اقجايىق: اسۋلار مەن اسقارلار

26-27 قازاندا استانادا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى

تاۋەلسىزدىك تامىرى  تەرەڭدە

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى  باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆپەن اڭگىمە

بابالارىمىز ەجەلدەن ەدىل مەن جايىق ارالىعىنداعى كەڭ بايتاق كەڭىس­تىكتى ەمىن-ەركىن جايلاپ كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. بۇگىنگى باتىس قازاقستان وبلىسى ءدال وسى جەردە, قوس قۇرلىق – ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان. ەدىل مەن جايىق و باستان جەردىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعان ولكە. كۇللى ەۋرازيانى قاباعىمەن جاس­قاپ, قاھارىمەن ىقتىرعان التىن وردا, اق وردا, دەشتى-قىپشاق, نوعاي ورداسى سياقتى ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەردىڭ وسى وڭىردە ىرگە كوتەرۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇدان بەرگى كەزەڭ­دەردە دە وسى ايماقتا ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تۋ تىكتى. بۇگىندە قۇرىلعانىنا 210 جىل تولىپ وتىرعان بوكەي حاندىعى مەن كۇنباتىس الاشور­دانىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى ايرىقشا. سونداي-اق بۇل ءوڭىر ىقىلىم زامانداردان باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىن جالعايتىن كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. مۇندا الەمدىك وركەنيەت پەن ءما­دەنيەت ۇشقىندارى ەرتەرەك بوي كوتەرۋى­نىڭ ءبىر سىرى وسىنداي تاريح تاعىلى­مىن­دا جاتسا كەرەك. ال ەگەمەن ەل قۇرامىن­داعى بۇگىنگى باتىس قازاق­ستان وبلىسى حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىق تورابى­نا اينالىپ وتىر. وبلىس باسشىسى ب.س.ىزمۇحامبەتوۆپەن ءتىلشىمىزدىڭ اڭگىمەسى ورەلى دە وركەندى وزگەرىستەر توڭىرەگىندە ءوربىدى.   – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, قا­زاق­­ستاننىڭ جاڭا تاريحى 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنان, ياعني ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كۇننەن باستالاتىنى بەلگىلى. جاسىراتىن نەسى بار, بۇل تۇستا ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن وبلىستىڭ جاعدايى ءماز ەمەس-ءتى. ويتكەنى, وداق كەزىندەگى ەكونوميكالىق بايلانىستار بىت-شىتى شىعىپ ءۇزىلىپ جاتتى. وسىنداي تىعىرىققا تاپ بولعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى باتىس قازاقستان وبلىسى ەدى... – ويىڭىزدى ءتۇسىندىم. بۇل ءوڭىر ماعان بۇرىننان دا وتە تانىس, ءارى وتە جاقىن بولاتىن. ويتكەنى, مەن باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ توعىسقان جەرىندە دۇنيەگە كەلدىم. كەيىن وسى ايماقتان ونشا قاشىق ەمەس ۋفا مۇناي ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, مۇناي ينجەنەرى ماماندىعىن الىپ شىقتىم. وسى كاسىبي ماماندىعىم مەنى گاز, مۇناي ءتارىزدى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرىنە جاقىن ورنالاسقان ورال وڭىرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن ىنتىزارلىق سەزىمىن دە تۋعىزعانى راس. سوندىقتان دا بۇل ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, جەرىنىڭ استىندا بۇعىپ جاتقان بايلىعىنىڭ يگىلىگىن كورۋى­نە سىرتتاي تىلەكشى بولىپ جۇرەتىنمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءوڭىر رەسپۋبليكا ءۇشىن دە, شەتەلدىكتەر ءۇشىن دە يننوۆاتسيالىق مانگە يە بولا باستادى. مەن بۇل تۇجىرىمدى قاراشىعاناق كەنىشىن يگەرۋگە قاتىستى ايتىپ وتىرمىن. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنىڭ وزىندە جاس تاۋەلسىز مەملەكەتكە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىن باتىل قويدى. كوپ كەشىك­پەي-اق رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ تا­بان­دى كوزقاراسى مەن ەلدىك ماڭىزى بار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلەرى كورىنە باستادى. ونىڭ يگىلىگىن رەسپۋبليكادا العاش كورگەن­دەردىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى. وداق تاراعان تۇستا تاس-تالقانى شىعىپ, قوندىرعىلارى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستە­گەننىڭ اۋزىندا كەتكەن كەنىشتى يگەرۋگە ەلباسىنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتىل­دى. ءونىمدى ءوزارا ءبولىسۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارت وسىلاي دۇنيەگە كەلدى. – تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدا­رىندا رەسپۋبليكانىڭ ءار ايماعىنىڭ تەك وزىنە عانا ءتان پروبلەمالارى مەن كۇرمەۋى قيىن ءجىپ سەكىلدى شەشىلمەستەي كورىنگەن ماسەلەلەرى بولعانى بەلگىلى. سول كەزەڭدە باتىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن بۇل قانداي پروبلەمالار ەكەنىن ايتا الار ما ەدىڭىز؟ – نەگە ايتپاسقا. تاۋەلسىزدىككە قولى­مىز جەتكەنگە دەيىن ورال قالاسىنداعى قارۋ-جاراق زاۋىتتارى مەن قورعانىس كا­سىپ­ورىن­دارى تىكەلەي ماسكەۋ مەن لە­نينگرادقا قاراپ كەلدى. مۇنداعى تەحنولو­گيا­لىق جەلىلەر ورتالىقپەن اجىراتىل­ماستاي, مىزعى­ماس­تاي بولىپ جىمداستى­رىلعان بولاتىن. بۇل جۇيەدەگى كاسىپورىن­دار ءونىم شىعارۋعا قاجەت شيكىزاتتان ءوزى­مىزدەن تەك قارا مەتالل عانا الىپ كەلگەن. قالعانى ماسكەۋدىڭ ءوزى­نەن تاسىمالدانعان. مىنە, وسى ءتىن ءبىر-اق كۇن­دە ءۇزىلىپ قالدى. ءسويتىپ, جاس ەگەمەن ەل­دىڭ باتىس قاقپاسىن­دا شوعىر­لانعان سترا­تە­گيا­لىق قورعانىس كاسىپورىن­دارىن جاڭا جاع­دايدا ءتيىمدى دە ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. سول كەزدەگى تاۋەل­سىز­دىك تالاپتارى­نىڭ ءبىرى دە وسى ەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇلاردى العاشقىدا كونۆەرسيالاۋ, ياع­ني حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار شىعارۋعا يكەمدەۋ باعى­تى ۇستالدى. الايدا, ەگەمەن ەل دەربەس قورعانىس قۇرى­لىمدارىن قۇرۋدى ويلاس­تى­رىپ وتىرعان كەزدە مۇنداي اسكەري-تەحنولوگيالىق جەلىلەردى جاپپاي جويۋ دا تاۋەل­سىز­دىك تالاپتا­رى­مەن ۇيلەسىم تابا المايتىن. بۇرىنعى ۆوروشيلوۆ اتىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا ەگەمەندى ەل­دىڭ تەڭىزدەگى شەكارا قىز­مە­تى­نە قاجەتتى كاتەرلەر مەن كەمەلەر جاساۋ ءوندىرىسى وسىلايشا جولعا قويىلدى. سونىمەن بىرگە, «مەتالليست» قارۋ-جا­راق زاۋى­تىنىڭ بازاسىندا باتىس قا­زاقستان ماشينا قۇراس­تىرۋ كومپانياسى قۇرىل­دى. قازىر بۇل ۇجىم رەس­پۋبليكاداعى ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ كوشباس­تاۋ­­شى­لارى قاتا­رىن­دا ەكە­نى باتىسقازاق­ستاندىق­تار ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. بۇل ىرگەلى كاسىپ­ورىننىڭ ەگەمەن ەل مۇددەسىنە قىز­مەت جا­ساۋى ءۇشىن ەل­باسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇل­كەن قول­داۋ كورسەتتى دەپ سانايمىز. ويتكەنى, نۇر­­سۇلتان ءابىش ۇلى اق­جايىق­­قا كەلگەن ساپار­لا­رى كەزىندە كومپانيا ۇجى­مىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, الدا تۇرعان مىندەت­تەر­دى اي­قىنداپ بەردى. سون­داي-اق مۇنداعى ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەر­لەر­دى ۇلت­تىق كادرلارمەن تولىق­تىرۋ جونىندە تەرەڭ وي سا­باق­تادى. بۇگىندە مەم­لەكەت باسشىسى قوي­عان وسى­ناۋ تالاپتار ويداعى­داي ورىندالىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, سول كەزدە ورال ءوڭىرى ءۇشىن تاعى ءبىر پروبلەما كەشەگى كسرو-نىڭ مۇراگەرىندەي كورىنە­تىن الىپ ەل – رەسەيدىڭ الدىنداعى ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىك بو­لاتىن. سول تۇستاعى دەرەكتەر توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رەسەي ەنەرگەتيكتەرىنە كىرىپ­تار­لىعى 90 پايىزعا جەتكەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى, بۇل كەزەڭدە رەسپۋبليكانىڭ شەكارالاس ءوڭىرى قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر جۇيەسىنەن تىم وقشاۋ ورنالاسقان ەدى. قاشاندا كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا ەمەس پە؟ رەسەيلىكتەر ورال ءوڭىرى تۇتىناتىن ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ باعاسىن كوتەرىپ وتىردى. ءسويتىپ, وبلىس رەسەي ەنەر­گەتيكتەرى الدىنداعى قارىزعا بەلشەسىنەن باتتى. جاع­داي وسىلاي جالعاسا بەرسە, وب­لىس تۇرعىن­دارى­نىڭ «كۇندەرى قا­راڭ» بولا­تىنى انىق ەدى. مىنە, وسىنداي كۇردەلى جاع­دايدا شۇعىل تۇردە ءوڭىر­دى ەنەرگە­تي­كا­لىق تاۋەل­­سىزدىككە جەت­كى­زۋ­دىڭ جول­دارى بەلگىلەن­دى. ءاسى­رە­سە, سوڭعى ءتورت-بەس جىل­­دا بۇل ءىس تاماشا ناتيجە بەردى. اي­ماق­تا ەنەر­گە­ت­ي­كا­لىق يم­پورت­تىڭ ۇلە­سىن 90 پايىزدان 2 پا­يىزعا دەيىن ءتو­مەن­دەتۋگە جول اشىلدى. تاۋەلسىزدىك ال­عان كەز­­دەگى ەكىنشى پروبلەما ءور­كەنيەت كو­شىنە بەت بۇر­عان زاماندا ەل تۇر­عىن­دا­رىنىڭ كومىر, قي تاسىپ, وت جا­عىپ, ونىڭ ك ۇلىن شى­عارىپ ماشاقات كورىپ وتىر­عانى ەدى. وبلىس ورتالىعىن­دا­عى ءار ءتۇرلى ءون­دىرىستىك كاسىپ­ورىن­دار مەن زاۋىت-فابري­كا­لار دا كومىر­مەن, كۇيەسى كوپ سۇيىق وتىن – مازۋتپەن جۇ­مىس جاساپ جاتتى. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ونىڭ ءبارىن ارزان دا ءتيىمدى, ءارى تازا وتىن تابيعي گازدى تۇتىنۋعا كوشىرۋ ءىسى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلدى. بۇگىندە وب­لىس­تىڭ بار­لىق اۋ­دان­­دارىنىڭ تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىن­نىڭ پايداسىن كورىپ وتىر. – وتكەن قىركۇيەك ايىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىسقا ەكى كۇندىك جۇمىس ساپارى كەزىندە تاۋەل­سىزدىك جىلدارى ورال وڭىرىندە بولعان ءوز­گە­رىستەردى وڭ باعالادى. بۇعان قوسا­رى­مىز, ساپار قورىتىندىسى بويىنشا ەل­با­سى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ىسىندە وبلىستا تىندىرىلعان ىستەر مەن جا­سالعان جوبالارعا بايىپتى باعا بەر­گەن-ءدى. بۇل – ناۋقاندىق شارا ەمەس. ۇلكەن ستراتەگيالىق ءمانى بار ءىس. ونىڭ ۇزاق مەر­­زىمدى سيپات الۋى دا العاشقى ويى­مىز­­دى شەگەلەي تۇسەدى. باقتىقوجا سالا­حات­دين ۇلى, ەندىگى كەزەكتە ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلا­مانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ماسەلەگە توقتالا كەتسەڭىز. – ءبىز تەك بىرىڭعاي مۇناي-گاز ءوندىرىسى­نەن الىناتىن ەكونوميكالىق وسىمگە تاۋەل­دى بولماۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ قويىپ وتىر­عان تالابى وسىنداي. سوندىقتان دا نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى رەسپۋبليكانى قار­قىن­دى دامىتۋ ءىسىنىڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. نەگىزگى ماسەلە مۇنداي جو­با­لاردىڭ ۇشى قيىرى جوق تىزبەگىندە ەمەس, سان مەن ساپا­نىڭ ۇيلە­سىم تابۋىندا. قولعا الىنعان ين­دۋس­تريا­لىق جوبا­لار­دىڭ ءومىر­شەڭ­­دى­گىندە. باعدارلا­ما­نى ىسكە اسى­رۋ­داعى باستى ولشەم وسىنداي. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ با­عى­تىن كوزدەيتىن باع­دار­لا­مانىڭ باسەكە­گە قابىلەت­تى­لى­گى جو­­عا­رى بولۋعا ءتيىس. ءايت­پەسە ول جارتى­كەش كۇشىندە قالىپ قوي­ماق. ءبۇ­گىنگى باستى ماقسات – وسى ۇدەدەن كورىنۋ. ءوڭىر­دەگى يندۋستريا­­لىق جو­بالار بارى­سى­نا تالداۋلار جا­سا­عان كەزدە جەرگىلىكتى ءوندىرىس­شىلەر يمپورت كو­لەمىن بارىنشا ازاي­­تىپ, ەكسپورتقا باعىتتالعان ءونىم­دەردى بارىنشا مو­­­ل­ىراق ءون­دىرۋگە باعىت ۇستاپ وتىر­­­عا­نىن كو­رە­مىز. بۇگىنگى كۇنى وب­­لىس­تاعى يندۋستريالىق-ين­نو­­ۆاتسيا­لىق جوبالار شو­عى­رىندا قا­زاق­ستان­دىق ۇلەستىڭ اجەپ­تاۋىر ۇل­­عاي­عا­نى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە. ەندىگى جەردە اقجايىق ءوڭىرى­نىڭ تەك وزىنە عانا ءتان تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن اتاپ وتە الامىن. مۇندا ءىرى ءوندىرىس ورىن­دارى­نىڭ جانىنان كىشى كاسىپورىندار مەن سەرۆيستىك كومپانيالار قۇرىلۋ ۇستىندە. بۇل شاعىن قۇرىلىمدار الىپ ءوندىرىس­تەر­دىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋ­گە قىزمەت جاساماق. ين­دۋس­تريالىق جوبالار­دى جان-جاقتى قانات قاقتىرۋداعى باس­تى ماقسات وبلىس ەكونو­مي­كاسىن بۇدان دا بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ بول­ماق. سونداي-اق بۇل – ءوز كەزەگىندە ءجۇز­دەگەن, مىڭ­داعان جاڭا جۇمىس ورىندارى, رەنتابەلدى ءون­دى­رىس ءجا­نە جو­عارى ونىمدىلىك دەگەن ءسوز. – سونىمەن, ءسوز ءتۇيىنى وزىڭىزدە. – سوڭعى جىلدارى ورال وڭىرىندە ءجۇ­زەگە اسقان الەۋمەتتىك جوبالار تۇرعىن­دار­­دىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. ىنتى­ماعى مەن بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان اق­جايىق اي­ماعىنىڭ تۇرعىندارى ءبىر جاعا­دان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ تاۋەل­سىزدىكتى باياندى ەتۋ با­عىتىندا الاڭسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءوڭىر­دەگى ازاماتتىق قو­عام ينستي­تۋت­تارى وكىل­دەرى دە جا­يىقتاعى جاسامپاز جوبا­لار­عا قولداۋ كورسەتۋدە. ولار بىتكەن ىسكە سىنشى بولماي, ىسكەرلىك ۇسىنىستار مەن وي-پىكىر­لەرى جانە ناقتى تىندىرعان ىستەرى ارقىلى وبلىستىڭ العا قاراي دا­مۋىنا ۇلەستەرىن قوسۋدا. ءيا, ءبىزدىڭ بارلىق جەڭىس­تەرىمىز بەن تابىس­تارى­مىز­دىڭ ءتۇپ تامىرى مەن قاينار كوزى – تاۋەلسىزدىكتە. بارشا وتانداستارى­مىز وسى اقيقاتقا جۇگىنەر بولسا, تاۋەل­سىز­دى­گىمىز دە سوعۇرلىم تۇعىرلى بولا بەرمەك. دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن تاعى ءبىر اكسيوما, اقيقات بار. بۇل – تاۋەلسىزدىك تا­مىرى تىم تەرەڭدە ەكەندىگى. ونى وزىنەن-ءوزى كەلە قالعان, ءبىر-اق كۇندە باسىمىزعا قو­نا قالعان باق قۇسى دەپ ويلاعاندار وڭ­باي قاتەلەسەدى. تاۋەلسىزدىك – بابالارى­مىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمان-مۇرات­تارى­نىڭ, سو­عان جەتۋ جولىنداعى كۇرەس­تەرى مەن ءىس-ارە­كەتتەرىنىڭ بۇدان جيىرما جىل بۇرىن عانا ناتيجە بەرۋى. وسىنى ۇمىتپايىق. – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, كۇنى ەر­تەڭ ەلوردامىز استانادا وبلىستىڭ كۇن­دەرى باستالماق. بۇل شاقتا ءوڭىر وكىلدەرى استانا جۇرتشىلىعىنا تاۋەل­سىزدىك جىل­دارىندا جەتكەن ۇلان-عايىر جەتىستىكتەرىن پاش ەتپەك. ەندەشە, ءبارى دە ءساتتى بولسىن دەمەكپىز. اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن.   مەتاللۋرگيا وڭدەۋشى باعىتقا بەت بۇردى كۇللى ەلىمىزدەگىدەي اقجايىق وڭىرىندە دە يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق باعدارلاما تىڭ كۇش­پەن باستالىپ, جالعاسۋدا. ەلبا­سىنىڭ ءوزى اتالمىش باعدارلا­مانى «مەملەكەت پەن تاۋەلسىز­دىكتى قۇرۋمەن ماڭىزى بىردەي مەملەكەتتىك تاپسىرما» دەپ با­عالادى. ويتكەنى, نارىقتىق قا­تى­ناس, كۇنىنە مىڭ قۇبىلاتىن الەمدىك كونيۋنكتۋرا جاعدايىن­دا شيكىزاتتىق باعدارمەن الىسقا ۇزاۋ قيىن. سوندىقتان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرا وتى­رىپ, الەمدىك يننوۆاتسيالىق ەكو­نو­ميكاعا قوسىلۋىمىز كەرەك. وسى باعىتتاعى جوبانىڭ ءبىرى اۋىل-ايماقتاعى كەرەكسىز جاتقان مەتالل سىنىقتارىن وڭدەپ, دايىن ءونىم الۋعا جول اشادى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا «باتىس جول قۇرىلىس» جشس-ءنىڭ بالقىتۋ-پروكات تسە­حىن ۇيىمداستىرۋ جوباسى جان­دان­دىرىلماق. كومپانيا 2007 جىلدان بەرى مەتالل پروكاتى ءونىم­دەرىن ءوندىرىپ, وبلىستىڭ ءجا­نە ەلىمىزدىڭ استانا, قاراعان­دى, اقتوبە, اتىراۋ, اقتاۋ ءوڭىر­لە­رىنىڭ سۇرانىستارىن وتەۋدە. الاي­دا, پروكات تۇرلەرىن شىعارۋعا قاجەتتى مەتالل قۇيمالاردى قا­راعاندىدان ساتىپ الىپ كەلەدى. نارىق جاعدايىندا ونى تاسى­مال­داۋ شىعىنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, شيكىزات باعاسىنىڭ تۇ­راق­سىزدىعى ەكونوميكالىق جا­عى­نان ءتيىمسىز. سوندىقتان كومپانيا وسى جاڭا يننوۆاتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل-اي­ماقتا قولدانىستان شىققان مەتالل قالدىقتارى جەتىپ ارتىلا­دى. جەر-جەردە مەتالل وتكىزۋ بيزنەسى گۇلدەپ تۇر. بىراق ونىڭ قىزىعىن وزگە ەلدەر كورۋدە. اتال­­مىش جوبا ىسكە اسقان جاع­دايدا, كاسىپورىن شيكىزات تاسىمالداۋ­دان قۇتىلادى. قارا مەتالل قال­دىقتارى شەت ەل اسپاي-اق ءوزىمىز­دە, ياعني يندۋكتسيالىق پەشتەردە بالقىتىلىپ, تەمىر بۇرىش, شۆەل­لەر, دۆۋتاۆر سىقىلدى قۇ­رىلىسقا قاجەتتى ماتەريالدار شىعارىلادى. – بيىل ناۋرىز ايىندا تۇرىك­تىڭ «5م Electromehanic Ticaret Itd» فيرماسىمەن قۇيمانى ۇزىك­سىز قۇيۋ جەلىسى مەن ءۇش بالقىتۋ پەشىن جاڭارتىپ, جەتىلدىرۋ ءجو­نىندە كەلىسىم-شارت جاسادىق. قۇ­رال-جابدىق تۇركياعا جونەل­تىلدى. جەلتوقسان ايىنا قاراي جاڭعىرتىلعان جابدىق كەرى جەتكىزىلەدى. سودان كەيىن تۇرىك ما­مان­دارى قۇرال-جابدىقتى ورناتۋ, ىسكە قوسۋ جۇمىستارىن اتقا­رىپ, جەرگىلىكتى مامانداردى وقى­­تىپ, ۇيرەتەدى. الداعى تاۋەل­سىزدىك كۇنى قارساڭىندا قارا مەتالدى العاش رەت تاجىريبەلىك بالقىتۋ ءراسىمىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جوبا 2012 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ىسكە قوسىلماق, – دەدى ءوز اڭگىمە­سىندە اتالمىش كومپانيا ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى ماقسات بيسەمبيەۆ. كومپانيا باسشىلىعىنىڭ اي­تۋىنشا, ولاردىڭ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس جوعارى. قازاقستان رىنوگىنا مۇنداي ونىمدەرى رەسەي مەن ۋكراينادان تاسىمال­دانادى. تاياۋدا عانا كورشىلەس رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستا­رى­نان, تۇركىمەنستاننان كاسىپ­كەر­لەر كەلىپ, تۇراقتى بايلانىس ور­ناتۋعا نيەتتەرىن بىلدىرگەن. سامارا, ورىنبور وڭىرلەرىنە ءونىم وتكىزۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. بۇگىندە ەلىمىزدەگى «ستال­نوي دۆور» جشس, «اگيس-تەمير», «تيتان-مەتالل», «ۋرالمەتاللينۆەست», «كازتەميركونتراكت» جانە وزگە دە ءىرى مەتالل ترەيدەرلەرىنە ءونىم تۇرلەرىن وتكىزۋ جايىندا كەلىسىم-شارتتار جاسالعان. جوبا ىسكە اسقان جاع­دايدا, شارشى شويىن قۇيمانى ەكسپورتقا شىعارۋ مۇمكىن بول­ماق. سونداي-اق ورتاق كەدەندىك كەڭىستىك جاعدايىندا جوبانى شيكىزاتتىق بازامەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋ قيىن ەمەس. جوبانىڭ قۇنى 1 ميلليارد 30 ميلليون تەڭگە شاماسىندا. وتكەن جىلدان باستاپ «بيزنەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» باعدار­لاماسىنا ەنگەن كاسىپورىن 12 پايىزدىق نەسيە الىپ, ونىڭ 7 پايىزىن كومپانيا تولەۋدە. قال­عان 5 پايىزىن مەملەكەت وتەيدى. «بۇل 5 پايىزدىڭ ەسەبىنەن ۇجىمداعى جۇمىسشىلار­دىڭ جالاقىسىن وسىردىك جانە مەتاللۋرگتەر كۇنىنە وراي سىياقى بەردىك. جوبانىڭ تيىمدىلىگى زور. 200 ادامعا جۇمىس ورنى اشىلادى. سالىق تولەم­دەرى وسەدى. قازاقستان رىنوگىن­داعى وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ ۇلەسى ارتادى, – دەيدى ماقسات تەل­مان­ ۇلى. – ال, جۇمىسشى كادر­لا­رىن دايارلاۋدى كاسىپتىك ليتسەيلەرمەن, كوللەدجدەرمەن بىرىگىپ شەشۋدى ويلاستىرۋدامىز». ورالدا قولعا الىنعان تىڭ جوبا ەلىمىزدىڭ مەتاللۋرگيا رى­نو­گى­نىڭ شيكىزاتتىق باعدار­دان وڭدەۋشى باعىتقا وتكەنىنىڭ جارقىن ءبىر مىسالى بولادى دەگەن سەنىم زور. گۇلنار شاڭگەرەي. سۋرەتتە: مەتالل بالقىتۋ تسەحىندا.   دەرەك  پەن  دايەك ونەركاسىپ وبلىس بويىنشا ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 1995 جىلعى 12,3 ميلليارد تەڭگەدەن 2010 جىلى 990,1 ميلليارد تەڭگەگە, ياعني 80 ەسەگە ءوستى. وسى ۋاقىتتا وبلىس ەكونوميكاسىنداعى ونەركاسىپ ونىمدەرى­نىڭ ۇلەس سالماعى 20,7 پايىزدان 53,2 پايىزعا ۇلعايدى. ونەركاسىپ سالاسىندا تاۋ-كەن ءوندىرىسى 89 پايىزدى قۇرايدى. تابيعي گاز ءوندىرۋ 1995 جىلمەن سالىستىر­عاندا 5,9 ەسەگە, گاز كوندەنساتى 4,6 ەسەگە ءوستى. وڭدەۋ ونەركاسىبى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1995 جىلعى 7 ميلليارد تەڭگەدەن 2010 جىلى 83 ميلليارد تەڭگەگە, ياعني 12 ەسەگە ءوستى. وبلىس بويىنشا جالپى ايماقتىق ءونىم كولەمى 1995 جىلى 25 ميلليارد تەڭگە بولسا, 2010 جىلى 1049 ميلليارد تەڭگەگە, دەمەك 42 ەسەگە ءوستى. جالپى ايماقتىق ءونىم ءاربىر جان باسىنا شاققاندا 38,5 مىڭ تەڭگەدەن 1 730 مىڭ تەڭگەگە نەمەسە 45 ەسەگە ءوستى. رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى بويىنشا وبلىستىڭ ۇلەسى 2,7 پايىزدان 4,8 پايىزعا ۇلعايدى. ينۆەستيتسيالىق جوبالار 2010 جىلى وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە ايماق­تىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 9 ينۆەس­تيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ولاردىڭ ەڭ باستىلارى – 54 مۆت گاز تۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى, «قاراشىعاناق – ورال» گاز قۇبىرىنىڭ 2-كەزەڭى, ميا تامىرىن وندەۋ زاۋىتى, 8600 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭى, مەتالل قۇرىلعىلارىن ىستىقتاي مىرىشتاۋ ءوندىرىسى, پوليەتيلەن تۇربالار شىعارۋ تسەحى, چينارەۆ كەن ورنىندا تازارتىلعان گاز قوندىرعىسى قۇرىلىسى جانە تاعى باسقالارى. 2011-2013 جىلدارى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدارلاما بويىنشا جالپى سوماسى 164 ميلليارد تەڭگەگە 22 جوبا ىسكە اسىرىلادى, ونىڭ 4-ءۋى بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىستىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا 2000-2010 جىلدارى 1 800 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. سونىڭ ىشىندە 684 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە 38 پايىزى شەتەلدىك جانە 62 پايىزى وتاندىق ينۆەستيتسيا. اۋىل  شارۋاشىلىعى 2010 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 52,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, 1995 جىلمەن سالىستىر­عاندا 9 ەسەگە ارتتى. تۇرعىنداردى ەرتە پىسكەن جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جىلى­جاي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ, سوڭعى ءۇش جىلدا 15 جىلىجاي سالىندى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنا وبلىستا جالپى القابى 14,1 مىڭ شارشى مەتر 28 جىلىجاي بار. قازىرگى تاڭدا وبلىستا 400 مىڭنان استام ءىرى قارا مالى, 1 ميللوننان استام قوي مەن ەشكى, 80 مىڭنىڭ ۇستىندە جىلقى بار. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتتارىن قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ ماقساتىندا 2000-جىلداردان باستاپ وبلىستا ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ, وندىرىستەر قايتا جاڭعىرتىلدى. سونىڭ ىشىندەگى ءىرى جوبالار: ورال قالاسىندا جىلىنا 52 ميلليون دانا جۇمىرتقا وندىرەتىن قۇس فابريكاسى, قۋاتى تاۋلىگىنە 150 توننا بيدايدى قايتا وڭدەيتىن ديىرمەن كەشەنى, جىلىنا 7,4 مىڭ توننا ماي وندىرەتىن زاۋىت, 8,6 مىڭ باس ءىرى قارا مالىنا ارنالعان ءىرى بورداقىلاۋ الاڭى. شاعىن كاسىپكەرلىك 2010 جىلى شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 34 مىڭعا جەتتى. بۇل سالادا 64 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى. ولار جىلىنا 104 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارىپ, قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتەدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدار­لا­ماسى شەڭبەرىندە ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇنى 12,3 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 48 جوبانى ماقۇلدادى. وسى جوبالار بويىنشا 1000 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلماق. قۇرىلىس قۇرىلىس جۇمىستارى­نىڭ كولەمى 2010 جىلى 1995 جىلمەن سالىستىر­عان­­دا 34 ەسەگە نەمەسە 2,4 ميلليارد تەڭگەدەن 81 ميلليارد تەڭ­گەگە ءوستى. 1995 جىلى 70,4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنسا, 2010 جىلى ونىڭ كولەمى 207,4 مىڭ شارشى مەترگە جەتتى. تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ تۇرعىنداردى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ 2002 جىلى 31 پايىز بولسا, 2010 جىلى 64 پايىزعا جەتتى. تابيعي گازبەن قامتۋ ەلدى مەكەندەردى تابيعي گازبەن قامتۋدا اۋقىمدى جۇ­مىستار اتقارىلدى. بار­لىق 12 اۋدان ورتالىعىنا تابيعي گاز جەتكىزىلدى. اۋىل­دىق جەرلەردەگى 185 ەلدى مەكەنگە گاز باردى, 95 اۋىل­دىق وكرۋگ تابيعي گاز­عا قوسىلدى. 2007 جىلى وب­لىس بويىنشا ەلدى مە­كەن­­دەردىڭ 67,6 پايىزى گازعا قوسىلسا, بيىل 84 پايىزعا جەتتى. بۇل باعىت­تاعى جۇ­مىس­تار ودان ءارى جالعاسۋدا. ينفلياتسيا ينفلياتسيانىڭ جالپى دەڭگەيى 1995 جىلعى 152,7 پايىزدان 2010 جىلى 107,2 پايىزعا تومەندەدى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسى­نىڭ يندەكسى 138,8 پايىز­دان 110,1 پايىزعا ءتۇستى. ءبىلىم بەرۋ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قار­جىلاندىرۋ 1997 جىلعى 2,3 ميلليارد تەڭگەدەن 2010 جىلى 30 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتتى نەمەسە 13 ەسەگە ءوستى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىستا 66 جال­پى ءبىلىم بەرەتىن جانە ار­ناۋلى ورتا مەكتەپ, 14 مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيە بەرەتىن مەكەمە سالىندى. بالالاردى مەكتەپ جا­سى­نا دەيىنگى تاربيە بەرۋ مەكەمەلەرىمەن قامتۋ 1995 جىلى 20,9 پايىز بولسا, «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلعان جۇ­مىس ارقاسىندا بۇل كورسەت­كىش 93,2 پايىزعا جەتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن قارجىلاندىرۋ 1,5 ميل­ليارد تەڭگەدەن 22 ميلليارد تەڭگەگە ءوستى نەمەسە 14,6 ەسەگە ارتتى. تاۋەلسىز­دىك جىلدارى وبلىستا 76 زاماناۋي تەحنيكامەن جاب­دىقتالعان نىساندار سا­لىن­دى جانە 347 نىسان كۇر­­دەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. وسى جىلدارى وبلىس تۇر­عىندارىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 63,9-دان 68,4-كە دەيىن, ياعني 4,5 جىلعا كوبەيدى. انا ءولىمى 68,5-تەن 8,3-كە (100 000 ءتىرى تۋعاندارعا شاققاندا), بالالار ءولىم-ءجىتىمى 26,2-دەن 13,87-گە (1000 ءتىرى تۋ­عاندارعا شاققاندا), تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋ­شى­لىق 104,8-دەن 95,7-گە (100 000 ادامعا شاققاندا) ازايدى. جۇمىسپەن قامتۋ جۇمىسسىزدار سانى 2010 جىلى 1995 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 41,1 پا­يىزعا ءتو­مەندەدى. جالپى جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى 10,8 پايىز­دان 5,6 پايىزعا ءتۇستى. ازا­ماتتاردى ەڭبەك­كە ورنا­لاس­تىرۋ 1995 جىل­عا قاراعان­دا 6,6 ەسەگە ارت­تى (2,8 مىڭنان 18,5 مىڭ ادامعا جەتتى). ورتاشا ايلىق اقى 1995 جىلى 3616 تەڭگە بولسا, 2010 جىلى 80 101 تەڭ­گەگە جەتتى. ءاربىر جاننىڭ ايلىق ورتا تابىسى 1 405 تەڭگەدەن 47 692 تەڭگەگە كوتەرىلدى. مادەنيەت تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ۇلتتىق مادەنيەتتى دامى­تۋ­عا جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەر تۋ­دى. 1999 جىلدان بەرى 4 ءما­دەنيەت مەكەمەسىنە جاڭا­دان عيمارات سا­لىندى, 182 ءما­دەنيەت عي­ماراتىنا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى, 36 كىتاپحانا, 84 كلۋب, 10 مۇ­راجاي اشىلدى, جاڭادان 9 كاسىبي مۋزى­كالىق جانە حورەوگرا­فيا­لىق ۇجىم قۇرىلدى, ال «حالىقتىق» جانە «ۇلگىلى» اتاعى بار شىعارماشىلىق ونەر ۇجىمدارىنىڭ سانى 19-دان 54-كە دەيىن كوبەيدى.   ...سەنىڭ ورنىڭ الابوتەن كۇللى اۋماعىن سولتۇستىكتەن ءوڭتۇس­تىك­­كە قاراي شارلاپ, جارىپ اعاتىن­دىق­تان دا شىعار, باتىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ اۋماعى ىقىلىم زامانداردان بەرى اقجايىق اتىرابى اتالادى. كوكتەمدە جايىلماسىنداعى ساي-سالانى, ەسكى ارنا­لاردى سۋعا تولتىرىپ, قۋاڭ تىرشىلىكتىڭ تۇلا بويىنا جان ءبىتىرىپ, جايقالتىپ نۋعا اينالدىرىپ, جارقىراي, جايىلا اعاتىن جايىق بويى, شىنىندا دا قونىسقا جاي­لى, شۇرايلى اتىراپ, تۇگىن تارتساڭ قۇ­نارى اندىزدايتىن «مايلى قيان». اتا-بابالارىمىز زامانىندا ولىسپەي بەرىسپەگەن بەيمازا «قان­دى قيان» – ەدىل بويى شىنىندا دا «ادىرا قالىپ», ءبۇ­گىندە قازاقتىڭ «مايلى قيانى» مەن «شاڭ­دى قيا­نى», شۇكىرشىلىك, ءتۇپ­كى­لىكتى وزىنە بۇيىردى. ەجەلدەن تامىرلاس, ءتىلىن تاپسا تاتۋلىقتان اينىمايتىن, تاريحقا تەرەڭدەي بەرسە ءدىنى باسقا بولسا دا, قانى ارالاس اعايىننىڭ يەلىگىندە جاتسا دا, كوك تۇرىكتىڭ رۋحى شارلاعان ارالىق بولاشاقتا ەل مەن ەلدىڭ دوستىعىن جاراستىر­ماسا, سىنا قا­عى­لاتىن جىكتىڭ جوقتىعىنا شى­نايى كەپىل. جايىق بۇگىندە ەركىن ەلدىڭ ەركە وزەنى. بەرەكەلى بايلى­عى­نا ەشكىم كوز الارتا المايتىن قۇتتى قونىسى. ءبىر الاڭداتارلىعى – ادامزات ۇرپاعى ەس بىلگەلى اعىسىنان جا­ڭىل­ماعان ارنالار سوڭعى جىلدارى ادام سەنبەستەي تار­تىل­دى. زامانىندا ات جالداپ وتە الماي­تىن اساۋ ارنانىڭ جار­قاباقتارى قال­قيىپ جاعالاۋدان الىس­تاعان. باياعى سى­لا­نىپ اعاتىن بۇلا وزەن, قايسىبىر جىل­دارى جىلانىپ جىلجيدى. ءتىپتى جاز ور­تاسى اۋا سۋعا شومىلعان جاعاجايلار­داعى جۇرتتىڭ جايىقتى ءار تۇستان بويلاپ وتكەنىن كورگەندە «اقىر­زا­مان بول­عاندا سۋ تارتىلاردىڭ» كەبى كەلدى ەمەس پە؟» دەپ شوشىنعانداردىڭ جان-ايقايىن دا ەستىدىك. سويتكەن جايىق بيىلعى كوكتەمەدە نەبىر جىلداردان بەرى بايقاتپاعان تو­سىن مىنەزىن تانىتتى. بۋىرقانا تاسىپ, شامىرقانا تۋلادى. وعان ىلەسە وڭىردەگى دەركۇل, شاعان, ەلەك وزەندەرى دە دول­دانىپ, ارناسىنان استى. تالاي جىلدار­دان بەرى تابيعاتتىڭ مۇنداي توسىن ارە­كە­تىنەن بەيقام, وزەندەردىڭ ەسكى جايىل­مالارىن جازىقتىققا بالاپ, كەيبىر جەرلەردە اۋا جايىلىپ, بەيبەرەكەت قۇرىلىس سالعان, ەسكى ارنالاردىڭ ماڭايىن مەكەن ەتكەن مارعاۋ ەل جەر باۋىرلاپ جىلجىپ, كوك ساۋىرلاپ شالقىعان ءتىلسىز جاۋدان ساقتىقتى جادىنان شىعارىپ العاندا­رىن ءبىر ساتتە ەستەرىنە ءتۇسىردى. زارداپ شەكتى. جايىق وڭىرىندە سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى توتەنشە جاعداي جاريا­لانىپ, تاسقىننىڭ زارداپتارىن جويۋعا بۇكىل ەل جۇمىلدىرىلدى. ەلدىگىمىزدىڭ, بىرلىگىمىزدىڭ, تاتۋلىعىمىزدىڭ تۋى وسىن­دايدا اسقاقتادى. قازاقتىڭ قايراتكەر اقىن قىزى اق­ۇش­­تاپ باقتىگەرەەۆا باسشىلىق ەتەتىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ جۇمىلدىرۋىمەن اق­جايىق­­تىڭ بارلىق قالامگەرلەرى كوك­تەمگى تۋىن­دىلارىنىڭ قالاماقىسىن تاسقىننان زارداپ شەكەندەردىڭ ارنايى ەسەپ-شو­تىنا اۋداردى. قولىندا قارجى­سى بارىن دا, جوعىن دا جۇمىلدىرا بىلگەن ەل ەلدىگىن جاسادى. ءۇيسىز, كۇيسىز قال­عان مىڭ­داعان وتباسى ءبىر جازدا قايتادان باس­پانالى بولىپ, كوكتەمدە كوز جاس­تارىن قايعىرىپ توك­كەن­دەر, كۇز­دە جانار­­لارى­نا قۋانىشتىڭ كوز جاسىن قايتادان ءۇيىر­دى. تابيعات اپاتى ادام بالاسىنىڭ تابي­عاتقا تاۋەلدى ەكەندىگىن تاعى ءبىر ەسىنە ءتۇسىردى. بىراق قامدانسا, جۇمىلسا «نۇق پايعام­بار­دىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ» تىعىرىقتان شىعا الا­تىن­دىق­تارىن دا ۇعىندى. ءار­بىر جاپا شەككەن جان ارتىندا ەلى بارىن, ەلدى جۇمىل­دى­راتىن ەلباسى باستاعان جايساڭ جۇرتى بارىن ءتۇسىندى. كوكتەمدە ابىگەرگە تۇسكەن جايىقتا, مىنە, بۇگىن جايماشۋاق كۇز. ىرىستى, ىنتىماقتى, جومارت كۇز. جاراتىلىستىڭ ەن بايلىعىن جيىپ ۇلگىرە الماي جاتقان قاربالاستى كۇز. كۇزدىڭ وسى ءبىر كۇن­دەرىندە اقجايىققا ەلباسى ن.نازارباەۆ كەلدى. جاي كەلگەن جوق, جايىق جۇرتى­نىڭ جايىن قامداپ كەلدى. تاسقىننان زارداپ شەگىپ جابىققان جۇرتىنىڭ قول­تىعىنان تاعى ءبىر دەمەي كەلدى. كوزدە­رىنەن كۇن ساۋلەسى شاشىراپ, جۇزدەرىندە شۇعىلا ويناعان, كوكىرەكتەرىنەن العىس اقتارىلعان اعايىنمەن جۇزدەستى. تىڭ­نان تۇرعىزىلعان تۇتاس ءبىر اۋىلدىڭ تۇساۋىن كەستى. ەلباسى وسى جولى اتباسىن قايتادان اقورداعا ەمەس, استراحانعا بۇردى. كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ, بوكەي حاننىڭ سۇيەگى جاتقان ەكى ەلگە دە قادىرلى ەدىل جاعالاۋىنداعى ەجەلگى شاھارعا باعىت الىپ, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنىڭ ءVىىى ايماقارالىق ىنتى­ماقتاستىق فورۋمىنا قاتىستى. مۇندا دا شەشىمىن تاپقان ىرگەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جايىقتىڭ جاعدايىنا قاتىستى بولدى. ەلباسىمىزدىڭ ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىن بىرلەسىپ قورعاۋ جونىندەگى ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى. جايىقتى قور­عاي­تىن بىرلەسكەن مەملەكەتتىك قور قۇرى­لاتىن بولدى. سۋى ورتاق ەكى ەلدىڭ, ءتۇسى­نىستىگى, اۋىز­بىر­لىگى وسىدان دا كورىندى. ەندى جايىق­قا قاتىستى ماسەلەنى وسى قور ارقى­لى جان-جاقتى شەشۋگە بولاتىن بولدى. بۇگىندە تابيعات تا بەلگىلى دارەجەدە ادام بالاسىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە, كۇش- قۋاتىنا يلىگەدى. يلىككەنى بار بولسىن, اينالا بەرىپ شامىرقانا شۇيلىگەدى. جاراتىلىستىڭ جونگە كونبەي, توسىننان تارپاڭ قىلىق تانىتۋى كەيدە جەرى بولەك بولسا دا, سۋى ءبىر اعايىننىڭ «الا قويدى بولە قىرىققانىنان» دا بولىپ جاتادى. جەرگە شەكارا سىزىعىن سالۋ وڭاي بول­عان­مەن, اتاسى سۇيىق سۋدى اپشىرۋ شارتتى ۇعىم. قارماعاندا قولعا ىلىكپەيتىن اۋا مەن شارلاعاندا ءىزىڭ قالمايتىن سۋ مەنشىكتەگەنگە دە مويىنسۇنا بەرمەيتىن وزگەشە قۇبىلىس. سوندىقتان شەكارا­لىق وزەندەرگە كەلگەندە كورشىلەس ەلدەر وزگەشە ساياسات ۇستانۋى كەرەكتىگى وسىن­دايدا بىلىنەدى. ماسەلەن, باستاۋىن رەسەيدەن الا­تىن جايىقتىڭ سۋىنىڭ تارتىلىپ, ەسكى ارنا­لارىنىڭ بىتەلۋىنە, ەكولوگيالىق جاع­دايى­نىڭ ب ۇلىنۋىنە جوعارى جاق­تاعى كورشىلەردەن كەلىپ جاتقان كەسە­پات­تىڭ از ەمەستىگى تالاي ايتىلدى. تۇپتەپ كەلگەندە, كيەلى سۋدىڭ شايىر­لانىپ بارىپ, ورتاق ايدىنعا لوقسىپ توگىلۋى تالاي ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە رەسەيگە دە ورتاق كاسپيدىڭ ساپاسىنا, تابيعي بايلىقتا­رىنا نۇقسان كەلتىرىپ, تۇپكى زارداپتى ەلدەر بىرگە تارتۋىنا سوقتىرادى. جايىقتا بالىق ازايسا, بۇرىن تەڭىزدەن شىعىپ, رەسەي اۋما­عىن­داعى تاۋ قايراڭدارىنا دەيىن جەتەتىن اسا باعالى قىزىل بالىق­تىڭ بۇگىندە يندەردەن اسا الماي, ۋىل­دى­رىعىن ەركىندەپ شاشا الماي تاپ­شى­لانىپ بارا جاتسا, بۇعان ەكى ەل دە كىنالى. رەسەي سۋدى بوگەپ, جايىقتىڭ باستاۋىنا يركلين ءتارىزدى سۋ قويماسىن جاساپ, ءشۇ­مەكتەن ءبىر قىسسا, «زاردابى باسقاعا» دەپ زاۋىتتارىنىڭ قالدىعىن وزەنگە ءجونسىز توگىپ, ءبۇلدىرىپ تاعى ءبىر كەسەپات جاسادى. قازاقستاندىقتار جاعى جايىققا كاسپيدىڭ بالىعىنىڭ ەركىن وتۋىنە ءبو­گەت جاساپ, تابيعي ءورىسىن شەكتەپ, باعالى بالىقتى جولورتادان قايىرعاندارىن ونى قورعاعاندىققا بالادى. شىنتۋاي­تىنا كەلگەندە, قىزىل بالىقتى ەركىندىگىنە جىبەرسە, جايىقتىڭ تاۋ جىنىستا­رىنا اپارىپ, تازا سۋعا شاشقان ۋىلدى­رىعى مىڭداعان شاقىرىمدى قامتيتىن وزەننىڭ ءون بويى مەن جىرا-جىقپىلى, ساي-سالاسىنا دەيىن تارالىپ, تابيعي ءوسىمى كوبەيىپ, اۋلاعانعا ازايمايتىن تا­بي­عي اينالىمىنا تۇسپەس پە ەدى؟! ءايت­پەسە, قىزىل بالىق تەك كاسپي ءۇشىن جا­رال­عان تىرشىلىك ەمەس. جايىق سۋىنىڭ تا­يىز­دانىپ, جازعىتۇرى وزەن بويلاپ ورگە تال­پىناتىن سۋ استى «سەركە­لەرى­نىڭ» تۇم­سى­عىنىڭ جاساندى توسقاۋىل­دارعا سوعى­لىپ, قاناتىن جازىپ قالىق­تاي الماعانى ولاردىڭ جايىق بو­يىنداعى جايلى مەكەندەرىن قۇتىنان ايىردى. جوعارىداعى اعايىننان ءبىز جايىق­تىڭ بالىعىن قىزعانبايىق, ولار سۋىن قىزعانباسىن. كوكتەمدە كوك تەڭىزدەن شىعىپ, الدى كوگىلدىر تاۋ ەتەكتەرىنە دەيىن بارعان تەكتى بالىقتى ءارلى-بەرلى شەكارا اساتىن ورتاق ىرىس دەپ ۇعىنايىق. كوكتەمدە ۋىلدىرىق شاشار كەزدە قىزىل بالىقتى قورعاۋدى بۇرىنعى كەڭەستىك زامانداعىداي ەكى ەلدىڭ تابيعات, بالىق قورعاۋشىلارىنىڭ بىرلەسكەن قامقورلى­عىنا كوشىرگەن ءجون بولار. ول ءۇشىن ەندىگى جەردە ماسەلەنى ورتاق شەشەتىن قور دا قۇرىلعالى جاتىر عوي. الىپ بالىقتار وسى كۇنى بۇل جاقتا جوق. ەرتەرەكتەگى جىلدارى وزەندە وسىن­داي بالىقتار قىستاپ قالاتىن تەرەڭ ۇيمالار بولىپتى. ول ۇيمالار قازىر دە بولعانىمەن, وندا قىستايتىن مۇنداي تىم ءىرى بالىقتار ەمەس. بىراق وزەن جاعا­لاۋ­لارىنداعى قايراڭداردا الىپ بالىق­تاردىڭ ادام تاڭقالارلىق زور قاڭقالا­رى, ءىرى سۇيەكتەردەن قالعان اقىقتار ءالى كۇنگە كورىنىپ جاتادى. تاۋ جىنىستا­رىنىڭ ارا­سىنداعى ءمولدىر بۇلاقتا جا­رالعان تەكتى تۇقىمنىڭ تەڭىزدەگى توركىنى مايدالانىپ كەتكەندەي. اتتەڭ ولاردىڭ بۇگىندە اتا­جۇر­تى­نا جەتە المايتىنى, الىپتاي بۇل­قى­نىپ وسە المايتىنى وكىنىشتى! ايتسا ايتقانداي, بەكىرە تۇقىمداس با­لىقتاردىڭ بۇگىندە تاپشىلانىپ, شا­باقتارى ينكۋباتورداعى بالاپانداي توعانداردا كوبەيتىلىپ, تابيعي وسىمنەن شەكتەلىپ وتىرعاندىعى ويلاندىراتىن جاي. ىرىس-قۇتىن تەل ەمىپ وتىرعان ارۋ جايىقتى قوس مەملەكەت ءبىر اتانىڭ با­لاسىنداي الديلەپ, وزەگىن ارشىپ, سۋىن تولتىرىپ, كەمەرىنە كەلتىرىپ شالقى­تىپ وتىرسا, توڭىرەگىندەگى ەكوجۇيە بابىنا تۇسكەنى ءوز الدىنا, ايدىنىندا كەمە, سۋ استىنان وزەننىڭ كيەسى, تابي­عات­تىڭ ءتىرى «سۇڭگۋىر قايىقتارى» – بەكىرە تۇقىمداس­تار جورتىپ جاتپاس پا ەدى, كيەلى وزەندى قونىستانعان جۇرتى­نىڭ يگىلىگىنە اينالماس پە ەدى دەپ تە قيالعا باتاسىڭ. اتپەسە, تەك تەڭىزدە ءوسىپ, باعاسى توتەن اسپانداپ, اتاقونىس­تىڭ ەمەس, بىرتە-بىرتە قالتالى اعايىن مەن شەت جۇرتتىڭ عانا يگىلىگىنە اينا­لىپ بارا جاتقان بالىقتىڭ تاعدىرى الاڭداتاتىن كۇيدە. اق جايىق, قازاق­تىڭ ابايدان كەيىنگى تەڭدەسى جوق وي­شىل اقىنى, اقجايىق اتىرابىنىڭ دانا پەرزەنتى قادىر مىرزا ءالىنىڭ «... سەنىڭ ورنىڭ الابوتەن» دەپ جىرعا قوسقان جايىعى امان بولسا, قارىن دا, كوڭىل دە توق! اقجايىقتى ايالايىق! امانكەلدى شاحين, اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.   تاۋەلسىزدىك تاڭى تۋدىرعان تەاتر تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, ءوز جوعىمىزدى تۇگەندەي باستاعان 1991 جىلداردان ورالدا قازاق دراما تەاترىن اشۋ ماسەلەسى قايتا-قايتا كوتەرىلىپ, ۇلت زيالىلارى ونەر وشاعىن قۇرۋدى تالاپ ەتە باستادى. 1993 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جولداما­سىمەن ورال قالاسىنا 15 كاسىبي مامان شاقىرىلدى. تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى ج.ەسەنبەكوۆ – قاراعان­دىدان, رەجيسسەر ە.جىلقىشينوۆ – ارقالىق تەاترىنان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى – ا.سۇلتانعاليەۆ پەن گ.جاقى­پوۆا اتىراۋدان, ش.ەسەنعۇلوۆا مەن ق.ەسەنعۇلوۆ جەزقازعان تەاترىنان, ارتىستەر – ح.نۇعمانوۆا مەن م.احمانوۆ (تالدىقورعان), ت.ەسەنعاليەۆ (شىم­كەنت), س.سەمباەۆ (اتىراۋ), ت.يماشەۆ (ورال), س.اۋەلباەۆ, گ.ابىشەۆا وسى وبلىستىڭ جاڭاقالا اۋدانىنان جينالدى. ب.مولداباەۆ, ا.جۇگىنىسوۆا, ج.تىلەكقابىلوۆ وسى جىلى الماتىداعى ت.ءجۇر­گەنوۆ اتىنداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋ­تىن ءبىتىرىپ كەلدى. تەاتر ديرەكتورى بولىپ قازاق-ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ا.سۇل­تانعاليەۆ تاعايىندالدى. تەاتر شىمىلدىعىن م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» تراگەدياسىمەن اشۋ ۇيعارىلىپ, رەجيسسەر ج.ەسەنبەكوۆ دايىندىققا كىرىسىپ كەتتى. تەاترعا بەرىلگەن بۇرىنعى جوندەۋ زاۋىتىنىڭ مادەنيەت ءۇيىن قايتا جوندەۋ رەپيتيتسيامەن بىرگە قاتارلاسا ءجۇرىپ جاتتى. جاڭا تەاتردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ارتىستەردىڭ بارلىعى دا ساحنادا ونەرىن كورسەتۋ ءۇشىن وزبەك دراماتۋرگى ش.باشبەكوۆتىڭ «شويىن قاتىن» كومەدياسى قوسا دايىندالدى. ول قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى ەلكەن جىلقىشينوۆ بولدى. 1993 جىلعى 16 جەلتوقساندا, ءدال ۇلىق مەرەكە تاۋەلسىزدىك كۇنىندە م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» تراگە­ديا­سىمەن تەاتر شىمىلدىعى اشىلدى. جينالعان حالىق تەاترعا سىيماي, سىرتقا داستارقان جايىپ تويلادى. تەاتردىڭ اشىلعان كۇنى تۇپ-تۋرا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىمەن ءبىر كۇنگە كەلۋى دە تەگىن ەمەس دەۋگە بولادى. 1996 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ون جىل­دىعىنا ارناپ قويىلعان س.اسىلبەكوۆتىڭ «ءبىر تۇنگى وقيعا» قويىلىمى 1998 جىلى تاراز قالاسىن­دا وتكەن VI رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىندە باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. بۇل قۇرىلعانىنا بەس-اق جىل بولعان باتىس قازاقستان دراما تەاترىنىڭ العاشقى فەستيۆالى جانە العاشقى جەڭىسى ەدى... 2002 جىلى قىركۇيەك ايىندا ورال قالاسىندا جاڭا تەاتر عيماراتى سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ اشىلۋ راسىمىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, تۇساۋىن ءوزى كەسكەنى بارشا باتىس-قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۇلكەن مەرەي بولعان ەدى. وسى ءبىر قۋانىشتى ءسات كەزىندە الىستان ات تەرلەتىپ ارنايى كەلگەن قازاق تەاتر ونەرىنىڭ پاتريارحى, مايتالمان رەجيسسەر, مارقۇم ءازىربايجان مامبە­توۆتىڭ: «مەنىڭ تۇسىنىگىمدە بۇل بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ىزىندەگى بوي كوتەرگەن تۇڭعىش ۇلتتىق تەاتر عيماراتى», دەگەنى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. 2003 جىلى قىركۇيەك ايىندا ورال شاھارىنىڭ ناق ورتالىعىنا ورنالاسقان ونەر ورداسى ەلىمىزدىڭ 13 كاسىبي تەاترىن قابىلدادى. ماحامبەت وتەمىس­ ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءحى رەس­پۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالىنە يران-عايىپ­تىڭ «ماحامبەت» تراگەدياسىمەن قاتىسقان ورال تەاترى ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. …ارينە, قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىن سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى اشىلعان تەاتردىڭ جالعاسى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, كونە تەاتردىڭ ءداستۇرلى جولى, ساباقتى ينەسى بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن جوق. الايدا, سول كەزدە قازاق تەاترى شاڭىراعىنىڭ ۋىعىن ءوز قولىمەن قاداعان اعا بۋىن ونەر شەبەرلەرى جونىندەگى دەرەكتەردى تۇگەندەۋ, ەڭ الدىمەن, قازىرگى قازاق تەاترىنىڭ پارىزى. بۇگىندە وبلىستىق تەاتر ساحناسىندا تۇتاس انسامبل قۇراي الاتىن ءارى اكتەرلىك شەبەرلىكتەرى شىڭدالعان 40-قا جۋىق ءارتىس قىزمەت ەتەدى. ولار­دىڭ قاتارىندا ونەرىن حالىق مويىنداعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, رەجيسسەر, كينو جانە تەاتر اكتەرى س.قا­جىمۇراتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرى ق.اسقاروۆا, اكتريسا گ.شىنتەمىر, قازاق­ستان­نىڭ مادەنيەت قايراتكەرى ب.مولداباەۆ, ارتىستەر ب.يساليەۆا, م.بەكتەنوۆ, ت.ماتاەۆ, ب.جاقىپوۆا, ە.ەسەندوسوۆ, ە.ماقاشەۆا, ق.امان­دىقوۆ, س.ءابۋوۆ, ن.جۇباتوۆا سىندى ساحنا جۇيرىكتەرىمەن بىرگە, كوزدەرىندە وت وينار م.كەنجەتاەۆ, ن.سەيىتماحانبەتوۆ, د.وماروۆ, ن.شا­دىەۆا, ت.مۋتيعۋللينا, ە.تازبولاتوۆ سىندى جاستار دا بار. تەاتر سوڭعى ون جىلدا ەكى رەت شەت ەلدەردە ء(Vى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك تەاترلار فەستيۆالى, «قورقىت» (رەج. ق.قا­سىموۆ), كاير, 2005 ج., م.چەحوۆ اتىنداعى حا­لىق­ارالىق تەاتر فەستيۆالى, «زووپارك» (رەج. ا.ماەميروۆ), ريدجفيلد (اقش), 2009 ج.) تابىستى ونەر كورسەتتى. ال 2008 جىلى اقتاۋ قالاسىندا وتكەن ءحVى رەسپۋبليكالىق قازاقستان تەاترلارى فەستيۆالىندە رەجيسسەر مۇقان تومانوۆتىڭ «كاليگۋلا» قويىلىمى «ەڭ ۇزدىك دەبيۋت» اتالىمىن جەڭىپ الدى. سول جىلى تەاتردا بالالار قويىلىمىنا ار­نالعان كىشى زال اشىلدى. قازىردە تەاتر قورجى­نىندا ەڭ كىشكەنتاي كورەرمەندەرىمىزگە تارتۋ ەتىلگەن 20-عا جۋىق ەرتەگى بار. وسى جىلدىڭ ماۋسىمىندا تەاتر قىرعىزستان حالىق سۋرەتشىسى, سول ەلدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, ش.ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ماراتبەك ءشارافيدينوۆتىڭ 60 جاسقا تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان تەاتر­لار فەستيۆالىنە قاتىسىپ كەلدى. تەاتر ۇجىمى قويعان شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا» تراگەدياسى تەاتر سىنشىلارىنىڭ جوعارى باعا­سىن الدى. تەاتر ديرەكتورى قۇجىرعالي ءتو­لەۋىشەۆ پەن كاسىبي اكتەر بورانباي مولداباەۆقا «قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەر قايراتكەرى» توسبەلگىسى تابىس ەتىلدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەاتردا 100-گە جۋىق قويى­لىم ساحنالاندى. ونىڭ 40-تان استامى رەپەرتۋاردا جۇرەدى. ورال تەاترى, راسىندا دا, تاۋەلسىزدىك تۋدىرعان تەاتر. ەلۋ جىلداي ءوز جەرىندە وتىرىپ, وزگە ۇلتتىڭ تەاترىنا تەلمىرىپ كەلگەن قازاق جۇرتى ءۇشىن بۇل شاڭى­راقتىڭ اشىلۋى ولگەنى ءتىرىلىپ, وشكەنى جان­عانداي ەرەكشە وقيعا بولدى. سودان بەرگى 18 جىلدا تەاتر ءوز ماقساتىنا ادال, كورەرمەنىنە كوزدىڭ قارا­شى­عىنداي ىستىق كۇيىندە كيەلى ساحنا ونەرىنىڭ تۋىن تۇسىرمەي كەلەدى. قۇجىرعالي تولەۋىشەۆ, وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى. سۋرەتتە: باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما  تەاترى عيماراتىنىڭ سىرتقى كورىنىسى. ايقارا بەتتەردىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى تەمىر قۇسايىن, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  الەكساندر كۋپريەنكو.