«اتىڭنان اينالايىن التاي!»

گەورگي گرەبەنششيكوۆ ەسى­مى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن, ءتىپتى كىتاپ وقيتىن قاۋىم­نىڭ وزىنە دە كەڭىنەن ءمالىم ەمەس. قازان توڭكەرىسىن قا­بىل­­داماعان ول ازامات سوعى­سى­نىڭ الماعايىپ جىلدارىندا ۆرانگەل اسكەرىمەن بىرگە جانىنداي سۇيەتىن ءوز وتا­نىن ارتتا قالدىردى. وسى سە­بەپتەن دە ونىڭ كىتاپ­تا­رى كە­ڭەس وداعىندا باسىل­ما­دى, جا­زۋ­شىنىڭ اتى ۇمىت­تى­­­رىلدى. سوعان قاراماستان گرە­بەن­ششي­كوۆتىڭ ءوزىنىڭ الەمدىك داڭ­قىنا لايىقتىلىعى تيتىم­دەي دە تالاس تۋدىرمايدى. ەجەل­­­­دەن سولاي.

اندرەي كراتەنكونىڭ ء«بۋ­نين­نىڭ باسەكەلەسى» ماقا­لاسىندا باياندالعان ءبىر عانا جايت كوپ نارسەنى اڭعارتادى: «تۋمىسى شىعىس قازاقستاننان بولا تۇرا, وسىناۋ جازۋشى ابى­روي-اتاققا اقش پەن باتىستا جەتتى, ال تۋعان ەلىندە ءالى كۇن­گە دەيىن بەيمالىم دەرلىك. ساۋ­ات­تىلىقتى ارمانداۋعا دا بول­­­مايتىن, كەدەيشىلىك بۋ­عان الىس تۇكپىردە تۋعان ول وكس­­فورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلو­سوفيا دوكتورى اتاندى. بۇكىل عۇمىرىن ادەبي شىعار­ما­شىلىققا ارنادى. ورىستىڭ ەميگرانت جازۋشىلارى ونى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىندى, بىراق ول يۆان بۋنينمەن باسە­كەلەسۋدەن باس تارتىپ, ءوز كان­ديداتۋراسىن قايتىپ الدى». 

ول جايىندا يگور سيكور­سكي تاماشا ايتقان: «مەن ءۇشىن تاعىلىمدىق ءمانى بار ادە­بيەت قانا قۇندى سانال­ماق. وسى ساناتتاعى اسا ۇلى جازۋ­شىلاردىڭ اراسىن­دا ەكەۋىن ەرەكشە اتايمىن: دوس­توەۆ­سكي جانە گرەبەن­ششيكوۆ. بەيبىت ۋاقىتتا عۇمىر كەشكەن دوستوەۆسكي الدا كەلەر كۇن­دەردىڭ سۇمدىقتارىن بولجاپ ايتسا, ءبىزدىڭ قاسىرەتتى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان گرە­بەنششيكوۆ شىعارمالارىنان ءبىز, بۇگىنگى كۇننىڭ بارلىق وي­ران-توپالاڭىنا قاراماستان, ءۇمىتتى جانە نەعۇرلىم جارقىن بولاشاقتىڭ كورىپكەلدىگىن تابامىز». 

جازۋشى تۋرالى ايتقاندا وعان ءاردايىم قايتا-قايتا جۇگىن­گىڭ كەلەدى-اق. ءوزىنىڭ جوق­شىلىقتا وتكەن, تاقسىرەتكە تولى بالالىق شاعى تۋرالى ول قالاي ايتقان دەسەڭىزشى: «بالا­لىق, بوزبالا, جاستىق شاقتارىم باياعىدا ءوتىپ كەتتى-اۋ دەپ مەن ەشقاشان وكىنىپ كورگەن ەمەسپىن. بالكىم, بۇل مەنىڭ, قانشاما قات-قابات تىر­شىلىك تاۋقىمەتتەرى قاپا­لان­دىرسا دا, ءوزىنىڭ بۇگىنگى ءومىرىن ەڭ باقىتتى شاعى دەپ ەسەپتەيتىن از ادامداردىڭ ءبىرى ەكەندىگىمنەن بولار... ءيا, مەن ءوز ءومىرىمدى شىن مانىندە باقىتتى دەپ ەسەپتەيمىن, بالكىم, سودان دا ماعان ساپالاق سارىۋايىم­شىلدىق جات بولار. سول سياقتى, قولدارىندا مەندەگىگە قا­راعاندا اناعۇرلىم ارتىق مۇم­كىندىكتەرى بولا تۇرا, ءوز ءومى­رىن كوركەم ەتە المايتىن ادام­دارعا دەگەن اياۋشىلىق تا ما­عان جات».

مەن ءوزىمدى گرەبەنششيكوۆ شىعارما­شىلىعىن زەرتتەۋ­شىلەر قاتارىنا قوسپايمىن, جاي عانا ونىڭ عاجايىپ تالانتىن جان سالا قۇرمەتتەۋشىمىن. ا.كۋپريننىڭ مىناداي پىكىرى كەڭىنەن ءمالىم: ء«بىزدىڭ بۋىن ورىس ادەبيەتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ۋايىمداماي, الاڭسىز ولە بەرۋلەرىنە بولادى,.. ويتكەنى ءبىزدىڭ ورنىمىزدى جاس ءارى دارىندى گرەبەنششيكوۆ, چاپىگين جانە باسقالار باسادى». جازۋ­شى شىعارماشىلىعىنىڭ كو­لەمى دە قايران قالدىرادى.

زەرتتەۋشىلەرى ايشىقتاپ كور­سەت­كەندەي, شەتەلدە عۇمىر كەش­كەن 45 جىلدا ول ورىس جانە اعىل­شىن تىلدەرىندە 30 تومعا جۋىق كوركەم جانە كوسەمسوزدىك شىعارمالار, كوپتەگەن ولەڭدەر, ونداعان درامالار, اڭگىمەلەر, وچەركتەر جازعان. بۇل تىزبەنى ول اقش-تا وقىعان 600 دارىسپەن تولىقتىرۋعا بولادى. 

گەورگي دميتريەۆيچ گرە­بەن­ششيكوۆ شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ شەمونايحا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ۇستىنە, ول بىزگە جاي عانا جەرلەس ەمەس. بولاشاق جازۋشىنىڭ اكەسى كوشپەندىلەر حانىنىڭ ۇر­پاعى ەكەن. گرەبەنششيكوۆتىڭ ءوزى «جاۋشى. پومپەراگتان جولدانعان حاتتار» كىتابىندا اكەسى جايىندا بىلاي دەپ جازادى: «ول بالا كەزىنەن باستاپ قورلىق-مازاقتان, ۇرىپ-سوعۋدان كوز اشقان جوق, ونى حريستيان ەمەس دەپ تە جازعىردى. ارعى اتاسى التايدىڭ ءبىر حانى بول­عان سياقتى, ال اتاسىن ورىس­تار ءۇيىرلى جىلقىمەن بىرگە ۇرلاپ اكەتىپ, كىشكەنتايىنان قۇلدىققا سالعان. مىنە, ناق وسى سەبەپتەن اكەم دە جوقشىلىقتان جانە شاحتەردىڭ قۇلدىق قامى­تىنان ەشقاشان قۇتىلا ال­ماعان». شىعىستان تامىر تارت­­قاندىعى جازۋشىنىڭ بەت-ال­پە­تىنىڭ ازيالىق بىتىمىنەن دە ايقىن كورىنەدى. 

گرەبەنششيكوۆ ءوزىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن گەنەتيكالىق دەڭ­گەيدە سەزىنگەن. ءبىر قىزىعى, رە­ريح پەن گرەبەنششيكوۆ نيۋ-يوركتە ۇلەستەسىپ ۇيىمداس­تىر­­عان باسپا قازاقشا «الا­تاس» دەپ اتالدى. ايتقان­داي, گرە­بەن­ششيكوۆتىڭ قازاقشا ەر­كىن سويلەگەنىن ونىڭ كوپ­تەگەن زامانداستارى اتاپ كور­سەتتى, سونداي-اق جازۋشى شى­عار­ما­شىلىعىن زەرتتەۋشى سۆەت­لانا تسارەگورودتسەۆا دا سونى راستايدى. بۇل ونىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىنان, ەڭ الدىمەن «قارقارالى مەششانى» اتتى ەتنوگرافيالىق وچەر­كىنەن كورىنىس تاپ­قان. ءيا, گرە­بەن­ششيكوۆ شىعارما­شى­لى­عىندا قازاق تاقىرىبى ايتار­لىقتاي ەلەۋلى ورىن الا­تىن­دىعى ءسوزسىز. ول كەزىندە پولياك تىلىنەن گۋستاۆ زەلين­سكيدىڭ «قىرعىز» دەگەن پوەماسىن اۋداردى. 

قازاقستاننىڭ تەاتر ونە­رى­نىڭ قالىپتاسۋىندا دا جازۋ­شىنىڭ ەڭبەگى زور. «قازاق كسر» قىسقا ەنتسيكلوپە­دياسىنداعى (الماتى, 1991) «تەاتر» ماقا­لاسىنان مىناداي جولداردى وقيمىز: «رەۆوليۋتسياعا دەيىن­گى كەزەڭدە حالىق ونەرىنىڭ ساح­نالىق داستۇرلەرى دامي قويمادى. رەسەيدەگى 1905-1907 جىل­دارداعى رەۆوليۋتسيا قا­زاقستاننىڭ مادەني ومىرىندە ورلەۋ تۋعىزدى. گ.گرەبەن­ششي­كوۆ سيۋجەت نەگىزىنە قازاق حال­قىنىڭ تۇرمىسىن الا وتىرىپ «جاقسى جىگىت» پەساسىن (1907), ال ن.پ.اننەنكوۆا-بەر­نار ۇلتتىق ەپوس جەلىسىمەن «قامال» دراماسىن (1908) جازدى». ءبىر ايتارلىعى, پەسا تۇپ­نۇس­قاسىندا دا قازاقشا «دجاك­سى دجيگيت» دەپ اتالدى. ورىسشا اتاۋى جاقشا ىشىندە «دوبرىي مولودەتس» دەپ كور­سەتىلدى. اۆتور­دىڭ: «ورىس جانە قىر­عىز تىلدەرىندە كورسەتۋ ءۇشىن ەرتىس اتىرابىنىڭ قىر­عىز تۇرعىندارىنا ارنايمىن» دەگەن ارناۋ ءسوزى بار. پەسانىڭ ءبىرىنشى بەتىندە گرەبەن­ششي­كوۆتىڭ قولتاڭباسى: «مەنىڭ دوس­تارىمنىڭ ىشىندەگى ەڭ جاق­سىسى الەكسەي نيكولاەۆيچ بەلوسليۋدوۆقا. اۆتور. 1908 جىلعى 20 تامىز, سەمەي ق-سى». بۇل پەسانى 2004 جىلى ال­ماتى كىتاپحاناسىنان جازۋشى الەكساندر لۋحتانوۆتىڭ سىلتەۋىمەن ولگا تارلىكوۆا تاپتى. ونىڭ 2006 جىلى «مەديا-اليانس» باسپاسىنان شىققان «ا زا ستروكوي منە ۆيديتسيا سۋدبا...» كىتابىندا گرەبەنششيكوۆتىڭ ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعى تۋرالى اي­تارلىقتاي اۋقىمدى وچەرك جارىق كوردى. بۇعان دەيىن اتال­مىش پەسا جازۋشىنىڭ بىردە-ءبىر بيبليوگرافيالىق انىقتا­مالىعىندا كورسەتىلمەگەن ەدى. ءسويتىپ, گەورگي گرەبەنششيكوۆ قازاقتاردىڭ ومىرىنەن پەسا جازعان ءبىرىنشى جازۋشى, قا­زاق­ستان تاقىرىبىنداعى درا­ماتۋرگيانىڭ نەگىزىن قالاۋ­­شى بولىپ تابىلادى. قازاقتىڭ ءتول دراماتۋرگياسى ءسال كەيىنىرەك تۋدى – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭ­لىك-كەبەك» تراگەدياسى 1917 جىلى جازىلىپ, كورەرمەنمەن قاۋىشتى. 

گرەبەنششيكوۆ سىندى اسا كورنەكتى ءسوز زەرگەرىنىڭ ارقا­سىندا بۇكىل الەم قازاقتاردىڭ ءومىرى جايلى ءبىلدى. ءبىر عاسىردان استام بۇرىن, ياعني 1913 جىلى ول «باتىربەكتىڭ حاندىعى» پوۆەسىن جازدى. ون جىلدان كەيىن بۇل شىعارما پاريجدە باسىلىپ شىقتى. «اتاقتى حان اۋ­لەتىنىڭ ۇرپاعى قازاق (تۇپ­نۇس­قادا – قىرعىز – اۋدارماشى) باتىربەك سالت اتپەن ساقارادا سالقار اۋەندى ءان سالىپ كەلەدى. ۇشى-قيىرسىز كوك­جيەككە, قاپتالداسا قاتار تۇزەگەن, قارا مويىل بۇتالارى كومكەرگەن كونە قورىمدارعا قاراپ قويىپ... ەسكى داۋرەندى ەسكە ءتۇسىردى... ءوزى ءالى قارتايىپ تۇرعان جوق. بىراق بۇرىنعى زامان تۋرالى قاراباي شالدان ەستىگەنى كوپ. ءان دە الدەنەنى كوكىرەككە قۇيىپ جاتىر. ونىڭ مۇڭدى زارى سول ءبىر ساعىنىشتى داۋرەننىڭ سۇلباسىن سالاتىنداي. ونىڭ ۇستىنە, باياعىنى قازىرگىمەن سالىستىرساق, ەڭىرەپ جىلاعىسى كەلەدى: بۇرىنعىنىڭ ەلەسى دە قالماعان... ىلعي ءبىر ۇزىك-ۇزىك سۋرەتتەر...». 

بايان وسىلاي باستالادى. بالكىم, تىكەلەي جاناسىم ىزدەۋى­مىز جاراسا قويماس. دەسەك تە, اۆ­توردىڭ ءوزى حان ۇرپاعى ەكەندىگى تۋرالى دەرەكتى العا تارتپاي تۇرا المايمىز. 

«باتىربەكتىڭ حاندىعى» ءارى رەاليستىك, سونىمەن قاتار ءارى پوەتيكالىق شىعارما. اۆتور جانىنا جاقىن كەيىپ­كەرلەردىڭ بەينەلەرىن, قازاق­تىڭ ادەت-عۇرىپ­تارىن ۇلكەن سۇيىس­پەن­شىلىك­پەن, ءبىلىپ سۋرەت­تەيدى, دالانى اسقاقتاتا جىرلايدى. 

جىلدار ءوتتى. ءومىر وزگەردى, دالا دا وزگەردى. شاقىرىلماعان قوناقتار كەلدى. سۇراپىل اۋىر كەزەڭ تۋدى. پوۆەستە جالماۋ­ىز جۇتتىڭ جانتۇرشىگەرلىك سۋرەت­تەرى كوز الدىڭنان وتەدى. 

«دالا ءجانتاسىلىم ەتەردەي ىڭىرسىدى... ساحارا و شەتىنەن بۇ شەتىنە دەيىن جۇتتىڭ مۇز­داتقان سۋىق قۇشاعىندا قالدى. جايىلىمداعى جۇت قۇر­ساۋىن­داعى جۇزدەگەن مىڭ مال ءبىر-اق كۇننىڭ ىشىندە قىرعىن تاپتى, كوكتايعاقتا وندا­عان باقتاشىلار سەرەيىپ-سەرەيىپ اجال قۇشتى. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلار مەن ق ۇلىندار ءبىر-بىرىنە جابىسا ۇيلىعىپ توپ-توبىمەن, ساياقتانعان كەيبىرەۋى جالعىز-جالعىزدان ومبى قاردا تۇرعان قالپىندا ت ۇلىپ بولىپ قاتىپ قالدى. مۇز باسىپ, قارعا ورانعان ولار وزدەرىنىڭ تاپجىلماس ءولى تىنىشتىعىمەن ۇرەي ۇيالاتقان ۇسقىنسىز مۇسىندەر كورمەسىن ەلەستەتەر ەدى... ءار جەردە اتتاردىڭ قا­سىندا, سولاردىڭ جالىن قۇشىپ بىرگە قاتىپ قالعان, قۇددى ساۋىت كيگەندەي مۇز قۇرسانىپ, قارلى شىلتەرمەن ورنەكتەلگەن, تۇرعان, وتىرعان امبە جاتقان ادام مۇسىندەرىنەن كوز سۇرىنەدى. كۇللى دالادا كۇنى-ءتۇنى قاسقىرلاردىڭ قىرعىن تويى بولىپ جاتتى... قىسقى ۇزاق اشتىقتان ارىقتاپ ارسيعان ىزالى قاسقىرلار جىلقى ولەكسەلەرىنە اشكوزدەنە باس سالدى, سودان بويلارى تەز اۋىرلاپ, جىلقى ەتىنىڭ ارالىندا, قان-قان سۇيەكتەردىڭ ۇستىندە توق باسىپ جاتتى دا قويدى...».

شىنىن ايتقاندا, ءتىپتى وسىناۋ تاقىرىپ جانىنا ابدەن جاقىن سانالاتىن ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە دە سۇمدىق دالا قاسى­رەتىنىڭ وسىنشالىقتى قۋات-كۇشپەن سۋرەتتەلۋىن سيرەك كەز­دەستىرەمىز.

«كوپ جەرلەردە, كوك مۇز ۇستىندە اشتىقتان, ءونىمسىز ارەكەتتەن قاجىعان جىلقىلار سۇلاپ-سۇلاپ جاتا كەتكەن. ولار ەندى ەشقاشان تۇرمايدى, ەشبىر دىبىس شىعارماستان, ەشكىمگە شاعىنباستان ازاپپەن باياۋ ولەدى... ءالى جانى شىقپاعان ولاردى جاۋعان قار تىرىدەي كومۋدە. سول قاردى قالىڭ جالىنان جانە سۇيەكتەرىنە جالبىراپ ىلىنگەن تەرىسىنەن سىلكىپ تاس­تاۋعا ولاردىڭ ءالى كەلمەيدى. مال ءولىمىنىڭ كوپتىگى سونشا, جۇرت ولاردىڭ تەرىسىن سىپىرىپ ۇلگەرمەدى. كوپشىلىگىنىڭ ول جايلى ويلاۋعا شاماسى دا جوق – بايتال تۇگىل باس قايعى. ەسەسىنە ەكى اپتادان كەيىن سا­قاراعا ورىستىڭ الىپساتارلارى قاپتاپ كەلدى. ولار اقىلعا سىيمايتىن تومەن باعا بەرىپ, ءالى ءتىرى مالدىڭ تەرىلەرىن ساتىپ الا باستادى. ونىمەن قويماي, قازاقتاردى مۇردەلەردىڭ تەرى­سىن ءوز قولدارىمەن سويىپ سىپىرۋعا مىندەتتەدى. قىس­تاۋلارىنان الىستا, ۇسكىرىك ايازدا وسى قيامەت-قايىممەن ازاپ­­­تانعان ادامدار ءدال قاستا­­رىندا تويلاپ جاتقان الگى ىزالى اش قاسقىرلارعا ۇق­ساپ كەتتى. اقىرى سەرەيگەن جانۋار­لاردىڭ تەرىسىن سىپى­رۋ­دىڭ قيىندىعىن كورىپ, ال تىرى­­لەرىنىڭ ءبارىبىر سەسپەي قا­تاتىنىن بىلگەن قازاقتار ەندى تىم بولماسا تەرىسىن الىپ قالۋ ءۇشىن ۇيدەگى, قورالارىنداعى كو­­تەرەم سيىرلارى مەن جىلقى­لا­رىن پىشاققا ىلىكتىرە باستادى».

وسى كەزدە ساحاراعا ءبىر جاڭا ءدۇمپۋدىڭ, كونە عۇرىپتارعا جاۋ نيەتتەگى الدەبىر قۇبىجىقتىڭ قارا بۇلتتاي قاپتاپ ءتونىپ كەلىپ قالعانىن, بۇرىنعى ەركىن كوشپەلى تۇرمىستىڭ كۇنى بىت­كەنىن ءبارى سەزدى. ءتىپتى مىڭداپ جىلقى ايداعان ەڭ اتاقتى حان­داردىڭ, باي-باعلانداردىڭ وزدەرى ءبىردى-ەكىلى قارامەن جۇ­گەن ۇستاپ قالعاندا بۇدان ءارى ەل قايتىپ كۇن كورمەك, نە ىستەمەك؟.. اتتى ەردىڭ قاناتىنا بالايتىن قالىڭ حالىق قاۋىمى جاياۋلاپ قالعاندا قالاي كوشەدى, نە ءۇشىن كوشەدى؟.. 

باتىربەك وسىلاي ويلايدى. حاننىڭ ۇرپاعى. بۇكىل رۋلى ەلى حان دەپ اسپەتتەيتىن باتىر­بەك. ەندى ونىڭ كۇنى ءبىتتى. كوش­پەلىلەر تاريح ساحناسىنان كەتىپ جاتىر. ساحاراعا باسقا قوجايىندار كەلدى. ولار كەز كەلگەن كۇنى مالىن ايداپ اكەتەدى, كەز كەلگەن ساتتە جەر­گىلىك­تى جۇرتتى ۇرىپ-سوعىپ, قور­لاي الادى. كوپ ۇزاماي باتىر­­بەك تە تاقىر كەدەيگە اي­نالدى. ەڭ باستىسى, ساعى سىندى. ەندى اشتان ولمەس ءۇشىن جاڭا قوجايىندارعا جالداندى. تاپقان-تايانعان ولجاسىن سولارعا اپارىپ تابىستايدى...

«قارتايىپ ەڭكىش تارتقان باتىربەك ءوزىنىڭ حاندىق ءتۇر-تۇرپاتىنان ءالى ايىرىلماعان: قوي تەرىسىنەن تىگىلگەن جاڭا بەشپەنت, تۇلكى تىماق, ساپتاما بىلعارى ەتىك كيىپتى. سويتسە دە, جامان ارباعا جەگىلگەن ءارى ەرتتەۋلى الدىڭعى اتتىڭ شىلبىرىن تاس قىپ ۇستاعان ول اكەل­گەن وتىن-پوتىنىن جاراتپاي اشۋلانعان پىركانشىككە جارامساقتانا جىميىپ, ءوز تىلىندە ايتىپ جاتىر: «قالاي جامان؟.. جاقسى – ءوزىم جينادىم! الى-ىس تاۋعا شىقتىم, تونىمنان تامتىق قالمادى... بالا شىقتى تاۋعا, قاتىندار شىقتى, بارلىق اۋلەتىم شىقتى – تاماق كەرەك! قالاي جامان؟..». 

پىركانشىكتى ءجىبىتۋ ءۇشىن ول جۇقا عانا اپپاق قولىمەن ءوزىنىڭ كەۋدەسىن سيپالاپ, ورىس­شا بىلەتىن جالعىز ءسوزىن قاي­تالاي بەردى. 

– ا؟ پوجالۋيستا, سپاسيبو! پوجالۋيستا, سپاسيبو؟!»

ارىرەكتە اتاقتى بەكمىرزا حاننىڭ نەمەرەسى, تالدىرماش كەلگەن ۇزىن بويلى ىسقاق ۇن­جىر­عاسى ءتۇسىپ سالعىرت قانا تۇردى. بەت-ءجۇزى ءبىرتۇرلى تۇنە­رىپ, قارايىپ كەتىپتى...». 

بۇل قايعىلى وقيعا وسىلاي اياقتالادى. وسىلايشا باتىربەك حاندىعىنىڭ تاس-تالقانى شىعادى. 

ماعان «باتىربەكتىڭ حان­دىعى» كەكەسىن اتاۋ, ويت­كەنى, ونداي حاندىقتان ول كەزدە تامتىق تا قالماعان ەدى دەگەن قارسى ءۋاج ايتىلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ولاي ەمەس. ءار ادام­نىڭ ءوز حاندىعى, ءوز پاتشالىعى, ءوز كورولدىگى بار. اركىم ءوز الەمىندە پاتشا دا ءوزى, حان دا ءوزى, كورول دە ءوزى. قازاقى ۇعىمعا سالعاندا, ءار ادام ءوز الە­مىندە ءوزى بي, ءوزى ءتوس. ادام ءوزىنىڭ وسى الەمىنە ەشكىمنىڭ باسا-كوكتەپ كىرۋىنە, ونى تاس-تال­­قان ەتۋىنە جول بەرمەۋى كەرەك. سول جولدا قايت­پاي كۇرەسۋى ءتيىس. 

