سۇلتانبەت سۇلتان سارايى سالىندى

بۇعان دەيىن تيمۋر سماعۇلوۆ باستاعان جەرگىلىكتى ارحەولوگتار ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنان ءحVىىى عاسىرداعى اسكەري ءارى مەملەكەت قايراتكەرى سۇلتانمۇحامەد ءباحادۇر سۇلتاننىڭ ورداسى تابىلعانىن حابارلاعان-دى. ارحەولوگ عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەل ىشىندە سۇلتانبەت سۇلتان اتانعان سۇلتانمۇحامەد بابا­مىز 1710-1799 جىلدار ارا­لى­عىن­دا ءومىر سۇرگەن. ابىلاي حان­­نىڭ نەمەرە اعاسى بولعانى تا­ريح­­تان بەلگىلى. قازاق حاندىعى مەن رەسەي پات­شا­لى­عى اراسىندا ديپ­­لو­­ماتيالىق قارىم-قاتىناس ور­­نا­ت­ۋ­عا ۇلكەن ۇلەس قوسقان. ديپ­­­­­لو­­­­ما­تيالىق باعىتتا كوپ­تە­­گەن جاز­بالار قالدىرىپتى.

جوڭ­­­عار شاپ­­­قىنشىلىعى كەزىندە شاڭ­­­­دى جورىققا ەرتىس وڭىرىنەن 50 مىڭ قول جيناپ, شايقاسقا اتتان­دى­رىپ­­ت­ى. 1771 جىلعى شەشۋشى شاي­قاس­تا سۇل­ت­انبەت سۇلتان ۇلدارى­مەن بىر­گە جوڭعارلاردى ويسىراتا جە­ڭەد­ى. بۇعان دەيىن ول جونىندە تاري­حي دەرەكتەر از بولسا, بۇگىندە بۇل قۇ­جات­تارمەن دالەلدەنەدى. مى­سا­لى, زەرتتەۋشى عالىم ۆيتالي سيريك 50-شاقتى ارحيۆ قۇجاتىن تاپ­قان ەكەن. ورىنبور مۇراعاتىنان تا­بىل­عان 1776 جىلعا تيەسىلى تاريحي قۇج­ات­تا cۇلتان ءۇيى كولدەنەڭىنەن 6, ال ۇزىندىعى 25 مەتر بولعان دەپ جازى­لىپ­تى. ەرتىس وزەنى جاعا­لاۋىن­دا بىر­نەشە ورداسى بولسا, ءبىزدىڭ ءوڭىر ماڭىنداعىسى cۇلتان ارالى دەپ اتالىپتى.

ەندى, مىنە, وتكەن تاريح بەتتەرى قاي­تا اشىلعانداي. سۇلتان ورداسىن قاي­تا جاڭعىرتۋ دا قولعا الىندى. ونى وقۋ ورنىنىڭ «مارعۇلان ورتا­لى­عىندا» ورنالاستىرۋعا ينس­تي­تۋت رەكتورى التىنبەك نۇح ۇلى باس­تاماشى بولدى. وبلىس اكىمدىگى دە قولداۋ كورسەتتى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ارحيۆتەردەن تابىلعان سۇلتان ورداسىنىڭ تۇپنۇسقا جوباسى بو­يىن­شا جۇرگىزىلىپ, ءۇيدىڭ ۇلگىسى اعاش­­تان سالىندى. يگىلىكتى ءىستى تاري­حي تۇل­عا ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى جۇما­بەك حام­زين باسقاراتىن «سۇل­تانبەت سۇل­تان» قوعامدىق قورى جۇ­زە­گە اسىردى.

جۇمابەك ءحامزيننىڭ ايتۋىنشا, ەرتىس وزەنى بويىنداعى سۇلتاننىڭ قىس­تاعى بولعان ارالعا ارنايى ەكس­پ­ە­دي­تسيانى باستاپ بارىپ كەلىپ­تى. ال «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­­­لا­ما­سى اياسىندا سۇلتانبەت سۇل­­تان­­نىڭ ءومىرى جايلى تاريحي قۇن­دى­لىققا جەرگىلىكتى عالىمدار قاتتى قىزى­عۋ­شى­لىق ءبىلدىرىپتى. ناتيجەسىندە ورتا­لىق­تىڭ اۋماعىندا سۇلتان وردا­سى كوشىرمەسىنىڭ قۇرى­لىسى دا اياق­تا­لىپ, سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمى دە ءوتتى.

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان»

پاۆلودار