر ءبىز وزىمىزدەن ءۇش ءجۇز جىل بۇرىن بولعان وقي­عاعا جىلى كابينەتتەردىڭ جۇمساق كرەسلوسىندا شالقايىپ وتىرىپ تورەلىك اي­تامىز, ال سول ءوڭ مەن عايىپتىڭ اراسىنداي بولعان قاسىرەتى اۋىر زاماننىڭ ءزىلزالاسىن يىقتارىمەن كوتەرگەن تۇل­عالارىمىزدىڭ اۋىز لامدەرى مەن ءىس-ارە­كەتتەرى باسقاعا مەڭزەيدى. البەتتە رەسەيدىڭ وتارشىل ەزگىسىنەن ەندى قۇتى­لىپ, ەس جيعانداي بولىپ جاتقاندا, كەۋ­دەمىزدەگى ىزا-كەگىمىز باسىلماي, جا­­نىمىز بەن ءتانىمىزدىڭ تىرتىقتارى جازىلماي تۇرعاندا, ونى ءتۇسىنۋ دە, مو-يىنداۋ دا وڭاي ەمەس. القىنعان اشۋ, الابۇرتقان سەزىم ساباسىنا تۇسكەندە عانا پايىمداي الامىز. ابىلقايىر ورىسقا, ابىلاي ءۇش بىردەي ەلگە – ورىس, جوڭعار, قىتايعا بودان بولعاندا, ەرىككەننەن بولعان جوق, سوڭىنا ەرگەن ىزعىنداي جۇرتىن سوقتالاڭنان امان الىپ شىعۋدىڭ قامىمەن بولدى. كەيىنگى ۇرپاق ونى دۇرىس تۇسىنگەنى ابزال.

 ابىلقايىردىڭ زار عىپ ايتقاندارى اينا-قاتەسىز كەلدى. قىتايلارمەن كە­لىسىم­شارتقا وتىرىسىمەن, قالدان سەرەن وتىز مىڭ اسكەرمەن 1739 جىلى ورتا ءجۇز قونىستارىنا تاپ بەردى. ارقانى جويقىن شابۋىلمەن وڭنان سولعا, سولدان وڭعا سۇزگەندىكتەن, جوڭ­عار­دىڭ بۇل جورىعى ەل اۋزىندا « سۇ­زەكى» اتالدى. «سۇزەكى» شابۋىلىنا كى­رىسەردە جوڭعار ەلشىلەرى ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى باتۋرليندە بولىپ, رەسەيدىڭ بوداندىعىندا جوق رۋ-­تايپالاردىڭ ءتىزىمىن الىپ, الدىمەن شابۋىلدىڭ نىساناسىن سولارعا با­عىت­تادى. ناتيجەسىندە ابىلمامبەت حان كىشى جۇزدەگى ەلەك وزەنىنە قاشىپ, ابىلاي جوڭعارعا تۇتقىن بولدى. ورتا ءجۇز قاتتى كەمىپ قالدى.

ءابىش تۋرالى جازبالارىمنىڭ سوڭىن ابىل­قايىر تاعدىرىنا اكەپ تىرەۋىمدە زاڭدىلىق بولماسا, وعاشتىق جوق دەپ ويلايمىن. ابىلقايىر ءابىشتىڭ باستى كىتاپتارىنىڭ باس قاھارمانى, ءابىشتى ايتساڭ ابىلقايىرعا, ابىلقايىردى ايتساڭ, ابىشكە سوقپاي تۇرا المايسىڭ. قازىرگى قازاق پروزاسىندا ەكى ولشەم عانا بار دەپ تۇسىنەم. ءبىرى – اۋەزوۆ ولشەمى, ەكىنشىسى – كەكىلباەۆ ولشەمى. كوركەم تۋىن­دىلاردىڭ ادەبي قۇندىلىعىن تا­­­را­زىلاعاندا وسى ەكى ولشەممەن ول­شەسەك, ەشقاشان جاڭىلىسپايمىز, با­رار باعىتىمىز, شىعار شىڭىمىز دا انىق بولماق. ءابىش حالقىنا رۋحاني­ ازىق بولاتىن ولمەس, وشپەس مۇرا قال­دىردى. ونىڭ بايىبىنا بارىپ, با­عاسىنا جەتۋ – ءابىشتىڭ ۇستانعان شىعارماشىلىق باعدارى, كوركەمدىك تۇعىرلارى, الەۋ­مەتتىك-ساياسي اۋقىمدارى مەن تەرەڭ فيلو­سوفيالىق پايىمدارىن ءتۇسىنىپ, ونىڭ ادەبيەتىمىزدەگى كوركەمدىك-ەستە­تيكالىق قۇبىلىس ەكەنىن مويىنداپ, قالامگەر سالعان ونەگەلى جولدى بايان­دى ەتۋگە قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەپ­تى سەپتىگىمىزدى تيگىزۋ كوزى تىرىلەردىڭ مىن­دەتى دەپ بىلەمىن.

 

انەس ساراي,

جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى