ۇلى تابىستارىمىزدى جالعاستىرىپ, دامىتىپ, سونى حالىقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ماقساتىندا ەلباسى قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىك بولۋىنا ورايلاستىرىپ, ونىڭ قول جەتكەن تابىستارىن ءارى قاراي وركەندەتۋ ءۇشىن العا مىناداي مىندەتتەر قويدى:
1) رۋحاني جاڭعىرۋ; 2) تۋعان جەر; 3) سانا; 4) پراگماتيزم; 5) نۇرلى جول.
ءسويتىپ, ەلباسى بولاشاققا باعدار رەتىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەياسىن ورتاعا سالدى. ۇلت رۋحىنىڭ ارقاۋى نەدە؟ كەيىنگى جاستار ونى جەتكىلىكتى تۇسىنبەدى, رۋحاني جاڭعىرۋ جولى جايلى اقپاراتتىق جۇيە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ماسەلە كوتەرە العان جوق ەدى.
راس, تۋعان جەردىڭ مەرەيى, ادەت-عۇرىپ پەن ءداستۇر اقپارات كوزدەرىندە ءجيى كوتەرىلەدى. بىراق جاڭعىرۋ دەگەن نە؟ ەلباسى وسى ماسەلەنى جالپى تەوريالىق تۇرعىدان كوتەرىپ, ونىڭ پراكتيكالىق ىسكە اسۋىنا جول نۇسقادى.
ەلىمىز جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باستى. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە ءۇشىنشى جاڭعىرۋ باستالعانىن جاريالادى. ءسويتىپ, ءبىز قايتا تۇلەۋدەگى ايرىقشا ماڭىزدى ەكى ۇدەرىستى – ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى قولعا الدىق. ماقساتىمىز ايقىن, باعىتىمىز بەلگىلى. الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ اتالعان جاڭعىرۋ پروتسەسىنىڭ ناقتى ماقساتى مەن مىندەتى بولاتىن. ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى دامىتىپ قانا قويماي, ونى قوعامدىق وزگەرىستەردىڭ وزەگىنە اينالدىرۋ قاجەت بولدى. رۋحاني جاڭعىرۋ تەك بۇگىن باستالعان جۇمىس ەمەس. تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە بىرنەشە باعىتتا تاريحي, مادەني نىسانداردى جاڭعىرتتىق, تاريحتىڭ جاڭا بەتتەرىن اشتىق, كوپتەگەن ۇمىت قالعان, حالىقتىڭ جادىنان وشىرىلگەن مادەني مۇرالار, ارحيۆتەر مەن قۇجاتتاردان ىزدەپ الىندى, زەردەلەندى. ەلىمىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋعا ۇمتىلىسى, بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىز, سانانى قالاي وزگەرتەتىنىمىز جايىندا كوپ ويلار تۋىندادى. سولاردى زەرتتەپ, حالىققا كەرەك ءسوزدى ەلباسى ايتا ءبىلدى. بۇكىلالەمدىك دەڭگەيدە قازاقستان كوز الدىمىزدا وزگەرىپ جاتقانىن تۇسىنسەك تە, سانا-سەزىمىمىزگە ابدەن ءسىڭىپ قالعان قاساڭ قاعيدالاردان ارىلماساق, وزىق وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قارقىنىنا ىلەسە الماسىمىز تۇسىنىكتى بولدى. قازاق تاريحىنىڭ تەرەڭدە جاتقان تامىرىن ارشىپ, 300 جىل بويى بوداندىقتا بولعانىمىزدىڭ سىر-سيپاتى حالىققا دايەكتى ءتۇسىندىرىلدى. ءار حالىقتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى, ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى بولا تۇرا, سونىمەن بىرگە سول ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاعان ۇلتتىق رۋحاني كودى بولۋى كەرەكتىگى ايتىلدى. وسى ورايدا قازاقستاندى جاڭعىرتۋدىڭ بىرنەشە باعىتتارى اتالدى: ۇلتتىق بىرلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ, قازاقستاننىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋى, سانانىڭ اشىقتىعى. وسى ايتىلعان ستراتەگيالىق باعدارلامالار كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, ونىڭ ارقايسىسىنا ءتان ەرەكشەلىكتەردى حالىق ءبىلىپ تە, تالداپ تا جاتىر. قازاقستاننىڭ تۇبەگەيلى جاڭعىرۋى قوعامداعى جاڭا يدەيالاردىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋدىڭ تەڭدەسسىز تاريحي مۇمكىندىگى دەۋگە بولادى. بۇل باعدارلامالار ارقىلى قازاقستاندىقتار, اسىرەسە جاس ۇرپاق جاڭعىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنەتىنى داۋسىز.
25 جىل ىشىندە نارىقتىق ەكونوميكاعا كىردىك, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەردىك, دامىعان 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. بۇل جەڭىستەردىڭ بارلىعى – وسى ۋاقىتقا دەيىن قابىلدانعان ستراتەگيالاردىڭ ناتيجەسى. الەمدىك دەڭگەيدە بۇرىن-سوڭدى كوتەرىلمەگەن باعدارلامالار جاسالدى. ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلدىڭ ەكونوميكاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەلباسى بىرنەشە ستراتەگيالىق جوبالار جاسادى. ول جوبالار الەمدىك ماڭىز الىپ, باتىس ەلدەرىمەن ساۋدا ءجۇردى, ياعني قازاقستان دسۇ-عا مۇشە بولدى, جىبەك جولىن جاڭعىرتىپ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» باعىتىندا جاڭا ءدالىز تارتىلدى.
بۇرىن ۇزاق جىلدار وتار بولعان, تاۋەلسىزدىگىنە نەبارى شيرەك عاسىر تولعان ەلدى بۇگىن الەم مويىنداۋىنىڭ قۇپياسى قازاق سياقتى دارىندى حالىقتىڭ ىشىنەن شىققان, تاريحىن جاقسى بىلەتىن, سول ەلدىڭ ىشىندە قالىپتاسقان تۇلعانىڭ ەل باسقارۋداعى ارتىقشىلىعىندا ەكەنى ايان. جاس مەملەكەتتى, جاڭا جۇيەنى, جاڭا قوعامدى قالىپتاستىرۋ, ءوز ۇلتىنىڭ ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ, ەكونوميكانىڭ ىلگەرىلەۋى زاڭدى جولمەن ءوتتى. كەزەك پەن كەزەك, بىرىنەن كەيىن ءبىرىن, حالقىنا ستراتەگيالىق تۇجىرىممەن دالەلدەي وتىرىپ جۇرگىزدى. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە 2012 جىلعى 22 مامىردا شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىن ۇسىنعانىن ەسكە الۋعا بولادى. قازاقستان ءوزىنىڭ تاريحي ءرولىن قايتا كوتەرىپ, ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ءىرى ىسكەرلىك جانە ترانزيتتىك جول سالۋعا مۇرىندىق بولدى. بۇل جول ەۋروپا-ازيا اراسىنداعى كوپىر بولۋعا ءتيىس-ءتىن. ءبىرىنشىسى – گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ تيىمدىلىگى, ەكىنشى – جۇك اعىنىنىڭ ارتۋى, ءۇشىنشىسى – كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ نارىقتارىنا تىكەلەي جەتۋى, ءتورتىنشى – ارتىقشىلىعى – 5 پرينتسيپتەن تۇراتىن جىلدامدىق, سەرۆيس, باعا, ساقتالۋ جانە تۇراقتىلىقتى جۇزەگە اسىرۋى. وسىنداي اۋماقتىق جانە فۋنكتسيالىق ءوزارا بايلانىستىڭ سينەرگەتيكالىق ناتيجە بەرەتىندىگى ايعاقتالىپ ايتىلدى.
قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين ەلباسى يدەياسىنىڭ قۇندىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل ايماقتا 3 ملرد-تان ارتىق ادام تۇرا الاتىندىعىن, جەرگىلىكتى ايماقتاعى نارىق اۋقىمى مەن الەۋەتى جونىنەن عاجاپ وسەتىنىن سارالادى. سونداي-اق, قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا جىبەك جولى ەكونوميكالىق ءدالىزىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى. قازاقستان جاقىن جانە الىس جەرلەردەگى نارىققا قول جەتكىزۋ ارقىلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى گەوستراتەگيالىق ورنىن الماق. بۇل كولىكتىك-لوگيستيكالىق جۇيەنىڭ دامۋىنان كورىنەدى. قازاقستاننىڭ كونە كەرۋەن جولدارىنىڭ مارشرۋتىن جاڭارتۋ تۋرالى شەشىم ەلباسىنىڭ ەكونوميكانى دامىتۋداعى وتە ءبىر وڭتايلى قادامى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە بارلىق كەرۋەن جولدارىنىڭ مارشرۋتتارى قاراستىرىلعان.
«جاڭا جىبەك جولى» بويىنشا نەگىزگى جۇك اعىنى شىعىستان باتىسقا قاراي بەت تۇزەيدى. بۇگىنگى تاڭدا جۇكتى ەۋروپاعا تەڭىزبەن ەمەس, تەمىر جول ارقىلى جەتكىزۋ ورتا ەسەپپەن 2-3 ەسە جىلدام ەكەنى ەسەپتەلىپ, انىقتالىپ وتىر.
ەۋرازيالىق الىس-بەرىس الامانىنا قازاقستان ءۇش ترانزيتتىك باعىت بويىنشا قاتىسادى: ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەۋروپا – رەسەي – قىتاي; ەكىنشىسى – ەۋروپا – قىتاي (ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەملەكەتتەرى ارقىلى: اۋعانستان, ازەربايجان, يران, قازاقستان, قىرعىزستان, پاكىستان, تاجىكستان, تۇركيا, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان); ءۇشىنشىسى – رەسەي – ورتالىق ازيا.
ەلباسى ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە قانشاما تەوريالىق ستراتەگيالىق جوبالاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جالعاستىرىپ, دامىتۋعا كۇش سالۋدا. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن ءارى قاراي جاڭعىرتۋ ءۇشىن ەكسپو-دا تۋعان ويلار مەن جاڭا يدەيالار دۇنيەگە كەلدى.
ەلباسىنىڭ ەلىنىڭ بولاشاعىن الىستان ويلايتىنىن, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتۇرلى, قيىن جولدارىن كەشىپ وتۋگە تاۋەكەلى بارىن, الەمدىك دەڭگەيدە ۇلكەن باسشىلارمەن تەڭ تۇسەتىنىن, ايتقانىن ورىنداتا الاتىنىن قازىر جەر-جاھان ءبىلىپ وتىر. ءححى عاسىردى جاڭا قالا سالۋدان باستاۋى حالقىن ريزا ەتتى جانە ول بارلىق جاڭالىقتارعا جول سالدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوشپەندى قازاقتا بولماعان ەلەكتر قۋاتىن جيناقتاۋعا ۇمتىلۋى, الەمدە جەر قويناۋىنداعى بايلىقتاردىڭ كەلەشەكتە تاۋسىلاتىنىنا بايلانىستى تۋىنداعان ۇلكەن ەنەرگيا كوزىن تابۋ تۋرالى ارماندارى ەكسپو-نى جەڭىپ الۋعا جەتەلەدى.
ەكسپو كورمە اۋدانى استانا قالاسى ماڭىنداعى 175 گا جەردى الىپ جاتىر. كورمەنىڭ ساۋلەتتىك سيمۆولى – «نۇر الەم» ورتالىق نىسانى. نىساننىڭ ديامەترى 80 مەتر, بيىكتىگى 100 مەتر. سفەرالىق عيماراتتىڭ جوعارعى جاعىندا 2 جەل گەنەراتورى ورنالاستىرىلعان.
كورمەگە قاتىسۋشىلار – الەمنىڭ 115 مەملەكەتى جانە 21 حالىقارالىق ۇيىم. كورمەگە 5 ملن تۋريست قاتىساتىنى الدىن الا بولجانىپ ەسەپتەلدى. كورمەگە قاتىسۋشىلاردىڭ 85%-ى قازاقستاندىقتار, ال قالعان 15%-ى شەتەل ازاماتتارى بولادى دەپ مەجەلەنگەن.
ءححى عاسىر – جاڭا تەحنولوگيالار ءداۋىرى. ءبىزدىڭ قوعام قىسقا مەرزىم ىشىندە الەمدىك دەڭگەيدە دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جەتتى. دامىعان ەلدەردىڭ اراسىندا ۇلكەن الشاقتىقتار پايدا بولدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز تولىپ جاتقان قيىنشىلىقتاردى جەڭە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىن نارىقتىق دامۋدىڭ جولدارىنان وتكىزدى. ءسويتىپ, نارىقتى ناقتى يگەرگەن ەلگە اينالدىق.
جاس مەملەكەتتىڭ دامۋى, قالىپتاسۋى, بۇكىل شارۋاشىلىقتىڭ قايتا قۇرىلۋى وپ-وڭاي وتكەن جول ەمەس. بۇرىن تاريحي قالىپتاسپاعان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ىزگىلەندىرۋ ءۇشىن ەلباسى ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە بىرنەشە ستراتەگيالىق جوبالاردى ىسكە قوسىپ, سونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاي وتىرىپ, بىرتىندەپ دامىعان ەلدەردىڭ كوشىنە ىلەستى.
ءوندىرىس پەن شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق سالاسىندا ماماندار جەتىسپەي, سىرتتان اكەلۋگە ءماجبۇر بولعان ەلدە ىشكى مامانداردى دايارلاۋ قولعا الىندى. ەكونوميكانى كوتەرۋ ارقىلى ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە, ونى جەتىلدىرۋگە ەلباسى بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسادى.
بۇرىن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز باسقا ەلدەردىڭ دامۋىنا تاۋەلدى بولسا, ەندى ءوز ەكونوميكامىزدى دەربەس تۇردە دامىتىپ, جۇمىس جاساۋ مىندەتى قويىلدى. ەلباسى سىرتقى ەلدەرگە بارعاندا سول جاقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ۇيرەنە ءبىلدى. سىرتتان ينۆەستورلار تارتتى. مەملەكەتىمىزدىڭ قىسقا مەرزىمدە دامۋىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى سىرتقى دامىعان ەلدەردىڭ ەرەكشەلىگىن كورە وتىرىپ, ونى وزىمىزدە پايدالانۋدىڭ نەگىزگى كوزدەرىن تاپ باسىپ تابا بىلۋدە. بىزدەگى بايلىقتاردىڭ كوبىسى شەتەلىك ينۆەستورلاردىڭ يەلىگىندە بولسا, ەندى سولاردى كەيىن قايتارۋ تابىستى ىسكە اسۋدا. از عانا مەرزىم ىشىندە ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىن دامىتۋ بىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. الەمدىك دەڭگەيدە دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا جەتكىزۋ ماقساتىندا بارلىق سالالاردىڭ قۇرىلىمىن قايتا قۇرىپ, ولاردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن وزىق تەحنولوگيالاردى وزىمىزدە پايدالانۋ ەڭ ءبىرىنشى نىسانالى ماقسات ەتىپ قويىلدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – قازاق حالقىنا ونشا تانىمال ەمەس بۇكىل شارۋاشىلىقتىڭ كورمەسىن اشۋدىڭ قيىندىعىنا مويىماي, ەكسپو-نى ەلىمىزدە وتكىزۋ.
حكب ەكسپو حالىقارالىق بيۋروسى باس اسسامبلەياسىنىڭ 152-ءشى سەسسياسى بارىسىندا جاسىرىن داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا 103 مۇشەمەملەكەت استانانى قولداپ داۋىس بەرسە, باسەكەلەسىمىز بەلگيالىق لەج قالاسى 44 داۋىس جيناعان. ءبىزدىڭ جەڭىسىمىز بولاشاقتىڭ قۋاتى ساراپشىلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ءسويتىپ, ەكسپو-2017 تاقىرىبى وزەكتىلىگىن تانىتتى. قازاقستاننىڭ اتىنان بارعان ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان ۇسىنىلعان «FUTURE ENERGU», ياعني «بولاشاق قۋاتتى ەل» تاقىرىبى ساراپشىلاردىڭ كوكەيىنە ءدوپ قونىپ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ باستى برەندىنە اينالدى. «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» جوباسىنىڭ ومىرشەڭ وزەكتىلىگى ەنەرگەتيكاداعى ساپالى وزگەرىستەر جولى مەن ونى تاسىمالداۋ تاسىلدەرىن ىزدەستىرۋگە باعىتتالعاندىعىندا بولىپ تابىلادى. الەمدىك دەڭگەيدە دامىعان ەلدەر ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلاتىن ەنەرگيا قورلارىن پايدالانۋدىڭ, ونى دامىتۋدىڭ جولدارىن عىلىمي تۇرعىداعى جاڭا تەحنولوگيالارىن ەرتەدەن-اق قولدانا باستاعان.
ەكسپو-نى وزىمىزدە وتكىزۋ, ونى جەڭىپ الۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكا سالالارىنىڭ دامۋىنا زور ىقپال جاسايتىنىن ەلباسى ەرتەدەن-اق اڭعارىپ بىلگەن. ءى. ەلەكتر قورىن جيناۋ مەن ونى پايدالانۋدا ءبىزدىڭ ەلدىڭ ونشالىق تاجىريبە-ساۋاتى جوقتىعىن تۇسىنە وتىرىپ, ەكسپو-نى وتكىزۋ بارىسىندا بۇرىننان دامىعان ەلدەردەگى عىلىمي جەتىستىكتەردى پايدالانۋدى ويلاعان.
ءىى. قازاقستانعا كەلگەن ەكسپو دامىعان ەلدەردىڭ تەوريالىق جاڭالىقتارىن ءبىزدىڭ جاستارعا ۇيرەتىپ, سونى پايدالانۋ جولدارىنىڭ كوزىن اشقان. ءىىى. ەكسپو جاي كورمە ەمەس, بۇل بۇكىل الەمدەگى ەنەرگيا قورىن پايدالانا ءبىلۋدىڭ تەوريالىق تاجىريبەسىن كورسەتۋ (تابيعي قورلاردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن كوپتەگەن دامىعان ەلدەر قوسالقى ەنەرگيا قورىن دامىتىپ, ونى پايدالانۋدىڭ جولدارىن انىقتاعان). ءىV. قازاق حالقى كوشپەلى ەل بولعاندىقتان, عىلىمي تۇرعىدان ەلەكتر ەنەرگياسى قۋاتىن پايدالانۋدىڭ جولدارىن بىلمەگەن. ونى شارۋاشىلىق سالالارىن دامىتۋ ءۇشىن قولدانۋ ورايىندا تاجىريبەسى بولماعان.
V. ەكسپو-داعى عىلىمي جەتىستىكتەردى جاي عانا كورمە دەڭگەيىندە قالدىرماي, تياناقتى تۇردە تالداپ, ونى ۇيرەنۋ كەرەكتىگىن ۇقتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ءوندىرىس ورىندارىندا پايدالانۋ جولدارىن كورسەتە بىلگەن.
ءVى. ەكسپو-عا 160 ەلدەن سول كورمەنى تۇسىندىرەتىن, كورسەتەتىن عالىمدارمەن بىرگە باسشىلارى دا كەلدى. ەلباسى ولاردىڭ مەيماندوستىقپەن قابىلدانۋىن بارلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتتى. دەلەگاتسيالار باسشىلارىمەن كەزدەسە وتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» ءمان-مازمۇنىن كەڭىنەن ءتۇسىندىرىپ, ولاردىڭ عىلىمي تاجىريبەسىن پايدالاندى.
ءVىى. عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىنان وكىلدەر كەلدى. «جاسىل ەكونوميكا» تاقىرىبى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ەنگەن, بىراق سونىڭ وزىندە دە ءبىزدىڭ زيالى قاۋىمنىڭ وسىعان ءالى دە بولسا جەتە كوڭىل بولمەۋى وكىنىشتى.
ءVىىى. ەكسپو كورمەسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ەگەر دە ءبىز ەكسپو كورمەسىنە قاتىسىپ جاتقان مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن ورنىمەن دۇرىس پايدالانا بىلسەك, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋىمىز انىق. ەلباسىنىڭ كورەگەندىلىگى وسىندا, قازاقستاندى يندۋستريالانعان ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن عىلىم تاجىريبەسىنىڭ الەۋەتىنە جۇگىنۋدە جاتىر.
ءحىح. كەڭەس داۋىرىندە ءىرى وندىرىستەردى دامىتۋ ءۇشىن جوعارى ۆولتتى پايدالاندى. ونىڭ وزىندە ساۋاتسىزدىق ورىن الىپ, جوسپارسىز, تەك سول ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ماڭىندا جوعارى كەرنەۋلى جەلىلەر قۇردى.
ح. قازبا بايلىق قورلارى ازايعان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارلىعى دا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاڭا, بالامالى كوزدەرىن قاراستىرىپ جاتىر. ءحى. ءبىز ءالى دە ەلەكتر قورىن جيناۋدىڭ, پايدالانۋدىڭ جولدارىن جەتە زەرتتەي الماي كەلەمىز (مامانداردىڭ جوقتىعىنان). وركەندەگەن ەلدەردە مەكتەپتە ەلەكتر قۋاتىن جيناۋدى, پايدالانۋدى ۇيرەتەدى. قاۋىپسىزدىك جاعدايدى ولار ەرتە ۇيرەنەدى.
ءحىى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارعى رۋحاني دامۋعا قاتىستى ءسوزى, دۇنيەتانىمدىق سالاداعى جاڭعىرۋ بويىنشا قولدانىلعان جاڭاشا ۇعىم – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن» دامىتۋدىڭ باسقا ەلدەردەگى قالىپتاسقان, عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن عىلىمي جاڭالىقتار ءبىزدىڭ جاستاردىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ مازمۇنىن نەگىزدەيدى.
«بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىنداعى ەكسپو-2017 كورمەسىندە ەڭ ۇزدىك الەمدىك ەنەرگيا ساقتاۋ تەحنولوگياسى قولدانىلا وتىرىپ, كۇن, جەل, تەڭىز تولقىنى, تەڭىز-مۇحيت, تەرمالدى سۋ, ياعني بۇگىندە بار بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ارنالعان جوبالار جوسپارلانعان. بۇل بۇدان ءارى وسى سالاداعى جاڭا تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە جول اشادى. استانا اتالمىش سالاداعى ەڭ ۇزدىك الەمدىك ازىرلەنىمدەر مەن ترەندتەردى كورسەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى دە تانىمال الاڭعا اينالدى. كورمە جەتىستىكتەرىن ءبىز وندىرىستىك قۋاتتى ارتتىرۋ, عىلىمي بازانى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋ جانە ەكونوميكانى جۇيەلى تۇردە ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت. تاعى ءبىر انىق نارسە, ەكسپو-2017 كورمەسى – الەمدە جەراستى قورلارىنا تاۋەلدىلىكتىڭ اياقتالىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايتىن تاريحي وقيعا.
ياعني بۇل قوعامدى ەكونوميكالىق دامۋ تاۋەلدىلىگىنەن ارىلتىپ, يننوۆاتسيالار ۇستەمدىك قۇراتىنىن, سول ءۇشىن العىشارت ابدەن قالىپتاسقانىن دالەلدەيدى. وسى تۇرعىدا قازاق قوعامى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي تاريحي وقيعا كەزىندە قازاق قوعامى تەك تاماشالاۋمەن, تامسانۋمەن, كونتسەرتتىك شوۋلارعا قول سوعۋمەن شەكتەلمەۋى قاجەت. ەگەر ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ساۋاتتىلىعى, قىزىعۋشىلىعى وسىمەن شەكتەلسە, بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دەگراداتسياسىن, توعىشارلىعىن بىلدىرەدى. كورمەنى كورگەن ءاربىر ازامات وزىنە قاجەتتى وي تۇيمەگى ءلازىم. ول ونىڭ عىلىمي ساناسىنىڭ ويانۋىنا, جەتىلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى. شىندىعىندا, ءاربىر كورمەگە كەلۋشى قازاقستاندىق مەيلى ول جاس بولسىن, عالىم بولسىن, وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋگە, الەمدىك جەتىستىكتەر بازارىندا باسەكەلەستىككە تۇسۋگە بۇگىننەن باستاپ دايىن بولۋى ءتيىس. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ەنەرگيالىق قوردى جيناۋى وسى وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋگە كومەكتەسەدى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ نەگىزىنەن, ادام كاپيتالىن دامىتۋ, جاستارىمىزدىڭ بويىنداعى ەنەرگيا قۋاتىن اشۋ ءۇشىن دۇرىس باعىتقا جول سىلتەۋگە قولايلى جاعداي جاسالۋى ءتيىس.
بۇگىنگى جاستاردىڭ وي-ءورىسى كورمەدەگى العان اقپاراتتارىن بولاشاق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا پايدالانا الاتىنداي دەڭگەيدە بولماعى – قاجەتتىلىك ءارى ۋاقىت تالابى. ونداي جاستاردىڭ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە جاساپ جاتقان عىلىمي ىزدەنىستەرى ۇلكەن ۇمىتكە جەتەلەيدى. ەلباسىنىڭ تالابى جاس- تاردى تەحنولوگيا تەتىكتەرىن ۇيرەنۋگە, عىلىمي جاڭالىقتار اشۋعا, بۇرىنعى قالىپتاسقان سانانى وزگەرتىپ, عىلىمنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتايدى. جاڭا تەحنولوگيالىق تەتىكتەر ەلدىڭ ءار سالاداعى ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعدارلانعان. ءبىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارى 9-10-11 سىنىپتار وقۋشىلارىنىڭ جاڭالىققا بەيىمدەلۋىنە, تەحنيكالىق عىلىمداردى يگەرۋىنە كوڭىل بولە وتىرىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن الدىن الا ارنايى جوسپارلاۋى قاجەت ەدى. وسى رەتتە دە بۇل كورمەدەن الارىمىز – ۇشان-تەڭىز. ونىڭ تاجىريبەسى مەن تاربيەسى عىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ, تاريحىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنداعى زاڭدىلىقتاردى اشا بىلۋگە, تۇسىنۋگە, ونى قوعامنىڭ دامۋىنا پايدالانا بىلۋگە جەتەلەيدى. ءار ەلدە وتكىزىلگەن ەكسپو وزدەرىنىڭ جەتىستىگىن حالىققا جاريالاي وتىرىپ, باسقا ەلدەردىڭ دە جاڭالىعىن پايدالانۋعا جاعداي جاساۋى ءتيىس.
قازاقستان ەكسپو-عا كەلگەن قوناقتاردىڭ جاعدايىن الدىن الا دايىنداپ, مەيلىنشە جوعارى مادەنيەتتى قوناقجايلىلىق تانىتىپ, ولاردىڭ بىزدەن الاتىن, كورەتىن, باعالايتىن جاڭالىقتارىن كورسەتە ءبىلدى. استانانىڭ ەكسپو الاڭىنداعى باستى عيماراتى – «نۇر الەم» ورتالىق نىسانى وتاندىق جاڭالىقتاردى جيناي ءبىلدى.
ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق, عىلىمي, مادەني جەتىستىكتەرىن كورسەتەتىن «ەكسپو-2017:
بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» كورمەسىندە الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى جاھاندىق دامۋدىڭ جاڭا كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىراتىنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل القالى الاماننىڭ استانا تورىندە تۋ كوتەرۋى بەكەر ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى. بىرىنشىدەن, ەلوردامىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى شارانى لايىقتى وتكىزە الاتىن ورتالىق رەتىندە قالىپتاسقانى بارشاعا بەلگىلى بولدى. ەكىنشىدەن, تاڭداۋدىڭ قازاقستان پايداسىنا شەشىلۋى مەملەكەتىمىزدىڭ تابىستارى جوعارى باعالانعانىن بىلدىرەدى جانە ەۋرازيا وڭىرىندە دە ونىڭ دامۋ كەلەشەگى كەمەل ەكەنىن ايعاقتاي تۇسەدى. ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتتى وزەكتى تاقىرىپتى ۇسىنۋىمىز جەڭىسكە جەتۋىمىزگە كومەكتەستى. ءىس جۇزىندە ءىىى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا «جاسىل ەكونوميكادان» باستالماق. قاي ەلدە «جاسىل ەكونوميكا» بولسا, سونىڭ قولىندا جاڭا تەحنولوگيالار بار. ال جاڭا تەحنولوگيالارسىز دامۋ جوق.
استاناعا 3 ايدىڭ ىشىندە 3 ملن ادام كەلەدى دەگەن جوسپار قازىر ارتىعىمەن ورىندالىپ جاتىر. بۇل ميلليونداردىڭ ىشىندە ينۆەستورلار دا, جۋرناليستەر دە بولدى. دەمەك, قازاقستانعا تۋريستىك قىزىعۋشىلىق زور. سول سياقتى, ينۆەستيتسيالىق اۋان جاعىنان بولسىن, بۇل كورمە قازاقستانعا ابدەن ءتيىمدى جاعدايدا وتۋدە. كورمە استانانىڭ ينفراقۇرىلىمىنا دا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلەتىنىن كوپتەگەن ساراپشى ماماندار ايتۋدا. جاڭا قوناقۇيلەر سالىندى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. ۇلكەن جاڭالىق – جەڭىل رەلستى ترامۆاي جولدارى سالىنىپ, ساۋدا-ساتتىق دامىدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس وركەندەدى. بۇل كورمە ەلدەگى يننوۆاتسيالىق رۋحتى جانداندىرۋدىڭ, عىلىمعا ۇمتىلۋدىڭ تاپتىرماس تەتىگىنە اينالدى. ەندى بۇكىلالەمدىك ەكسپو كورمەلەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ تاريحى جونىندە از ءسوز.
بۇكىلالەمدىك كورمەلەر تاريحى 1851 جىلى لوندوندا وتكىزىلگەن «بارلىق حالىقتاردىڭ وندىرىستىك جۇمىستارىنىڭ ۇلى كورمەسىنەن» باستالىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. 1928 جىلى پاريجدە كورمە قىزمەتىن رەتتەۋ ماقساتىندا حالىقارالىق كورمە بيۋروسى قۇرىلدى (حكب). بۇگىنگى كۇنى ول كونە حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ بىرىنە اينالدى. وعان 166 ەل مۇشە. حالىقارالىق كورمە بيۋروسى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, ءبىلىم بەرۋ, يننوۆاتسيالار سالاسىندا جالپى ادامزاتتىق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسۋلار, عالامدىق سۇحبات, كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋدى قاداعالايدى.
1851 جىلى لوندوندا العاش رەت بۇكىلالەمدىك كورمە قالا ورتالىعىنداعى بارلىق ەكسپوناتتار سياتىن ءبىر عيماراتتا وتكىزىلدى. ول ءۇشىن سول كەزدە جاڭالىق بولىپ تابىلاتىن حرۋستال سارايى سالىندى.
1855 جىلدان باستاپ بۇكىلالەمدىك كورمەنى ءبىر عيماراتتا وتكىزۋ تۇجىرىمداماسى ەسكىرىپ, كورمە كەڭىستىگىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا نىسانى – كورمە الاڭدارى تۋىندادى. ءسويتىپ, حالىقارالىق كورمە قالاشىقتارى پايدا بولا باستادى.
1893 جىلعى چيكاگوداعى «اق قالا» – وسىنداي قالالاردىڭ العاشقى قارلىعاشى.
1937 جىلعى پاريج كورمەسى زاماناۋي ونەردىڭ سالتاناتىنا اينالدى: راۋل ديۋفي «ەلەكتر فەياسى» پاننوسىن ۇسىندى, ال روببەر دەلونە اۆياتسيا پاۆيلونىن راسىمدەدى. ەيفەل مۇناراسى XIX عاسىرداعى بۇكىلالەمدىك كورمەلەردىڭ سيمۆولىنا اينالدى. 300 مەترلىك ءزاۋلىم بيىكتىككە كوتەرىلگەن كورەرمەن ناقتى ومىردەن قول ءۇزىپ, قيالعا شىرقاۋعا جانە ينجەنەرلىك ونەرگە شىنايى باعا بەرۋگە مۇمكىندىك الدى.
1939 جىلى نيۋ-يوركتە العاش رەت تەلەديدار سالاسىندا RCA جەتىستىكتەرى مەن العاشقى سۋ تۋربيناسى ۇسىنىلدى.
1962 جىلعى سيەتلدەگى بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ تاقىرىبى – «عارىش داۋىرىندەگى ادام».
1967 جىلعى اقش-تىڭ مونرەال قالاسىنداعى پاۆيلوندا كورەرمەندەرگە عارىش كەمەلەرى ۇسىنىلدى. كانادا كونفەدەراتسياسىنىڭ ءجۇز جىلدىعىن تويلاۋ جىلى سەنت-ەكزيۋپەريدىڭ شىعارماسى «ادامدار پلانەتاسى» مونرەالداعى كورمەنىڭ تاقىرىبى بولدى. تۇراقتى دامۋ, قالىپتى ءوسىم, قورشاعان ورتا پروبلەمالارى, تەحنولوگيا شەكارالارى – ونجىلدىق كورمەلەرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى.
2000 جىلعى گاننوۆەردەگى كورمەنىڭ تاقىرىبى «ادامزات, تابيعات جانە تەحنولوگيالار». XXI عاسىر بۇكىل ادامزات ومىرىنە جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ نەبىر تۇرلەرىن اكەلدى: كومپيۋتەر, ينتەرنەت, جاھاندانۋ ءۇردىسى ادامنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇل – جاڭا تەحنولوگيالار ءداۋىرى. 2005 جىل. ايچي – «تابيعات دانالىعى»,
2008 جىل. ساراگوسا – «سۋ جانە تۇراقتى دامۋ».
2010 جىل. شانحاي – «جاقسى قالا – جاقسى ءومىر». مۇندا بولاشاقتىڭ قالالارىن مودەلدەۋ ارقىلى رەسۋرستاردىڭ ازايۋىنا, قىلمىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تۇجىرىمدامالىق شەشۋ ۇسىنىلدى.
2012 جىلعى وڭتۇستىك كورەيانىڭ يوسۋ قالاسى «جاندى مۇحيت جانە جاعالاۋ» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەنى قابىلدادى. يوسۋ ەكسپو-2012 حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ الەمدىك مۇحيتتىڭ جانە جاعالاۋدىڭ قىزمەتى مەن قۇندىلىقتارى تۋرالى تانىمىن كەڭەيتىپ, تەڭىز سالاسىندا ىنتىماقتاسۋدى جولعا قويۋ قاجەتتىگىن كوتەردى.
بۇكىلالەمدىك كورمەلەر – ءوزىنىڭ اۋقىمى, جاڭاشىلدىعى جانە كەلۋشىلەر سانى بويىنشا بىرەگەي وقيعالار. بۇگىنگى كۇنى حكب-گە مۇشە 166 مەملەكەتتىڭ بارلىعى ءوز ەلىندە ەكسپو-نى قابىلداپ, وسىنداي ەلەۋلى وقيعانى ءوز جەرىندە وتكىزگىسى كەلەدى. بولاشاققا باعدارلانعان كورمەلەر: بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە 2015 جىلى ميلاندا – «پلانەتانى تاماقتاندىرۋ, ومىرگە ارنالعان ەنەرگيا»; حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمە, 2017 جىل استانا (قازاقستان) – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى».
الەمدى جانە ونىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن جىلما-جىل ەكسپو كورمەسى وتكىزىلۋى ءتيىس. ەكسپو كورمەلەرى – ادامزات يگىلىگى. ونىڭ استانادا ابىرويمەن ءوتىپ جاتۋى – قازاقستان ءۇشىن, قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن مەرەي, زور ماقتانىش.