تاستاعى قىز

ءبىرازدان سوڭ اڭعارداعى الاتاي قىستاۋىنا جەتىپ, قاراقابا وزەنىن بويلاپ جوعارى جۇرگەنىمىز ەسىمدە. مىنە, سول ساتتە بەتكەيدەگى جارتاستا بەينەلەنگەن بويجەت­كەننىڭ سۋرەتى كوزىمىزگە شالىنباسى بار ما؟! يەن تاۋداعى بۇل نە عاجايىپ؟.. ونى كىم, قاشان سالدى؟ تاستاعى وسىناۋ قىز سۇلباسىنىڭ استارىندا قانداي قۇپيا جاتىر؟ مىنە, سول ساتتە ءبىز وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ,  كوپ ۋاقىت داۋلاسقانبىز. اۋىلعا كەلىپ قاريالاردان سۇراستىرامىز دەپ جۇرگەندە اتتەستاتىمىز قولىمىزعا ءتيىپ, وقۋعا اتتاندىق. ءسويتىپ جارتاستاعى قىز سۋرەتىنىڭ تاريحىنا مويىن بۇرا المادىق».

اۆتور وسىنى بايانداي كەلىپ, ارادا 50 جىل وتسە دە التايدىڭ الاتاي اڭعارىنداعى ءوزى كورگەن عاجايىپتى ءالى دە ۇمىتپاعانىن, قازىر باسقا جەردە تۇرىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتسا دا سول جۇمباق جايتتى ءجيى ەسكە الاتىنىن جازىپتى. «وي سالارلىق وقيعاسى بار حات ەكەن», – دەگەنبىز سوندا ءبىز وعان ىشتەي. سويت­كەنبىز دە رەداكتسيالىق القا مۇشەلە­رىنەن پىكىر سۇراعانبىز. «ىزدەپ بارىپ كورۋ كەرەك. تابىلسا, امان-ەسەن تۇرسا عانا ەلدى حاباردار ەتكەنىمىز ءجون شىعار», – دەگەن-ءتىن ارىپتەستەرىمىز. ءوستىپ جۇرگەندە بيىل ەلبا­سىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جارىق كوردى ەمەس پە. مىنە, سونداعى: «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى», دەگەن تۇجىرىم­دامالىق ويعا بايلانىستى وسىدان ءبىر جىل بۇرىن گازەت وقىرمانى حابارلاعان جوعارىداعى تاقىرىپ بويىنشا ساپارعا شىعۋعا تۋرا كەلدى. 

...كولىكتە ءۇش ادامبىز. اتاپ ايتقاندا: باسىلىمىمىزدىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى ازامات قاسىم مەن كۇرشىم اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى سايات مادەنوۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى. «ەندى ازدان كەيىن بىزگە تاعى ءبىر ادام قوسىلادى, – دەدى ازا­مات تولاسسىز جاۋعان جاڭبىردان ميى شىعا ەزىلگەن جولعا قاراپ قويىپ. – ول – توسقايىڭ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ءاليجان بەتكەنباەۆ. كونەكوزدەر باراتىن جەرىمىزدى بىلەتىن ءارى تاستاعى قىز سۋرەتىنەن حابارى بار ادام مىنە, سول كىسى دەيدى. وسىدان ەكى اپتا بۇرىن الەكەڭنىڭ وزىمەن دە سويلەسكەنبىز. بەلگىسىز بەينەنى اعامىز سوڭعى رەت 1989 جىلى كورىپتى. سودان بەرگى سويقان سۋىقتار مەن قالىڭ قار كوشكىندەرىنەن امان قالسا, تابۋعا ءتيىسپىن دەپ وتىر».

وسىلاي اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتقانىمىزدا تاۋ ەتەگىندەگى تۇمان اراسىنان بۇعىمۇيىز اۋىلى مەن ونىڭ بەر جاعىنداعى كوپىردە تۇرعان ءاليجاننىڭ سۇلباسى دا كورىنگەن. جولباسشىمىزبەن امانداسىپ, ونىمەن اراداعى از-كەم تانىستىقتان سوڭ سايات كولىكتى بەتكەيگە بۇردى. سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا بۇل حح عاسىردىڭ باسىنداعى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ورىس-گەرمان مايدانىندا قولعا تۇسكەن تۇتقىندار كۇشىمەن سالىنعان جولدىڭ باسى ەكەن. سۇرلەۋ سورابى تار ءارى تايعاق. جاڭبىر سىركىرەپ جاۋىپ تۇر. توقتار ەمەس. توڭىرەكتى قالىڭ تۇمان قىمتاپ العان. مۇنداي اۋا رايى كەزىندە تاۋدى بۇزىپ, تاستى قاشاپ جاساعان مىنا قاپتال جولدىڭ ءار ءمۇيىسى مەن بۇرىلىسىنىڭ وتە قاۋىپتى ەكەنىن ەشكىم ايتپاسا دا ىشتەي ءوزىڭ سەزىپ, تۇسىنەسىڭ. سوعان قاراماي ءبىز مىنگەن «نيۆا» كولىگى ورگە قاراي تىرمىسا جىلجىپ كەلەدى. ءوستىپ وتىرىپ تورقۋىس جايلاۋىنا جەتتىك. ودان دارا اڭعارىن كوز ۇشىندا قالدىرىپ, الاتاي القابىنا اپاراتىن اسۋعا دا اياق باستىق-اۋ!

...ەتەككە ءتۇسىپ, ەسكى قىستاۋدىڭ جانىنان وتە بەرگەندە, باسىن كاتون جاقتان الاتىن قاراقابا وزەنى قايتادان الدىمىزدان شىقتى. تاۋ ءىشىن جاڭعىرىقتىرا ارقىراپ-كۇركىرەپ اققان ونىڭ دولى ەكپىنىنە ارەڭ شىداس بەرىپ تۇرعان اعاش كوپىرگە جاقىنداعانبىز. سول ساتتەن باستاپ-اق جولباسشىمىز ءاليجاننان مازا كەتتى دەيسىز. جولدىڭ قوس قاپتالىنا الما كەزەك كوز سالا وتىرىپ 4-5 شاقىرىمداي جەر جۇرگەن سوڭ: «وسى جەرگە توقتاڭدار!» – دەدى ول. كولىكتەن جاپاتارماعاي تۇسكەن ءبارىمىز توڭىرەككە كوز سالدىق. ەشتەڭە كورىنبەيدى. ءاليجان بولسا وڭ جاقتاعى مۇيىسكە بارىپ,  سونداعى جارتاس ماڭايىن شارلاپ ءجۇر. «وسى جەر سياقتى ەدى, – دەدى ءبىر مەزەتتە كۇمىلجي ءتىل قاتىپ. – ءيا, تاستاعى قىز سۋرەتى مىنا بۇرىلىستان وتە بەرگەندە بىردەن كوزگە شالىناتىن. سوڭعى رەت, ياعني, بۇدان 28 جىل بۇرىن كورگەنىمدە وسى ماڭايدا تۇرعان. الدە... ءيا, الدە... انا ءبىر جىل­دارداعى قاھارلى قىستا جاۋعان 2 مەترلىك قالىڭ قار كوشكىنى مىنا ءمۇيىستىڭ ءبىر بولىگىن  وپىرىپ ءتۇسىرىپ, ەتەككە الىپ كەتتى مە ەكەن؟..». 

– ابىرجىماڭىز. ىزدەگەن جوعىمىز مۇم­كىن الدىمىزدا شىعار. ويتكەنى بۇل باعىت­تاعى جۇمىسىمىزدى جاڭا عانا باستادىق قوي, – دەدى ازامات. 

– ءيا, – دەپ قوستادىق ءبىز ونى. – ءۇمىتىمىزدى ۇزبەي, ءالى دە ىلگەرى ءجۇرىپ كورەلىك. تابىلىپ قالار... 

وسىنداي ويمەن تاعى دا ەكى كوپىردەن وتتىك. ءبىر كەزدە اڭعاردى ازان-قازان ەتىپ اعىپ جاتقان وزەننىڭ جاعالاۋىنداعى قۇز-قيا­نىڭ ءبارى ءبىتتى. جول ەندى الاسا بەل-بەلەس­تەرگە ۇلاستى. سويتسەك بۇل مارقاكولدىڭ كاتون­قاراعايمەن شەكتەسەتىن ەڭ شەتكى تۇسى ەكەن.

اداسقانىمىزدى ءبىلىپ كەرى قايتتىق. ەندىگى بار ءۇمىت العاشقى ءجۇرىپ وتكەن جول بولى­گىندەگى جاقپارتاستاردا. «بايقاماي ءوتىپ كەتكەنىمىز جوق پا؟ سايدىڭ ەكى جاعىنداعى بەتكەيلەرگە مۇقيات قاراپ وتىرايىق», – دەيمىز بىرىمىزگە ءبىرىمىز. ءوستىپ وتىرىپ ءاليجان العاش ايالداعان, بىراق ەشتەڭە تابا الماعان باياعى مۇيىسكە كەلدىك. «وسى جەردە بولاتىن. كوكتەمگى قار سۋىنان قۇلاپ, مىنا كوش­كىننىڭ استىندا قالماسا», – دەدى كولىكتەن تۇسكەن ول ءاۋ باستاعى ءسوزىن قايتا­لاپ. ءسويتتى دە جەرگە ەڭكەيە باستادى. ويى بەتكەيدەگى سىرعىپ ءتۇسىپ, جول جيەگىندە ءۇيىلىپ جاتقان قالاقتاستاردى اۋدارىستىرىپ كورۋ بولسا كەرەك.

وسى مەزەتتە: ء«اي! ءبىز ىزدەپ جۇرگەن تاستاعى قىز سۋرەتى تۇر عوي, انە!» – دەگەن سايات­تىڭ داۋسى ساڭق ەتە ءتۇستى. مىنا سوزگە سەنەرىمىزدى دە, سەنبەسىمىزدى دە بىلمەگەن ءبىز الدىمەن ارىپتەسىمىزگە  قارادىق. سودان سوڭ بارىپ ول نۇسقاعان جاققا جاسقانشاقتاي كوز تىكتىك. بار ويىمىز ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەن جاقسى حابارمەن جۇرەگىمىزدى جىلىتىپ, ودان تۋعان قۋانىشتى ءون بويىمىزعا وبەكتەپ ۇستاپ تۇرۋ. ءسويتىپ ءۇمىت ءجىبىن ءۇزىپ الماي, جان-تانىمىزبەن ونىڭ شىندىققا اينالۋىن تىلەۋ. وسىنداي  سەزىممەن جو­عارىعا قاراساق... و, توبا! جولباسشىمىز اي­نالسوقتاپ جۇرگەن جارتاسپەن  ىرگەلەس, بىراق ودان  25 مەتردەي بيىكتەۋ تۇستاعى قيادا قالىڭ شاشى يىعىن جاپقان, قىناما بەلدى  قامزولى بار دوڭگەلەك ءجۇزدى بويجەتكەن بىزگە قاراپ تۇر. قىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتى مەن بولمىس-ءبىتىمى الدىمەن تاسقا وتكىر اسپاپ ارقىلى سىزىق رەتىندە سالىنعان. سودان سوڭ بارىپ سول ء ىزدى بويلاي اق جانە سارى بوياۋ جۇرگىزىلگەن. 

ەتەكتە تۇرعان ءبىز مىنە, وسىنى كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەننەن كەيىن بەلگىسىز بەينەنى وزىمىزشە الىس-جاقىننان بايقاپ قاراي باستادىق. سونداعى انىق كوز جەتكىزگەن ءبىر نارسەمىز ول تاستاعى قىزدىڭ قاي جاعىنان بارلاپ, باقىلاساڭىز دا ادامعا تىكە قاراپ تۇراتىندىعى دەر ەدىك. ءيا, وعان 50 مەتردەي قاشىقتىقتاعى جول ۇستىندە تۇرىپ قارسى الدىدان نەمەسە وڭ جاق پەن سول بۇيىردەن مويىن بۇرساڭىز, ءبارىبىر سىزگە بۇرىلىپ, جانارىن تىكتەۋمەن بولادى. سودان سوڭ بەتكەيدى قيالاي ءجۇرىپ وتىرىپ, بويجەتكەن بەينەلەنگەن جاقپارتاستى فوتوعا تۇسىرگەنىمىزدە, سۋرەتتىڭ ۇزىندىعى 1,5, ەڭ جالپاق دەگەن ەنى 0,5 مەترگە جۋىقتايتىنىن بىلدىك. تاعى ءبىر تاڭعالعانىمىز, تاستاعى قىز سۇلباسىنىڭ ءبىز جاقىنداعاندا كومەسكى, بۇلدىر تارتىپ, ال ەتەككە قاراي تۇسۋگە قام جاساپ الىس­تاعانىمىزدا, بار بولمىسىمەن اشىلىپ, انىق كورىنگەندىگى بولدى.

نەسىن جاسىرايىق, ىزدەگەن جوعىمىز تابىلىپ, ونى قايتا-قايتا كورىپ, سان مارتە سۋرەتكە تۇسىرگەننەن كەيىن اڭعارداعى وسى  مۇيىستەن كەتكىمىز كەلمەي-اق قويعانى. تاڭەر­تەڭنەن بەرى ءنار تاتپاعانىمىز ەسىمىزگە ءتۇسىپ, كولەمى كيىز ۇيدەي كارى سامىرسىن تۇبىندە جۇرەك جالعاۋعا وتىردىق. «سوندا بۇل سۋرەتتى كىم, قاشان سالعان؟» – دەيمىز جولباس­شىمىز ءاليجاننان سىر تارتىپ. «اۆستريالىق تۇتقىنداردىڭ ءبىرى, – دەدى ول. – اكەم كارلحاننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پاتشالىق رەسەي تۇسىندا 1913-1914 جىلداردان باستاپ كاتون مەن مارقاكول تاۋلارىن جيەكتەپ وتەتىن تاس جول سالۋ ويلاستىرىلادى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وعان جاۋاپتى شەنەۋنىكتەر ەرتىس وزەنىندەگى كەمە بارجاسىمەن 2000 ادامدىق جۇمىس كۇشىن بوران ايلاعىنا اكەپ تۇسىرەدى دە تەرەكتى قىراتىنان جۇمىستى باستاپ كەپ جىبەرەدى. ىشكەرتىننەن, ياعني رەسەيدىڭ باتىس تۇكپىرىنەن جەتكىزىلگەن بۇل ادامدار ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قولعا تۇسكەن مىسكىندەر ەدى. ولاردى ءىشىم-جەم, قونالقالىق باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ سول كەزدەگى جول قۇرىلىسىنا جاقىن وتىرعان قازاق اۋىلدارىنا جۇكتەلەدى. تۇتقىندارعا دەپ دايىندالعان كيىز ءۇي, جاپپا جانە قوي-ەشكىلەردى لاگەرگە الىپ كەتۋگە كەلگەن كەزەكتى ءبىر كونۆويدىڭ قۇرامىندا  اۆستريالىق جىگىت بولادى. ونىڭ كوزى سايداعى بۇلاق باسىندا تۇرعان قازاق قىزىنا تۇسەدى. جاستىققا ءتان ىشكى سەزىم بۇلقىنىسى ونى كەيىن اۋىلعا ءجيى الىپ كەلە بەرەدى. ءوزى تۇتقىن, ءدىنى باسقا جانە بۇرىن-سوڭدى ەشكىم كورىپ-بىلمەگەن بۇل بەيتانىس جاننان ەل ءىش جيادى. ءسويتىپ قىزدىڭ اۋىلى جول قۇرىلىسىنان  الىس جەردەگى تاۋ باۋرايىنا قونىس اۋدارادى. جىگىت بولسا عاشىقتىق سەزىمىنەن ايىعا المايدى. بويجەتكەندى ۇنەمى كوز الدىنا ەلەستەتىپ, جۇمىستان قولى قالت ەتكەندە, لاگەردىڭ قارسى بەتىندەگى جار­تاسقا ونىڭ بەينەسىن سالىپ قالدىرادى».

– سوندا مۇنى قاي كەزدە بولعان وقيعا دەپ پايىمداۋعا بولادى؟

– ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز. ءبىرىنشى دۇنيەجۇ­زىلىك سوعىس 1914 جىلى كۇزگە تامان باستالسا, باتىس مايدانىندا قولعا تۇسكەن تۇتقىندار ول كەزدە مۇندا بىردەن اكەلىنبەگەنى انىق. سەبە­بى جەردىڭ تۇبىندەگى گاليتسيا قايدا, قي­ىر شەتتەگى التاي قايدا؟ سوعان قاراعاندا 1915-1916 جىلدار شىعار دەپ شامالاۋعا بولادى.

– ءوزىڭىز تاستاعى بۇل قىز سۋرەتىن قاشان, قانداي جاعدايدا كورگەن ەدىڭىز؟ ونى سىزگە ەڭ العاش ايتقان كىم؟ 

– اكەم. ءيا, مىنا جارتاسقا اكەلگەن دە, كورسەت­كەن دە سول كىسى. 12-13-تەردەگى با­­لا كەزىم بولاتىن. جايلاۋداعى شوپان­دار تويىنان ارالارىندا ءبىزدىڭ وتباسى مۇ­شەلەرى بار ءبىر توپ ادام قايتىپ كەلە جات­قان. سولاردىڭ ىشىنەن اۋداندا پروكۋرور قىزمەتىن اتقاراتىن اعاي اكەمە قاراپ وسى جەردى سۇرادى. مەن ەڭ العاش بەلگىسىز بەينەنى مىنە, سوندا كورگەنمىن. ەكىنشى رەت 1989 جىلى دەپ جوعارىدا ايتتىم عوي. ول كەزدە سەمەي زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى 4-كۋرسىنىڭ ستۋدەنتى بولاتىنمىن. ءبىر ايلىق وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ كەزىندە موڭعوليادان ءوزىمىزدىڭ م.ي.كالينين اتىنداعى ەت كومبيناتىنا مال ايداپ اكەلۋگە ءتيىس ەدىك. سول تاپسىرمامەن شەكارانىڭ ارعى بەتىنە بارىپ, ودان الدىمىزداعى سيىر تابىندارى مەن قوي وتارلارىن جايا وتىرىپ ىلگەرى جىلجىپ كەلە جاتتىق ەمەس پە. الاتايعا جاقىنداعاندا بالا كەزىمىزدەگى كورگەن جارتاس ەسىمە تۇسكەنى. سوندا مىنا مۇيىستەن ءوتىپ بارا جاتىپ, جۇمباق سۋرەتتى اسىقپاي بارلاعانىم بار. سودان كەيىنگى كەلىپ تۇرعانىم وسى.

– ال اكەڭىز... كارلحان اقساقالدى ايتامىز دا. ول كىسى يەن تاۋداعى بۇل بەينەنى قاشاننان بەرى بىلەدى دەپ ويلايسىز؟

– سوعىستان كەيىنگى بالا كەزىنەن. قاريا قازىر 77-دە عوي. ەگەر اقساقالدىڭ سول كەزدەگى بالا­لىق شاعىن شارتتى تۇردە 11-12-لەردە ەدى دەپ الساق, ول 50-جىلداردىڭ باسىنا ساي­كەس كەلەدى.   

اڭگىمە اياقتالدى. سەبەبى بۇل تاقىرىپتا ەندى ءاليجاننان سۇرايتىن ەشتەڭە قالماعان سياقتى. وسىنى ويلاعان ءبىز قايتۋعا جينال­دىق. ءجۇرىپ كەلەمىز. الدىمىزدا جول... تاعى دا جول. ال كوڭىلىمىزدە, ءيا, كوڭىل تۇكپىرىندە تاستاعى قىز سۋرەتى. ول سونشالىق ءبىر شەدەۆر نەمەسە كوركەمونەردىڭ كەرەمەت كلاس­سيكالىق ۇلگىسى ەمەس. بار-جوعى تاس بەتىنە سىزىلعان قازاق قىزىنىڭ سۇلباسى. ەرەكشەلىگى – ودان تۋعان ادەمى اڭىز. مۇمكىن اقيقات تا بولار... ماسەلە, سول ءاف­سا­نانىڭ التاي ايماعىندا ءالى اي­تىلىپ كەلە جاتقاندىعى. سودان سوڭ, ءيا, سودان سوڭ ونىڭ قۇندىلىعى بۇل جادىگەردىڭ ءبىر عاسىر ۋاقىت وتسە دە جويىلىپ كەتپەگەندىگى. ءسويتىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن­دىگى. ءبىزدىڭ بىلگەنىمىز ازىرشە وسى. قالعانىن وسى ما­قالانى وقىعان ەل-جۇرت ءوز ەستىگەندەرى بولسا تولىقتىرا جاتار دەپ ويلايمىز. 

جانبولات اۋپباەۆ, "ەگەمەن قازاقستان"

شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانى, توسقايىڭ اۋىلى