گەورگي گرەبەنششيكوۆ, ءتىپتى تۋعان ەلىن جوعالتسا دا, ءوز الەمىن ساقتاپ قالا الدى, بىلايشا ايتقاندا, ءوز حاندىعىن قۇلاتپاۋعا شاماسى جەتتى. ول مۇنى ناعىز حان ۇرپاعىنا ءتان بەك­زاتتىقپەن, ءسوز زەرگەرىنە ءتان تاماشا سۋرەتكەرلىكپەن جا­ساي ءبىلدى. 

ورىس شەتەلى ۇيىندە وتكەن گەورگي گرەبەنششيكوۆتىڭ 130 جىلدىعىنا ارنالعان كەشتىڭ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتور­ايىمى ا.دوتسەنكو مەنەن ءوز سوزىمدە كەلەسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋىمدى وتىنگەن ەدى: گ.گرە­بەنششيكوۆتىڭ شىعارما­شىلىعى تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىر-پايىمىڭىز قانداي جانە ونىڭ شىعارماشىلىعى قازىر كوكەيكەستى دەپ بىلەسىز بە؟ مەن سوندا بۇل ساۋالعا ءبىزدىڭ بەلگىلى ادەبيەتتانۋشىمىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى شە­رياز­دان ەلەۋكەنوۆتىڭ مىنا سوزدەرىمەن جاۋاپ قاتۋدى ءجون كورىپ ەدىم: «گرەبەنششيكوۆ تۇلعاسىنان ءبىز ءوز داۋىرىمىزگە ايرىقشا قاجەتتى جازۋشىنىڭ ۇلگىسىن, شىعارمالارى ءبىر حالىقتى ەكىنشىسىنە قارسى قويماي, قايتا قازاقستاندى مەكەندەيتىن ءارتۇرلى ۇلتتار ادامدارىنىڭ داستۇرلەرىنەن, مادەنيەتىنەن, ءومىر سالتىنان تۋىستاستىراتىن ورتاق نارسەلەر تابا بىلەتىن جازۋشىنى كورەمىز. وسىناۋ بەرەكەلى بايلىقتىڭ توتاليتارلىق قىسپاقتان كەيىن ءوز مادەنيەتىن قالىپقا كەلتىرىپ جاتقان قازاق ەتنوسى ءۇشىن قان­شالىقتى ما­ڭىزدى ەكەندىگى تۇسىنىكتى بولار دەيمىن».

گرەبەنششيكوۆ شىعارما­شىلىعى ءبىز ءۇشىن قازاق جەرىنىڭ سۇلۋلىعىن اسقاقتاتا تانىتۋى­مەن دە ەرەكشە قىمبات. الەم ادەبيەتىندە ءبىزدىڭ التايى­مىزدى وسىناۋ ءجاننات جەردىڭ پەرزەنتى, ورىس ءسوزىنىڭ زەرگەرى گەورگي گرەبەنششيكوۆ سياقتى سونشالىقتى شالقار شابىتپەن جىرلاعان, سونشالىقتى كوركەم سۋرەتتەگەن ادام كەمدە-كەم. جاسى ۇلعايعان شاعىندا گەورگي دميتريەۆيچ بىلاي دەپ جازىپتى: «دۇنيەدە نە­عۇرلىم ۇزاق جاساعان سايىن, جەر شا­رىنىڭ ەلدەرىن كوبىرەك كورگەن سايىن, كوكتورعىن ال­­تاي­دان الىستاعان سايىن ونىڭ تولاعاي جوتالارى مەنىڭ كوز الدىمدا ايبىندانا تۇسەدى, وسىناۋ ولكە تۋرالى ويل­اعاندا تىلمەن ءتۇسىندىرىپ بولماس راقاتقا كەنەلەمىن. سول سەبەپتەن دە ول جايىندا تاڭدانىپ-تامسانباي ايتا دا, جازا دا المايمىن... التاي مەنىڭ وتانىم بولعاندىقتان ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ شىق­قان جەرى, الەمنىڭ بەسىگى, جەر-جاھان­نىڭ قوڭىراۋى بول­عاندىق­تان, اتىنىڭ ءوزى قوڭىراۋ ۇنىن­دەي قۋاتتى ءھام ىزگىلىكتى بول­­عاندىقتان – اتىڭنان اينالايىن التاي!».

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى