باتىس قازاقستان وبلىستىق گازەتتەرى عاسىرلىق تويىن اتاپ ءوتتى

باتىس قازاقستان وبلىستىق باسىلىمدارىنىڭ ءىزاشارى – «ۇران» گازەتى حان ورداسىندا (قازىرگى بوكەي ورداسى اۋدانى) 1917 جىلدىڭ 28 شىلدەسىنەن شىعا باستاعان. اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن, پاتشا قۇلاپ, ۋاقىتشا وكىمەت ورناعان كەزەڭدە بوكەيلىك قازاق زيالىلارىنىڭ كۇشىمەن شىققان «ۇران» گازەتى سوۆەت وكىمەتى تۇسىندا «الاشورداشىل باسىلىم» رەتىندە مۇلدەم ايتىلمادى. مۇستافا ىسماعۇلوۆ سىندى بىرەن-ساران زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگى جاريالانباي, ارحيۆكە جىبەرىلدى. «ۇران» گازەتى تۋرالى ايتۋ, ونى تولىققاندى زەرتتەۋ تەك تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندە مۇمكىن بولدى.

- الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا «جايىق پرەسس» جشس ۇجىمى ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. ءبىز تۋ قىلىپ ۇستاپ جۇرگەن «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتتەرىنىڭ تاريحى, باسىلىمدى جارىققا شىعارۋشىلار ءدال وسىلاي جۇيەلى زەرتتەلىپ, تولىققاندى جيناق بولىپ شىققان جوق. «قازاقستان», «ۇران» گازەتتەرىنىڭ ءماتىنى, ونى شىعارۋشىلار تۋرالى دەرەكتەر كىتاپ بولىپ باسىلدى. الاش يدەياسىنىڭ باستى تاقىرىبى – جەر ماسەلەسى بولدى. جالپى جاڭعىرۋ دەگەنىمىز نە؟ مەن جاھاندانۋ زامانىندا رۋحاني جاڭعىرۋدى «ۇلتتىق مايدان, ازاماتتىق كۇرەس» دەپ قابىلدايمىن. وسى ۇلتتىق مايداندى بۇرىنعى وردالىقتار, قازىرگى باتىسقازاقستاندىقتار ەرتە باستاپ كەتتى. 100 جىلدان كەيىنگى جاڭعىرۋ جاڭا باستاۋعا ۇلاسسىن, - دەدى وبلىستىق باسىلىمداردىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى وتكەن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, الاشتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىن جۇرتباي.

بۇل جيىنعا استانا, الماتى, اتىراۋ, اقتاۋ ت.ب. وڭىرلەردەن عالىمدار, جۋرناليستەر ارنايى كەلگەن. كونفەرەنتسيانى بقو اكىمى التاي كولگىنوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى وڭىرلىك باسىلىمداردىڭ ءبىر عاسىرلىق تاريحى بولعانىمەن, باياندامالار بۇگىنگى كۇن شىندىعىمەن قابات ءورىلىپ جاتتى.

- قازىر قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان لاتىن əلىپبيىنە ورالۋ مəسەلەسى – شىن مəنىندە وتكەننىڭ ورالۋى, وشكەننىڭ قايتا جانۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, رۋحاني جاڭعىرۋ. ءبىزدىڭ وبلىستىق گازەتتەر 1930-1940 جىلدار ارالىعىندا لاتىن əلىپبيىمەن تارالدى. ياعني, تاريحىن بىلەتىن بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن لاتىن ءəلىپبيى تاڭسىق دۇنيە ەمەc, - دەدى كونفەرەنتسيادا التاي كولگىنوۆ. ءسويتىپ, 1940 جىلعى «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ لاتىن قارپىمەن شىققان ءبىر سانىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ ءوتتى.

ارينە, قازاقستاندا عاسىر جاساعان باسىلىمدار كوپ ەمەس. سوندىقتان مۇنداي ايتۋلى شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى اقپارات كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان اليشەۆ, «رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قامەنوۆ ارنايى كەلىپتى. مينيسترلىك وكىلى وڭىرلىك باسىلىمدار – رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋشى نەگىزگى جاۋاپتى بۋىن ەكەندىگىن, وعان قولداۋ كورسەتۋ, دامىتۋ, مامانداردى كاسىبي جاعىنان جەتىلدىرۋ جۇمىستارى مينيسترلىكتىڭ باستى نازارىندا ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.

وبلىستىق باسىلىمداردىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا قوس وبلىستىق جانە 12 اۋداندىق گازەتتى بىرىكتىرىپ وتىرعان «جايىق پرەسس» جشس ۇلكەن جۇمىس اتقارعان. ەكى وبلىستىق گازەتتىڭ عاسىرلىق تىگىندىسى جيناقتالىپ, تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلگەن. ەلباسىنىڭ ء«تسيفرلى قازاقستان» جوباسىمەن ۇندەسەتىن بۇل جۇمىستار گازەت تىگىندىلەرىن دەر كەزىندە تۇگەندەپ, رەتىمەن جيناۋعا جول اشتى. باتىس قازاقستان وڭىرىندە شىققان گازەتتەردىڭ تاريحىنا ارنالعان www.1911.kz سايتى ۇيىمداستىرىلعان. بۇل سايتتان وقىرماندار قوس گازەتتىڭ 100 جىلدىق تاريحىن كورە الادى. سايتتىڭ «تۇلعالار» بولىمىندە «قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعارىلۋىنا قارجىلاي جاردەمدەسكەن زەينەل-عابيدەن تاعيەۆتەن باستاپ شəڭگەرەي بوكەەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيريندەر جانە «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە بۇگىنگە دەيىن قىزمەت ەتكەن ازاماتتار تۋرالى دەرەكتەر بەرىلگەن. سونداي-اق سايتتا «قازاقستان», «ۇران», «حابار-يزۆەستيا», «دۇرىستىق جولى», «ۇشقىن» گازەتتەرىندە ءار جىلدارى شىققان ماقالالار توپتاستىرىلعان. سۋرەت گالەرەياسى بولىمىندە «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرىندە ءار جىلدارى قىزمەت ەتكەن اعا بۋىننىڭ سيرەك كادرلارىن كورە الاسىز. «بەينەقور» بولىمىندە الاشتىڭ «ۇرانى» دەرەكتى ءفيلمى, «قازاقستان» ءفيلمى ورنالاستىرىلعان.

- 1930 جىلدارى ساياسي رەپرەسسيا كەزىندە «قىزىل تۋ», «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتتەرىندە قىزمەت ەتكەن 16 ءجۋرناليستىڭ اتىلىپ كەتكەنى انىقتالدى. مەكەمە جانىنا قۇرىلعان ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ىزدەنىستەرى ناتيجەسىندە ولاردىڭ اتى-ءجونى انىقتالىپ, ۇقك, ءىىم ارحيۆتەرىنەن قىلمىستىق ىستەرىمەن تانىستىق, ول ارىستاردىڭ سۋرەتتەرىن, قۇجاتتارىن تاۋىپ, تۇڭعىش رەت كورمەگە قويدىق, ارنايى تاقتا ۇيىمداستىردىق, - دەدى «جايىق پرەسس» جشس باس ديرەكتورى ج.سافۋللين ءوز سوزىندە.

«جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن حان ورداسى اۋىلىندا 1917 جىلى «ۇران» باسىلعان تاريحي ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورى عابدولعازيز مۇساعاليەۆتىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. 1911 جىلى وردادا جارىق كورىپ, كەيىن باسپاحاناسى ورال قالاسىنا كوشىرىلگەن «قازاقستان» گازەتىنىڭ باسپاحاناسى ورنالاسقان عيماراتقا دا ەسكەرتكىش تاقتا قويىلدى. وبلىس ورتالىعىندا گازەت نەگىزىن قالاۋشىلار ع.مۇساعاليەۆ پەن ە.ءبۇيريننىڭ ەسىمى قوس كوشەگە بەرىلدى. كوشە باستاۋلارىنا ولاردىڭ سۋرەتتەرى مەن ءومىر جولدارى قىسقاشا باياندالعان بيلبوردتتار ورناتىلدى.

زامان كوشىنەن قالماعان گازەتتەردىڭ دەربەس سايتتارى جاساقتالىپ, ەلەكتروندى نۇسقاسىن عالامتوردان الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان وقۋعا مۇمكىندىك اشىلدى. وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىنان كەلگەن اقپاراتتاردى zhaikpress.kz سايتى قوسىمشا ورتالىق رەتىندە تاراتىپ وتىرادى.

مەكەمە تەك گازەت شىعارىپ عانا قويماي, ءتۇرلى تاريحي بەينە باعدارلامالاردى ءتۇسىرۋدى دە قولعا الدى. بۇگىندە ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋ باعىتىندا بىرنەشە باعدارلاما ءتۇسىرىلدى.

سونىمەن قاتار ۇلت زيالىسى, باتىس قازاقستاندا گازەت ءىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا ع.قاراشتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى اقپارات جينالعان gumar.kz سايتى ءوز جۇمىسىن باستادى. سايتتا شايىردىڭ ءومىر جولى, شىعارمالارى جانە قىزمەت ەتكەن ەڭبەك جولدارى تۋرالى كەڭىنەن اقپارات بەرىلگەن.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, عۇمار قاراشتىڭ قابىرى – قانىشەرلەردىڭ قولىنان جانتۇرشىگەرلىك ازاپتالىپ قازا تاپقان قۇنانشاپقان مەكەنى – قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق 100 كيەلى نىسانىنىڭ قاتارىنا ەندى.

ءجۇز جىلدىق مەرەيتوي اياسىندا عۇمار اقىننىڭ ولەڭدەر جيناقتارىنىڭ اۋديو نۇسقاسى ديسكىگە جازىلدى. اقىن شىعارمالارىن وقىپ قانا قويماي, مانەرىنە سالىپ وقىلعان بۇل اۋديو كىتاپ تىڭدارماندارمەن جىلى قابىلداندى.

باسىلىمداردىڭ عاسىرلىق تويى سالتاناتتى جيىنمەن قورىتىلاندى. جۋرناليستەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ, باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ارنايى سىيلىقتارىمەن, العىس حاتتارىمەن ماراپاتتالدى.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتى تۇسىرگەن ايباتىر نۇراش