قازاقستاندىق شارۋالاردى كاسىپكە وقىتۋ جانە ۇيرەتۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ بىلىكتىلىك ورتالىعى شەتەلدىك ساراپشىلاردى شاقىرا وتىرىپ, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردىڭ جۇمىسىن تەرەڭدەي تالداۋ, جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن انىقتاپ, ناقتىلاي كەڭەستەر بەرۋ ىسىمەن دە اينالىسا باستادى. جۋىقتا وسى ورتالىقتىڭ شاقىرۋىمەن كەلىپ, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن فرانتسۋز ساراپشىسى بەرنارد فايەمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
– بەرنارد مىرزا, ءسىز قازاقستاندا ناقتى قانداي ماسەلەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرسىز؟
– مەن جالپى تۇيە جانە جىلقى شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ ىسىمەن شۇعىلدانامىن. وسى باعىت بويىنشا الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە جۇمىس ىستەدىم. ءدال قازىر قازاقستاندا جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىمەن اينالىسۋدامىن.
– ءسىز قازاقستانمەن, مۇنداعى جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايىمەن جانە ونى جۇرگىزۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىمەن, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن جاقسى تانىسسىز با؟
– تانىسپىن دەپ ايتۋىما بولادى. ويتكەنى مەن قازاقستانمەن 19 جىل بويى تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. بىلايشا ايتقاندا, ءجيى كەلىپ-كەتىپ جۇرەمىن.
– وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستانداعى جىلقى شارۋاشىلىعىنان قانداي وزگەرىستەردى بايقادىڭىز؟
– مەن ەڭ العاش مۇندا 1998 جىلى كەلدىم. سول كەزدە تەك جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ عانا ەمەس, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى وتە ناشار ەدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا جاعداي ءبىرشاما جاقسارا تۇسكەنىمەن كوپتەگەن فەرمەرلەردىڭ جىلقى وسىرۋدەن باس تارتقاندىعىن كوردىم. قازىر ەندى بۇل سالادا جاعداي ءبىرشاما وڭالا باستاعان سەكىلدى. ويتكەنى جىلقى وسىرەتىن ءىرى شارۋاشىلىقتار دا پايدا بولا باستاپتى. دەگەنمەن جىلقى وسىرۋمەن ءالى دە جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن ۇساق فەرمەرلەر شۇعىلدانۋدا.
مەنىڭ ويىمشا, ۇساعى دا, ءىرىسى دە قاتار ءومىر سۇرۋگە ءتيىستى. ويتكەنى ءىرى شارۋاشىلىققا جاعداي تۋعىزۋ قاجەت بولسا, ۇساق شارۋاشىلىقتار كەز كەلگەن جاعدايدا ءومىر سۇرە الادى. سوندىقتان شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرەمىز دەپ ۇساقتارىنىڭ ىسىنە تەجەۋ سالماعان ءجون. دامۋ ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ءجۇرۋى ءتيىس.
تاعى ءبىر بايقاعانىم, بۇرىنعىعا قاراعاندا جىلقى ونىمدەرىنىڭ سان الۋاندىعى دا ارتا تۇسكەن. ماسەلەن, ءبىر قىمىزدىڭ ءوزىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. مىنە, وسى جىلقى ونىمدەرىن تۇرلەندىرۋگە اركەز ءمان بەرىپ وتىرۋ كەرەك. نارىقتىڭ ءوزى وسىنى تالاپ ەتەدى. ونىمدەر ارتۇرلىلىگى ارقىلى ءوتىمدى بولا تۇسەدى.
– ال ءبىزدىڭ جىلقى باعۋ ءادىس-تاسىلدەرىمىز تۋرالى نە ايتاسىز؟ قانداي كەمشىلىكتەردى بايقادىڭىز؟
– بۇل وتە قيىن سۇراق ەكەن. ويتكەنى مىڭداعان جىل بويى جىلقى باعىپ كەلە جاتقان قازاقتارعا مەن بۇل جايىندا قانداي اقىل ايتا الامىن؟! ايتارىم تەك شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن ينتەنسيۆتەندىرۋ جايىندا بولماق. ماسەلەن, جىلقىنىڭ كۇتىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن ولاردى قاتاڭ قىستا ۇستايتىن جىلى قورالار سالىپ, ونداعى جۇمىستاردى, سونداي-اق بيە ساۋدى مەحانيكالاندىرسا, جىلقىنى ازىقتاندىرۋ ماسەلەسىن جاقسارتسا ءجون بولادى دەمەكپىن. ارينە, جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋ قاجەت.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جوعارىداعى ماسەلەلەرمەن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ۇجىمشار, كەڭشارلار ناقتىلى شۇعىلدانعان. مال باسىنىڭ ەسەپتىلىگى كۇشتى بولعان. سوندىقتان قازاقستاندا جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى باسقا ەلدەردەن كوش ىلگەرى جاعدايدا بولدى. ەندى مەنشىكتىڭ الۋان ءتۇرلى فورماسىن ساقتاي وتىرىپ, وسى جاعدايعا قايتا قول جەتكىزۋ كەرەك.
– قازاق تا, فرانتسۋز دا جىلقى ەتىن جەيدى. وسى ماسەلەدە ەكى ەلدە ايىرما بار ما؟
– ءار قازاق ءار فرانتسۋزعا قاراعاندا, جىلقى ەتىن ون ەسە كوپ جەيدى دەر ەدىم. سودان كەيىن تاعى ءبىر ايىرما – فرانتسۋزدار جىلقى ەتىن ستەيك تۇرىندە جەيدى. ونى اسحانالاردا شىج-بىج ەتكىزىپ, تەز دايىنداي سالۋعا بولادى. ال قازاقتار ۇلتتىق تاعام بولعان سوڭ ونى بارىنشا باپتاپ ازىرلەيدى. ماسەلەن, قازى اينالدىرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ەڭبەك قوي.
تاعى ءبىر ايىرما, قازاقتار جىلقى ەتىن شيكىزات كۇيىندە الىپ تۇتىنسا, فرانتسۋزدار ونى جارتىلاي دايىن ءونىم كۇيىندە الادى. قازاقتىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, جىلقى ەتىنىڭ بارلىق مۇشەسىن تەگىس تۇتىنادى. سوندىقتان ودان قالدىق قالمايدى.
فرانتسياعا جىلقى ەتى لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنەن جانە موڭعوليادان اكەلىنەدى. ارينە, بۇل فرانتسۋزدار جىلقى وسىرمەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. ءبىز ءوزىمىز وسىرگەن ءتىرى مالدى يتالياعا ساتامىز. بۇل – ءبىزدىڭ رىنوگىمىزدىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى.
– جىلقى ونىمدەرىن ىسكە جاراتۋ ماسەلەسىندە قانداي اقىل-كەڭەس بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– بۇل ماسەلەدە ويلاناتىن جايتتار بار. بۇكىل الەمدە جىلقى وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن ەلدەر تىم از. ساناساق ون ساۋساققا دا جەتپەيدى. مىنە, وسى ازدىڭ ءبىرى – قازاقستان. مەنىڭ ويىمشا, قازاقتار وسى ءىستى اتاكاسىپتەرىنە بالاعانىمەن قازىرگى نارىق جاعدايىندا ونىڭ يگىلىگىن دۇرىستاپ كورە الماي كەلەدى. نەگە؟ سەبەبى ەت جەۋ, قىمىز ءىشۋ, جىلقىنى كولىك رەتىندە پايدالانۋ جانە بايگە ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيىندە عانا قالىپ وتىر. ال بۇلاردىڭ بارلىعى اتامزاماننان بەرى كەلە جاتقان دۇنيەلەر عوي. نەگە قازىرگى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ جىلقى ونىمدەرىنىڭ وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ول ءۇشىن ونىڭ پايدالانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىن تەرەڭنەن ويلاستىرماسقا؟
ماسەلەن, كوسمەتيكا ءوندىرىسىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلاتىن فرانتسۋزدىڭ «L’ORÉAL» كومپانياسى بيە ءسۇتىن پايدالانا وتىرىپ, ودان نەشە ءتۇرلى كوسمەتيكالىق ونىمدەر شىعارادى جانە ولاردى وتە قىمبات باعاعا ساتادى. تاباتىن پايداسى شاش-ەتەكتەن. سونداي-اق, فرانتسيا مەن گەرمانيانىڭ بيە ساۋاتىن فيرمالارى دا ءوز بەتتەرىمەن كوسمەتيكالىق ونىمدەر شىعارادى. ەندەشە, وسىنداي ءىستى نەگە جىلقىعا باي ەل قازاقستاننىڭ وزىندە ۇيىمداستىرماسقا؟! ءتىپتى الىسقا بارماي-اق, بيە ءسۇتىن كەپتىرۋ تەحنولوگياسىن مەڭگەرىپ, ونى ۆانناعا قولدانۋعا دا بولادى.
بيە ءسۇتى – انا سۇتىنە ەڭ جاقىن سۇتتەردىڭ ءبىرى. دەمەك, نارەستەلەرگە بەرىلەتىن تاعامدار ازىرلەۋگە دە بيە ءسۇتىن قولدانۋعا بولادى. قىسقاسى, جىلقى ونىمدەرىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ءىسىن ويلاستىرعاندا وسىنداي قاپەرگە الاتىن ماسەلەلەر كوپ-اق. تەك بۇل ماسەلەدە قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ىلكىمدىلىگى مەن ىسكەرلىگى جەتىسپەي تۇرعان سەكىلدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن يساتاي جەكەجانوۆ